Tulang Post-Konseptwal ni E. San Juan, Jr.


TRANSKRIPSYON NG ILANG BYTES NG

KOMPYUTER NG #WIKIPEDIA#

ni E. SAN JUAN, Jr

 

—“Everyone in the planet is under total surveillance today.” –Edward Snowden

–“Nothing is meaningless….”  –Sissi, sa pelikulang The Princess & the Warrior

 

Gising ka na ba?  Anong gumagapang na hayop sa silong? Bakit makulimlim?  Naramdaman mo ba?  Masakit ba? O nakakikiliti?  Malambot ba? O matigas? May kumakatok ba? Nariyan na ba sila? Bakit may agunyas sa bukang-liwayway?  Gusto mo ba?  Ayaw mo? Barado ba ang tubo ng kubeta?  Inaalimpungatan ka ba?  Anong ginagawa ko rito?  Nabasa mo ba si Kierkegaard?  Malapit ba o malayo?  Biro ba lang? Makibaka ba, huwag matakot? Nilabasan ka ba?  Kailan tayo tutugpa?  Sino iyang nakamaskara?  Peks man? Sino ang nagsuplong?  Swak na swak ba?  Dapat ba nating dalhin ang kargada?  Mabigat ba o magaan? 

Sino si Yolanda?  Liku-liko ba ang landas ng mahabang martsa?  Bakit kasing-pait ng apdo?  Doon ka ba nakatira?  Anong kulisap ang katulad ko? May kurakot ba sa mga pulong inaangkin?  Sino’ng nagtatanong? Nasaan ang I-pad mo? Sino ka ba sa kanila?  Iyon ba ang burol o lambak?  Nakarating na ba tayo? Bakit mababa ang lipad ng kalapati?  May kilala ka ba sa Abu Sayyaf?   Nasaan ang hanggahan ng bughaw at luntian?  May umutot ba?  Paano ang hapunan?  Iyon ba ang pulang sagisag? Papasok na tayo o lalabas? Magkano ba ang suhol?  Puwede ka bang sumagot?  Pinupulikat ka ba? Anong ibig mong sabihin?  Bakit nag-alapaap ang salamin? May naamoy ka ba? Paano tayo makatatakas?  Bakit bumaligtad? Na-etsa puwera ba sila?  Ano ang kahulugan nito? Masaklap ba ang nangyari?   Nasaan na ba tayo? May serpyenteng nagpugad sa dibdib mo? Bakit tumitibok ang bukong-bukong?  Anong ginagawa ko rito?  Malinaw ba ang kahulugan ng babala?  Kinakalawang ba ang tulay na bakal sa Camp Bagong Diwa? Ano ang talaangkanan ng diskurso?  Sino ang humihiyaw ng “saklolo”?  May apoy ba sa butas ng karayom?  Susi, anong susi?  Bakit nagkanulo? Naipit ba ang bayag mo paglundag? Bumubulong ka ba?  Ano ang kulay ng sinegwalas?  Ano ang katuturan? Bakit nakunan kundi buntis? Mainit ba o malamig? Paano bubuksan ito? May napinsala ba?  Bawat bagay ba ay kailangan? Puwede na ba tayong umuwi? May hinala ba sa nagpatiwakal? Kilala mo ba si Ludwig Feuerbach? Bakit walang asin ang sinigang?  Paano tayo makalulusot?  Bumulong ka ba?  Kung hindi ngayon, kailan pa? Nasa loob daw ang kaharian? Magaspang ba? Bakit may apog sa kalingkingan? Bingi ba ako? Mangyayari kaya ito?  Kung magunaw ang mundo, mapapawi ba ang utang natin?  Sindak ka ba? Hanggang saan mo malulunok ito? Bakit tayo narito? Mas gusto mo ba ng sopas o salada?  Tanga ba ako? Bangungot ba ito o panaginip? Bakit mahapdi ang lalamunan ko? Malamig ba ang hipo ni Lazaro?  Bakit tapos na?  Inis at yamot ka ba? Bakit may nangangaluluwa? Nais mong dumalaw sa bunganga ng sepulkro? Magkano ba? Pag-ibig ba raw ang makalulutas ng lahat? Niloloko ba tayo? Akin na ang sukli?  Bawal bang mag-alis ng kulangot?  Bakit buhay-alamang? Puwede bang umihi rito?  Bakit walang pinto o bintana? Malikmata ba ito? Bakit wala kang imik?

–ni E. SAN JUAN, Jr.

Advertisements
Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS | Leave a comment

Introduction to BAKAS ALINGAWNGAW, mga bagong tula sa Filipino ni E. San Juan, Jr.


Bakas 1e tyvmL copyPAMBUNGAD NA SALITA  ng

BAKAS ALINGAWNGAW (Ateneo U Press, 2019)

ni E. SAN JUAN, JR.

 

Mukhang isang parikala ang bumungad sa gitna ng rumaragasang agos ng kasaysayan—mantakin natin, mga kasama—upang matuklasan lamang na bumuntot lamang tayo sa daloy ng mga pangyayari. Kaunting pasensiya. Panahon ang nagbibigay-kahulugan sa lugar, sa bigat, at lawak ng distansiya.

Naisaad nga ni Hegel na lumilipad lamang ang kuwago ni Minerba paglatag ng dapithapon. Tila bumabangon ang malay at diwa sa paglambong ng takipsilim, na siya namang ating uunawain na sagisag ng darating na bukang-liwayway. Umiinog ang panahon, umaandar ang makina ng kasaysayan at buhay ng lipunan. Balik-tanawin natin ang ilang muhon sa ating paglalakbay.

NARATIBO NG NAGLAGALAG
Iyan tila ang pahiwatig ng makatang nais subaybayan ang mga bakas ng

manlalakbay. Sa pagtunton sa baybayin, nais hulihin ang alingawngaw ng mga tumatawid sa ilog at parang. Matagal na rin tayong sumabak sa pakikihamok, sa gunita noon pang lumundo ang huling hati ng siglong lumipas.

Naitipon sa antolohiyang Alay sa Paglikha ng Bukang-liwayway (limbag din ng Ateneo University Press) ang mga unang pagsubok sa pagbuo ng makabagong ars poetica ng wikang Filipino—anti-poetika, sa ultimong mithiin ng pakikipagsapalaran. Tinangka roon sa unang paglaot ng abenturero na itakwil ang nakaugaliang pagbibilang ng pantig at paghahanay ng tugma na hiram sa kulturang Kanluran (Espanya).

Tinaguriang “Balagtasismo” ang doktrinang iginiit nina Lope K. Santos, Iñigo Ed Regalado, Julian Cruz Balmaseda, atbp. (Zafra 2013). Nagbunga iyon ng kulinaryong putahe (tulad ng “Sa Tabi ng Dagat” ni Ildefonso Santos at mga kontemporaneong salamangkero ng salita (Devilles 2017, 122–23). Nagsilbi iyon bilang mga instrumento ng ideolohiyang piyudal at burgis na dapat itakwil upang mapalaya ang dinustang sambayanan. Subalit nag-uumpisa pa lamang ang pag- aalsa. Patuloy pa rin ang pagyari ng magayumang likhang-sining, komoditing makamandag na kinagigiliwan ng madlang konsumerista, marikit na produktong

page1image1767872

sandata ng mapaniil at mapagsamantalang hegemonyang imperyalismo na umiiral sa buong daigdig.

Sa kontekstong ito, mungkahi ng kritikong Bienvenido Lumbera na dapat kilatisin ang “dating” ng likhang-sining upang matimbang ang galing nito na hugot sa katutubong kalinangan. Ngunit depende ito sa bawat okasyon. Tanggap natin na hindi lahat ng katutubo ay makapagsusulong sa rebolusyonaryong pagbabago. Madalas sagabal iyon sa makabayang proyekto. Humahantong ang ibang subersyon sa pagpapatiwakal, naisusog ni Sartre. Bakit kakatwa o paradoksikal ang bisa ng mga matandang pamantayan at alituntuning tinuligsa nina Alejandro Abadilla at Amado Hernandez, at mga kabataang humalili? Bakit tumutulong iyon sa pagpapalakas at pagpapatindi ng kolonisadong ugali, lasa, hilig, at paniniwala na litaw sa mga gawain ng premyadong artista at pribilehiyadong intelektwal ng rehimeng neokolonyal?

Mahihinuhang ito’y matinik at masalimuot na suliranin. Sinikap ko itong ipaliwanag sa ilang sanaysay ko sa Lupang Hinirang Lupang Tinubuan at sa introduksiyon ko sa kalipunan ng mga tula ko, Kundiman sa Gitna ng Karimlan.Naibalangkas din ang dalumat sa krisis sa matalinghagang himatong ng diskurso sa huling aklat ko, Ambil.

Bawat awtoridad ay tusong gumagamit ng dahas at rahuyo, amuki, at dagok. Sa paglalagom, maitatampok ko muli ang sagot ko sa problema ng ironikong kahulugan ng karaniwang danas. Sanhi sa di-singkronisadong paglalangkap ng samotsaring tendensiya sa sining/kultura sa produksiyong panlipunan, dapat himayin ang mga sangkap at salik ng minanang kultura at iangkop iyon sa maselang pangangailangan ng masang nakikitunggali upang ibagsak ang malupit at walang katarungang orden.

PERSPEKTIBA ANG MGA ISINUMPA

Sa historiko-materyalismong pananaw nina Marx at Engels, lahat ng sining

ay dapat timbangin ayon sa kontribusyon nito sa liberasyon ng sangkatauhan mula sa kapangyarihan ng kalikasan at nesesidad ng makauring lipunan. Hindi ito madali, sadyang mabusising pagsusuri’t mapanganib na pagpapasiya. Sa humanistikong sukatang ito, matatarok nga na (sa parirala ni Walter Benjamin) bawat tagumpay ng kabihasnan ay dokumento rin ng barbarismong kasanib doon. Mabuting tandaan na pansamantala lamang ang pagsasanib, permanente

page2image1662656

ang salungatan at oposisyon ng mga puwersang nagkatagpo sa isang yugto ng kasaysayan.

Simula pa sa paglago ng burgesyang kaayusang global na sinaksihan ng kolonisasyon ng mga bayan sa Aprika, Asya, at Latino Amerika noong siglo 1600, mabalasik na ang labanan ng mga uri sa lipunan. Di kalaunan, naghari na ang komodipikasyon at reipikasyon sa modernong daigdig (Jameson 2000). Lukob ng tubo/profit at ideolohiya ng rasismo’t patriyarkal na pagmamalabis ang karanasan ng mga taumbayan. Sa kasalukuyang daloy ng kasaysayan, mamamalas ang malubhang krisis ng kapitalismong neoliberal na inuugitan ng digmaan laban sa “terorismo” o extremismo, na ginagabayan ng mga liderato sa U.S., Europa, Rusya, Hapon, Tsina, atbp.

Mapapansin na matindi ang eksplotasyon ng damdamin, isip, wika, kilos, pangarap, gana ng seksuwalidad, budhi, sa lahat ng lupalop sa kasalukuyang kalakaran. Walang ligtas sa sakit ng akumulasyon ng kapital kaakibat ng barbarismong pamiminsala. Walang bahagi ng buhay na tiwalag sa kapangyarihan ng komodipikasyon. Paano tayo makaiiwas sa tadhanang ito, isang mapanlasong salot na lumalansag sa kaluluwa, budhi, damdamin, ugali, at saloobin ng sangkatauhan?

LARO NG KONTRADIKSIYON
Sa pagkakataong ito, maisusog rito ang suliranin hinggil sa responsibilidad

ng awtor o manlilikha sa lipunan. Mahalaga ang tugon ng Philippine Writers League, nina Salvador Lopez at Arturo Rotor noong dekada 1930, at ang impluwensiya nila sa proyekto ng PAKSA at PANULAT noong dekada 1970 at 1980. Dapat isaulo’t isadibdib ang adhika’t prinsipyo ng mga taga-hawan ng landas, na siyang pumapatnubay sa eksperimentasyong konseptuwal ng mga katha rito. Nakasalig ito sa kontradiksyong nagpapatakbo sa lahat ng lipunan, ang hidwaan o oposisyon ng konsepto/ideya at inimbentong representasyon.

Ipinahihiwatig dito ang antitesis ng diwang unibersal (Geist, puwersang espiritwal, sa bansag ni Hegel) at lakas ng negasyon ng kamalayang-sarili na nagtitiyak sa kongkretong aktibidad ng bawat nilalang. Nakasalalay dito ang dinamikong diyalektika ng proseso ng produksiyong sumisira sa lumang ugnayang sosyal. Sinasalamin ito sa di-magkatugmang konsepto ng imahinasyon (ang malikhaing diwa) at laging nabalahong pagsasalin nito sa nadaramang

imahen o simbolo, batis ng postkonseptuwalistang estetikang gumagabay sa librong ito.

Ating pag-aralan ang katumbalikang ito. Ungkatin natin ang isang halimbawa: ang materyalismong likas sa primitibong lipunan ng Ionya, Gresya, na sinaliksik at dinukal ng mga pilosopong kinatawan ng aristokratikong mangangalakal. Samantala, ang mga pesante’t alipin na dinuhagi’t sinikil sa minahan ng mga panginoon ay sumampalataya sa mga hiwaga’t pamahiin ng misteryong ritwal ni Orpheus. Ito’y katibayan na sa gitna ng alyenasyon, maigting ang utopikong hangarin ng inaaping mayorya na matamo’t maranasan ang kaluwalhatiang hindi malasap sa ordinaryong kabuhayan (Klingender 1943; Thomson 1972). Maipagtitibay ang argumentong nailahad kung idaragdag ang masinsing analisis ni John Berger hinggil sa kumplikadong karera ni Pablo Picasso.

Sa gitna ng paghihikahos at pagkarawal, masagana pa rin sa inaasahang kinabukasan ang kolektibong hinagap at panagimpan (Bloch 1996). Nakapanghimasok sa sensibilidad ang kontradiksiyong teoretikal ng dalumat/ kapaligiran, diwa/maramdaming danas, na siyang nag-uudyok sa pagsulong ng lipunan upang humanap ng resolusyon sa iba’t ibang paraan, ayon sa kakayanan at kamulatan ng mga protagonistang gumaganap sa dulang ito. Ito ang lohika ng pagdulog sa makatwirang guniguni.

ESTRATEHIYA AT TAKTIKA NG PAGKILALA
Sandaling talakayin ang ilang paraan ng konseptwalistang pagkilos. Ang

pangitaing mapanghimagsik ay magkasabay na realistiko’t mapangarapin. Ito’y lapit at sagot sa mapanghamong kontradiksiyon ng neokolonyang buhay sa bayan natin, nakasadlak sa mabangis na paninibasib ng korporasyong dayuhan at nakalugmok sa pambubusabos ng mga oligarko’t burokratikong upisyal ng rehimeng gumigipit sa nakararaming manggagawa, kababaihan, pesante, Lumad, at panggitnang saray ng lipunan. Sangkot dito ang politika at estetika ng pagsasanay sa praktika ng kasarinlan.

Sinisikap ng mga akda rito, sa iba’t ibang hugis, estilo, himig, at ayos ng retorika, na bigyan ng artikulasyon ang alternatibong hibo ng pag-asa kaagapay ng satirikong paglalarawan sa tiwaling status quo.

Sa usaping pag-uugnay ng katangiang pagka-realistiko’t pagka-popular, untagin natin ang mungkahi ni Bertolt Brecht na dapat ikawing ang akda sa

page4image1663040

pinakasulong na grupo ng sambayanang bukas sa pagtataas ng kamalayan. Hindi angkin ng popularidad ang katangiang progresibo. Hinggil naman sa paksa ng realistikong paglinang sa karanasan, kalakip ito sa masinop na pagbubunyag sa dinamikong estruktura ng lipunan kung saan ipinababatid ng akda ang lohika ng kadahilanan ng mga nangyayari upang maisiwalat ang katotohanang nakaluklok sa pusod ng kabulaanan at pagkukunwari sa sistemang kapitalista/imperyalista.

Layon ng awtor na ibunyag ang ilusyon ng sining, ang limitasyon ng panitik sa wari ng diwang nagtatakda ng katalagahan. Ang pagtatambal ng imahen ng kaputol o kabiyak mula sa iba’t ibang sulok ng tradisyon, memorya, pagmumuni, panagimpan, hinuha, hula, atbp. sa isang montage ay metodo ng konseptuwalistang sining na nais gumagap sa kilusang diyalektikal ng kasaysayan (Osborne 2013). Kung ito’y maiging naisakatuparan o hindi, sa pihikang tumatangkilik ang ultimong paghatol. Sukat na ang ihain ang mga pira- pirasong bunga ng gawaing mapanuri’t mapanlikha sa mambabasang taglay ang pagmamalasakit sa kaligtasan at pagpapalaya sa inaaping komunidad.

PAHATID MULA SA GUBAT
Sa kabuuan, ang talinghaga ng pagbabago ang layon ng makata, ang

metamorposis na ibinunga ng paghiwatig ni Saul ng Tarsus na “ang mundong nadarama natin ay unti-unting pumapanaw . . .” (Virilio 1991). Nais ditong itanghal ang paghulagpos, ang pag-igpaw ng kamalayan mula sa pagkabihag sa datos, factoid, pasumalang bagay-bagay na ipinataw ng kapalaran. Bawat sandali, bawat iglap ngayon, maaaring sumingit at lumagos ang pinakasasabikang interbensiyon ng “Mesiyas”—walang iba kundi ang masang naghihimagsik.

Kumbaga sa apokaliptikong katuparan, ating pagliripin: Sinong makahuhula, sinong maghihinala na isang himalang sekular ang makasasagip sa atin? Gayunpaman, lahat ng pagsisikhay mapalitan ang sitwasyong walang katwiran, walang hustisya, walang kabutihan ay maituturing na bakas at alingawngaw ng pagsasapraktika ng gana, dunong, at dalubhasang galing ng sambayanan. Napapanahon na, sa pagitan ng balak sa isip at katuparan sa realidad, damayan natin at ipagbunyi ang paglunsad ng proyektong taglay ang tatak ng Mesiyas— gawaing bumabaligtad, kumokontra, bumibitiw, humihiwalay—upang yumari ng bagong makatarungang estruktura ng pamumuhay. Sa wakas, mahal na mga kolaboreytor sa panukalang ito, ating malugod na batiin at masayang ipagdiwang ang pagbabanyuhay na ito, maluwalhating balita ng pagdating ng pinakaaasam-asam na kaganapan at katubusan. Sa dapit-hapong sumasalubong sa umagang unti-unting bumabangon, ating paigtingin at pasiglahin ang pakikibaka ng sambayanan tungo sa tagumpay ng pambansang demokrasya’t makataong kasarinlan.

 

SANGGUNIAN
Benjamin, Walter. 1969. Illuminations. New York: Schocken Books.
Berger, John. 1980. The Success and Failure of Picasso. New York: Pantheon Books. Bloch, Ernst. 1996. “Marxism and Poetry.” Sa Marxist Literary Theory, pat. Terry

Eagleton at Drew Milne. Oxford, UK: Blackwell.
Brecht, Bertolt. 1964. Brecht on Theatre. Salin ni John Willett. New York: Hill and Wang. Devilles, Gary, pat. 2017. Pasakalye: Isang Paglalayag sa Kasaysayan ng Panitikang

Filipino. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, Blue Books.
Jameson, Fredric. 2000. The Jameson Reader. Oxford, UK: Blackwell.
Klingender, F. D. 1943. Marxism and Modern Art. London: Lawrence and Wishart. Lumbera, Bienvenido. 2017. Suri. Quezon City: University of the Philippines Press. Osborne, Peter. 2013. Anywhere or Not at All: Philosophy of Contemporary Art. New York:Verso.
San Juan, E. 2000. Alay sa Paglikha ng Bukang-liwayway. Quezon City: Ateneo de Manila

University Press.
———. 2014. Kundiman sa Gitna ng Karimlan. Quezon City: University of the

Philippines Press.
———. 2015. Ambil. Washington DC: Center for Philippine Studies.
———. 2016. Lupang Hinirang, Lupang Tinubuan. Manila: De La Salle University

Publishing House.

Sartre, Jean-Paul. 1974. Between Existentialism and Marxism. New York: William

Morrow.
Thomson, George. 1972. “After Aeschylus.” Sa Marxism and Art. Pat. Berel Lang &

Forrest Williams. New York: David McKay Co.
Virilio, Paul. 1991. The Aesthetics of Disappearance. Cambridge: The MIT Press.
Zafra, Galileo, pat. 2013. Mga Lektura sa Kasaysayan ng Panitikan. Metro Manila: Aklatng

Bayan.

page6image1656512

Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS | Leave a comment

On the furor caused by “Man is a Political Animal”–Philippine Collegian 1957


DILIMAN SOUVENIRS: Charles Sanders Peirce’s Interpretants and the Return of the Suppressed

by E. San Juan, Jr.,

Visiting Prof of English & Comp Lit, University of the Philippines, Jan-March 2018

Magandang Hapon sa ating lahat!

First of all, I would like to thank Chancellor Michael Tan and Dr. Lily Rose Tope for giving me the privilege of teaching again in the classroom of my alma mater, and for Dr. Ruth Pison for being the helmsman, the experienced cartographer, charting the troubled waters of our graduate seminar in literary theory. It has been a learning experience for me, rereading Saussure, Jakobson, Lacan, Barthes, Irigaray, Derrida, etc. who have provoked, alarmed, or bewildered our smart students.—one of them coming all the way from Nueva Ecija to attend our Wednesday sessions. If I use the personal pronoun here, please consider it also as an allegorical stand-in for the generation that grew up after Liberation, from 1945 to 1965.

Historicizing from the Dustbin

This is not the first time I have engaged in teaching here. After I graduated in 1958, the patriarchs of the Department Prof Cristino Jamias and Leopoldo Yabes hired me as an instructor from 1958 to 1960.  In due time, the patriarchal order was fortuitously changed; my contemporaries Pete Daroy, Ernie Manalo, Max Ramos Jr. and others departed long ago for the other shore; and so too, mentors like Alfredo Lagmay, Cesar Majul, etc. After finishing graduate school in Cambridge, Massachusetts, I taught again in 1966-67 when famous Amboy Carlos P. Romulo was president. I taught again here in 1987-88 as a Fulbright teaching fellow, and in 2008 sheperded the theory seminar with Prof. Preachy Legasto. This may be my last stint, a memorable one, thanks to all our colleagues and assistants in the Department.

Just a snapshot of the Fifties: My first teachers in English 1 were Prof Elmer Ordonez whose memorable assignment was to comment on Ivan Bunin’s “The Gentleman from San Francisco” included in the old pocketbook anthology of short stories; and Prof. Franz Arcellana, who wrote slowly on the blackboard, with his left hand, the definition of “precis” taken from the big Harry Shaw textbook. 

But it was the textbook Approach to Literature by Cleanth Brooks and Robert Penn Warren, the archpriests of American New Criticism, which, I think, made a lasting impact on me as an English major then. After that, I switched my interest to philosophy (Alfred Ayer’s Language, Truth and Logic became our treasured scripture, which did not prevent me from reading Sartre, Camus, Kierkegaard, Malraux, etc.), having made friends with students and teachers in that department, in particular Armando Bonifacio and other heretics, whose periodical Inquiry published Franz’s comment on my poem which I will refer to later. 

A short parenthesis: my textbook learning faded, but one lesson that stuck was the time Prof. N.V.M. Gonzalez, whose writing courses was dominated by one single book, Herbert Read’s English Prose Style, took members of the class to attend the Manila Court hearing of the libel suit againt Estrella Alfon for the obscenity of her story, “Fairy Tale of the City.” That conveyed to me the undeniable embeddedness of art, disciplinary institutions (aside from the classroom), and the sociopolitical regime affecting human conduct. Later on, when I wrote a review of Signatures (edited by colleagues Alex Hufana and Rony Diaa) at  Franz’s request, I was threatened with a lawsuit filed by the poet Oscar de Zuniga enraged by my comments.

Interlude

What intervened after my apprenticeship with formalist New Criticism–my book on Oscar Wilde, despite the philological-historicist bent of my advisers Jerome Buckley and Douglas Bush, is basically formalist, not really contextualized in the gender wars then brewing in the early sixties–was the anti-Vietnam War and Civil Rights movement culminating in May 1968–as well as the First Quarter Storm, the Diliman Commune, and the imposition of the Marcos dictatorship in 1972. My U.P. Press book, Carlos Bulosan and the Imagination of the Class Struggle, was still largely traditional formalist commentary, evincing a lag, nonsynchronized with the structuralist and post-structuralist tide that swept the academy from 1968 to 1986.  

The influence of the changes that occurred, in particular the revision of the canon, and the transformation of critical standards–the eruption of feminist, ethnic, and subaltern/people-of-color agencies in the social text–overturned my previous empiricist, New Critical horizon.

Marks of its effect may be found in the much-attacked book from left and right, Subversions of Desire: Prolegomena to Nick Joaquin in 1988. Unbeknowst to many, it will be reprinted by the University of Santo Tomas, since the Jesuits are no longer interested in the unorthodox, difficult and eclectic discourse filled with references to Lacan, Foucault, Benjamin, Jameson, Deleuze-Guattari. and Kristeva. This will be my excuse to transit to the problem of semiotics based on the Saussurean paradigm that

orients both structuralist and postmodernist thinking (including postcolonial criticism) so fashionable still, though Derrida has been replaced by Butler, in the metropolitan and neocolonized institutions of higher learning

Signifiers Galore

     Even before May 1968, the deluge of the dancing signifiers began.  A crucial event is the 1967 Johns Hopkins Conference on “The Languages of Criticism and the Sciences of Man,” where the archpriests of poststructuralism (Lacan, Derrida, Barthes, etc.) entered the scene, literary theory and criticism suffered a sea-change, as it were. In After Theory. Terry Eagleton summed up the historic contexts of 1965-1980–“the age of civil rights and student insurgency, national liberation fronts,anti-war andanti-nuclear campaigns, the emergence of the women’s movement, and the heyday of cultural liberation,” in which the sensibility of society had “shifted from the earnest, self-disciplined andd submissive to the cool, hedonistic and insubordinate. If there was widespread disaffection, there was also visionary hope” (825).  

The present seemed then “the herald of a new future,t he portal to a land of  boundless possibility”–until 1989, the collapse of the Berlin Wall, shock therapy for the Soviet system, followed closely by the Iraq War, 9 /11 and the global war on terrorism, and the erosion of the Neoliberal dispensation from the 2008 global capitalist earthquake and the explosions in Libya, Yemen, Afghanistan, Syria and the entire Middle East. We are still living the aftershock of those events.

To understand this re-arrangement of the landscape, I urged our graduate students to review Saussure’s foundational remarks on the dyadic structure of the sign, and the larger frame of Jakobson’s six functions of language in communication.  What has become salient is the arbitrary nature of the signifier-signified nexus and meaning as produced by systematic differences. Its divorce from objective reality seems assumed, though parole/speech seems somewhere out there defying lawful order and any fixed rule. Bakhtin was unheard of, and Jakobson forgotten. Meanwhiile, the entrance of Lacan signaled the advent of deconstruction, with signifiers shifting over the signified, meaning not only deferred or undecidable, but virtually impossible to pin down.

Another parenthesis: when I took a class with I.A. Richards in poetics in my first year at Harvard–I recall Ching Dadufalza exulting over her acquaintance with the founder of close formalist reading–he of course

assigned his book Coleridge on Imagination, as expected. But what surprised me was his emphasis on Jakobson’s 1958 landmark essay, “Linguistics and Poetics,” given at a conference in Indiana University, but only published later in 1960 in the book Style in Language, which Richards also assigned. 

I reminded the students not to forget Jakobson’s linguistic analysis. If Jakobson’s diagram on the functions of language were absorbed and popularized, it would have exerted some brake on the prevalence of Nietzschean/Heideggerian theorizing applied by Derrida, De Man, Hartman, Spivak, and their huge academic following. Jakobson’sformula on the axis of similarity (metaphor) imposed on the axis of contiguity (metonymy), remains unexplored. To quote Jakobson: “The poetic function projects the principle of equivalence from the axis of selection into the axis of combination” (39). But instead of this linguistic knowledge used by teachers, it is Lacan’s “floating signifiers” that have ruled the day ever since it was given in 1957 and publicized in translation in 1966. Students’ perplexity over Lacan persists, despite Jacobson and Peirce.

Absent the Author

      It is no longer news to learn of the author’s demise (announced by Roland Barthes) in between the interstitial locus of differance. By author, Barthes referred to the empiricist and rationalist conception of the individual origin of the text, its final signified. This classical idea of author presumably encloses the text within a single meaning enshrined in the author’s biography, instead of allowing its intertextuality to induce a variety of readers to produce multiple readings. From the modernist, avantgarde perspective, the texts of Mallarme, Joyce, etc. are the occasions of language speaking; they are not the author’s psyche, or a representation of its subjectivity. The narrators of Proust’s novel, or of Ulysses, are generated by the textual machine. 

In “What is an Author?” Michel Foucault has also informed us that the author-function is historically variable. It is defined by a variety of discourses and institutions (for example, copyright laws). Ancient epics or medieval romances do not have authors in the modern construal of individual originators or artificers. Foucault’s argument is tied to the death of the human subject, the Cartesian ego, determined not by conscience but by historically specific structures circumscribing its socio-political existence. Thus writing is not something that can be completed and appropriated but an interminable practice, a postmodern theme epitomized by Samuel Beckett’s character saying: “What does it matter who is speaking,” someone said, what does it matter who is speaking?”

Can Peirce’s Intervention Identify the Speaker?

Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS

Review of E. San Juan’s WALA, poems in Filipino, by Nonilon Queano


dscn0114

 

MULA SA MANDUDULA AT MUSIKERONG NONI QUEANO

       Undergrad ako sa UP Diliman nang mabasa ko ang isa sa mga unang aklat ni Dr. E. San Juan Jr. na may titulong, The Art of Oscar Wilde na ginawan ko ng rebyung nalathala sa Philippine Collegian.  Mga tatlumpong-taon mula noon, naging guro ko siya sa CL 398 sa UP Diliman pa rin para sa Ph.D. degree ko sa English at Comparative Literature.  Sa mahabang panahon, nabasa ko rin ang mga sanaysay at pag-aaral niya ukol sa Kultura at Panitikang Pilipino, at hinangaan  ang kanyang malalim at masigasig na mga pag-aaral na nakapagpayaman sa mga  pamantayan sa kritisismo hindi lamang sa Pilipinas kundi sa iba’ibang panig ng mundo.

        Ikinatutuwa at ikinararangal kong matunghayan ngayon ang kanyang mga bagong obra, partikular na ang mga tula, sa koleksiyong tinawag niyang, Wala, na unang tingin’y nagpaalaala sa aking ng mga dibuhong modernismo sa panitikan, tulad, halimbawa ng nihilism sa panitikang Ruso.  Ngunit taliwas sa eksistensiyal angst o epektong absurdismo, ang mga tula ni Prop. San Juan, ay malinaw na may pinag-uugatan sa lipunan at praktikal na buhay ng Pilipino.   Una-una, sa paggamit niya ng mga bugtong at talinhaga na marami’y hango rin sa katutubong tradisyon at kulturang Pilipino.—hal., noong bata ako narinig ko na ang bugtong sa pagsasaing ng bigas sa tongko sa abuhan, particular, ang linyang, “Nakaupo si maitim, sinusulot ni mapula, si maputi’y tawang-tawa,” atbp. – at ang mga alaalang ganoon ay nagpapatingkad sa estetikong aliw at pagkaunawa sa mga tula.  Nababago ni San Juan ang ilang “canon” o pamantayan sa pagbasa ng tula dito, samakatwid, mula sa pangkaraniwan o tradisyonal, halimbawa, sa tula bilang daluyan ng damdamin (gaya sa tradisyong romantiko, hal. nina Wordsworth o Keats), o kahit sa imahismo.  

        Dahil sa gamit ng mga palaisipan at talinhaga, tila deretsahang tundos sa isipan at pagmumuni ang estetikong pag-unawa at aliw na dulot ng mga tula, sa halip na mang-antig o maglambitin muna sa damdamin.  Gayunman, mula sa palaisipan, luminya ang mga tula lalo na sa hulihan sa pagtukoy ng mga pangkasalukuyang usaping panlipunan –laluna, yaong sa Mindanao, tulad ng insidente sa Mamasapao at pagpaslang kay Marwan, atbp.  Malinaw ang mapanghimagsik na pakikisangkot at tuwirang pagturol – sa kabila ng balintunang imahen, hal., sa “neo-konseptuwalistang pinakbet,” – sa mga usaping panlipunan, kahit na hindi maikakaila ang post-modernismong hagupit at disenyo  na tiyak na ipinapakita, laluna, ng grupo ng mga tula – “halaw,” ang ilan, aniya sa ibang makata’t intelektuwal – sa mga hulihang pahina ng aklat.

— NONILON V. QUEANO, Ph.D.   

SanJuan_cover2-page-0

Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS

DILIMAN SOUVENIRS: The Return of the Suppressed


DILIMAN SOUVENIRS: Charles Sanders Peirce’s Interpretants and the Return of the Suppressed (13 Feb 2018)

by E. San Juan, Jr., Visiting Professor of English, U.P. Diliman, Quezon City (Jan-March 2018)

OFWsembracing

Magandang Hapon sa ating lahat!

First of all, I would like to thank Chancellor Michael Tan and Dr. Lily Rose Tope for giving me the privilege of teaching again in the classroom of my alma mater, and for Dr. Ruth Pison for being the helmsman, the experienced cartographer, charting the troubled waters of our graduate seminar in literary theory. It has been a learning experience for me, rereading Saussure, Jakobson, Lacan, Barthes, Irigaray, Derrida, etc. who have provoked, alarmed, or bewildered our smart students.—one of them coming all the way from Nueva Ecija to attend our Wednesday sessions. If I use the personal pronoun here, please consider it also as an allegorical stand-in for the generation that grew up after Liberation, from 1945 to 1965.

Historicizing from the Dustbin

This is not the first time I have engaged in teaching here. After I graduated in 1958, the patriarchs of the Department Prof Cristino Jamias and Leopoldo Yabes hired me as an instructor from 1958 to 1960.  In due time, the patriarchal order was fortuitously changed; my contemporaries Pete Daroy, Ernie Manalo, Max Ramos Jr. and others departed long ago for the other shore; and so too, mentors like Alfredo Lagmay, Cesar Majul, etc. After finishing graduate school in Cambridge, Massachusetts, I taught again in 1966-67 when famous Amboy Carlos P. Romulo was president. I taught again here in 1987-88 as a Fulbright teaching fellow, and in 2008 sheperded the theory seminar with Prof. Preachy Legasto. This may be my last stint, a memorable one, thanks to all our colleagues and assistants in the Department.

Just a snapshot of the Fifties: My first teachers in English 1 were Prof Elmer Ordonez whose memorable assignment was to comment on Ivan Bunin’s “The Gentleman from San Francisco” included in the old pocketbook anthology of short stories; and Prof. Franz Arcellana, who wrote slowly on the blackboard, with his left hand, the definition of “precis” taken from the big Harry Shaw textbook. 

But it was the textbook Approach to Literature by Cleanth Brooks and Robert Penn Warren, the archpriests of American New Criticism, which, I think, made a lasting impact on me as an English major then. After that, I switched my interest to philosophy (Alfred Ayer’s Language, Truth and Logic became our treasured scripture, which did not prevent me from reading Sartre, Camus, Kierkegaard, Malraux, etc.), having made friends with students and teachers in that department, in particular Armando Bonifacio and other heretics, whose periodical Inquiry published Franz’s comment on my poem which I will refer to later. 

A short parenthesis: my textbook learning faded, but one lesson that stuck was the time Prof. N.V.M. Gonzalez, whose writing courses was dominated by one single book, Herbert Read’s English Prose Style, took members of the class to attend the Manila Court hearing of the libel suit againt Estrella Alfon for the obscenity of her story, “Fairy Tale of the City.” That conveyed to me the undeniable embeddedness of art, disciplinary institutions (aside from the classroom), and the sociopolitical regime affecting human conduct. Later on, when I wrote a review of Signatures (edited by colleagues Alex Hufana and Rony Diaa) at  Franz’s request, I was threatened with a lawsuit filed by the poet Oscar de Zuniga enraged by my comments.

Interlude

What intervened after my apprenticeship with formalist New Criticism–my book on Oscar Wilde, despite the philological-historicist bent of my advisers Jerome Buckley and Douglas Bush, is basically formalist, not really contextualized in the gender wars then brewing in the early sixties–was the anti-Vietnam War and Civil Rights movement culminating in May 1968–as well as the First Quarter Storm, the Diliman Commune, and the imposition of the Marcos dictatorship in 1972. My U.P. Press book, Carlos Bulosan and the Imagination of the Class Struggle, was still largely traditional formalist commentary, evincing a lag, nonsynchronized with the structuralist and post-structuralist tide that swept the academy from 1968 to 1986.  

The influence of the changes that occurred, in particular the revision of the canon, and the transformation of critical standards–the eruption of feminist, ethnic, and subaltern/people-of-color agencies in the social text–overturned my previous empiricist, New Critical horizon.

Marks of its effect may be found in the much-attacked book from left and right, Subversions of Desire: Prolegomena to Nick Joaquin in 1988. Unbeknowst to many, it will be reprinted by the University of Santo Tomas, since the Jesuits are no longer interested in the unorthodox, difficult and eclectic discourse filled with references to Lacan, Foucault, Benjamin, Jameson, Deleuze-Guattari. and Kristeva. This will be my excuse to transit to the problem of semiotics based on the Saussurean paradigm that

orients both structuralist and postmodernist thinking (including postcolonial criticism) so fashionable still, though Derrida has been replaced by Butler, in the metropolitan and neocolonized institutions of higher learning

Signifiers Galore

     Even before May 1968, the deluge of the dancing signifiers began.  A crucial event is the 1967 Johns Hopkins Conference on “The Languages of Criticism and the Sciences of Man,” where the archpriests of poststructuralism (Lacan, Derrida, Barthes, etc.) entered the scene, literary theory and criticism suffered a sea-change, as it were. In After Theory. Terry Eagleton summed up the historic contexts of 1965-1980–“the age of civil rights and student insurgency, national liberation fronts,anti-war andanti-nuclear campaigns, the emergence of the women’s movement, and the heyday of cultural liberation,” in which the sensibility of society had “shifted from the earnest, self-disciplined andd submissive to the cool, hedonistic and insubordinate. If there was widespread disaffection, there was also visionary hope” (825).  

The present seemed then “the herald of a new future,t he portal to a land of  boundless possibility”–until 1989, the collapse of the Berlin Wall, shock therapy for the Soviet system, followed closely by the Iraq War, 9 /11 and the global war on terrorism, and the erosion of the Neoliberal dispensation from the 2008 global capitalist earthquake and the explosions in Libya, Yemen, Afghanistan, Syria and the entire Middle East. We are still living the aftershock of those events.

To understand this re-arrangement of the landscape, I urged our graduate students to review Saussure’s foundational remarks on the dyadic structure of the sign, and the larger frame of Jakobson’s six functions of language in communication.  What has become salient is the arbitrary nature of the signifier-signified nexus and meaning as produced by systematic differences. Its divorce from objective reality seems assumed, though parole/speech seems somewhere out there defying lawful order and any fixed rule. Bakhtin was unheard of, and Jakobson forgotten. Meanwhiile, the entrance of Lacan signaled the advent of deconstruction, with signifiers shifting over the signified, meaning not only deferred or undecidable, but virtually impossible to pin down.

Another parenthesis: when I took a class with I.A. Richards in poetics in my first year at Harvard–I recall Ching Dadufalza exulting over her acquaintance with the founder of close formalist reading–he of course

assigned his book Coleridge on Imagination, as expected. But what surprised me was his emphasis on Jakobson’s 1958 landmark essay, “Linguistics and Poetics,” given at a conference in Indiana University, but only published later in 1960 in the book Style in Language, which Richards also assigned. 

I reminded the students not to forget Jakobson’s linguistic analysis. If Jakobson’s diagram on the functions of language were absorbed and popularized, it would have exerted some brake on the prevalence of Nietzschean/Heideggerian theorizing applied by Derrida, De Man, Hartman, Spivak, and their huge academic following. Jakobson’sformula on the axis of similarity (metaphor) imposed on the axis of contiguity (metonymy), remains unexplored. To quote Jakobson: “The poetic function projects the principle of equivalence from the axis of selection into the axis of combination” (39). But instead of this linguistic knowledge used by teachers, it is Lacan’s “floating signifiers” that have ruled the day ever since it was given in 1957 and publicized in translation in 1966. Students’ perplexity over Lacan persists, despite Jacobson and Peirce.

Absent the Author

      It is no longer news to learn of the author’s demise (announced by Roland Barthes) in between the interstitial locus of differance. By author, Barthes referred to the empiricist and rationalist conception of the individual origin of the text, its final signified. This classical idea of author presumably encloses the text within a single meaning enshrined in the author’s biography, instead of allowing its intertextuality to induce a variety of readers to produce multiple readings. From the modernist, avantgarde perspective, the texts of Mallarme, Joyce, etc. are the occasions of language speaking; they are not the author’s psyche, or a representation of its subjectivity. The narrators of Proust’s novel, or of Ulysses, are generated by the textual machine. 

In “What is an Author?” Michel Foucault has also informed us that the author-function is historically variable. It is defined by a variety of discourses and institutions (for example, copyright laws). Ancient epics or medieval romances do not have authors in the modern construal of individual originators or artificers. Foucault’s argument is tied to the death of the human subject, the Cartesian ego, determined not by conscience but by historically specific structures circumscribing its socio-political existence. Thus writing is not something that can be completed and appropriated but an interminable practice, a postmodern theme epitomized by Samuel Beckett’s character saying: “What does it matter who is speaking,” someone said, what does it matter who is speaking?”

Can Peirce’s Intervention Identify the Speaker?

Posted in AESTHETICS, COMMENTARY ON CURRENT EVENTS, DISCOURSES ON CONTRADICTIONS, Filipino poetics, POETICS

PINAGLAHUAN ni Faustino Aguilar–Komentaryo ni E. San Juan, Jr.


OLIGARKIYA NG KUMPRADOR-PATRIYARKONG PIYUDALISMO AT SIMBOLIKONG TRANSPORMASYON NG DIWA SA ILALIM NG IMPERYALISMONG AMERIKANO

Mapagpalayang Sipat sa Nobelang PIN AGLAHUAN ni FaustinoAguilar

ni E. SAN JUAN, Jr.

Vinta

Men make their own history, but they do not make it just as they please; they do not make it under

circumstances chosen by themselves, but under circumstances directly encountered, given and transmitted from the past. The tradition of all the dead generations weighs like a nightmare on the brain of the living.

—Karl Marx, “The Eighteenth Bumaire,” Selected Works (94)

May mga [nbelang] natapos sa pagiging balutan sa tindahan ng Intsik, …sa mga tindahan ng magluluma, pagkat

doon, kasama ng mga luma at kalawanging putol-putol na bakal, kahalo ng mga tornilyo at pako, ay may ilang salin ng mga nobelang ipinagbili na ng mga limbagan nang patapon pang huwag makasikip sa kanilang kinalalagyan… Pinakamataan nang kapalaran…ang maging bantay sa mga pinto ng simbahan kung may pagdiriwang na pintakasi, nangakalagay sa isang bilao na kung minsa’y kasama ng mga kalmen, at kuwintas, o ng kandila kaya, tainga, mata o katawang buo naman ng tao na yari sa pagkit… Ipinagtatapat kong kasama akona matagal-tagal ding naging bantay sa mga pinto ng simbahan, lalo pa sa Antipolo kung idinaraos doon ang sunod-sunod na pagsisiyam.

—-Faustino Aguilar, “Ang Nobelang Tagalog” (237)

Bagama’t itinuturing na isang matipunong haligi ng panitikang

Tagalog ang nobelistang Faustino Aguilar (1882-1955), pambihirang makatagpo ng anumang pagsusuring makabuluhan tungkol sa akda at sa manunulat. Bukod sa puna ni Soledad Reyes sa kanyang Nobelang Tagalog 1905-1975, at ilang sanaysay, wala pang malalim at masinop na interpretasyon at pagkilatis sa nobela sa perspektibo ng kasalukuyang

1

problema ng lipunan at sa isang historiko-materyalismong pananaw. Sisikapin dito ang maglahad ng isang banghay ng diyalektikang lapit sa estruktura at estilo ng likhang-sining na, bukod sa Banaag at Sikat (1906) ni Lope K. Santos at Madaling-Araw (1909) ni Inigo Ed. Regalado, ay maitatanging pinakamasining na paglalarawan ng sambayanan sa mapagpasiyang panahon ng transisyon mula sa kolonyaismong Espanyol tungo sa kolonyalismong Amerikano (Panganiban & Panganiban 204).

Bagamat ipinalimbag muli ng Ateneo U Press ang nobela noong 1986, mahigit 32 taon na ang nakalipas, mahirap makitaan ito sa mga teksbuk ngayon. Sa dalawang antolohiyang gamit sa paaralan, tig-iisang kabanata ng nobela ang sinipi: Kabanata XX sa Tatlong Panahon ng Panitikan na inedit ni B.S. Medina Jr., at Kabanata VI sa Philipine Literature: A History and Anthology na pinamatnagutan nina Bienvenido Lumbera & Cynthia Lumbera. Sa pakiwari ko, bukod sa mga eksena ng pagtatatalik nina Luis at Danding, ang kagipitan ni Luis sa pagawaan, at ang pagkahulog niya sa pakana ni Rojalde, ang pinakasasabikang tagpo ay nakasudlong sa karanasan ni Luis sa bilangguan at panggipuspos ni Rojalde sa anak at asawa. Nais kong itampok rito ang mga bahaging humihimay sa saloobin ni Rojalde kung nakikihalo siya sa mga kaibigan, at laluna sa problematikong pagkikipagsabwatan niya kay Pedro, isang katulong, na siyang naging tagapamagitan (mediation) sa diyalektika ng labas at loob, ng batas at krimen, sa balangkas ng talambuhay ng komprador at rebelde.

Ang ilang paksang tatalakayin dito ang mga sumusunod: 1) Ang yugto ng kasaysayang plataporma ng mga usapin ng mga tauhan sa nobela; 2) Ang politiko-ekonomikong kaayusan ng bansa sa unang dekada ng pananakop ng U.S. sa Pilipinas; 3) ang suliranin kung bakit si Rojalde ang pinakatampok na tauhan sa nobelang pumapanig sa mga anak-dalita; 4)

2

ang tanong kung bakit sinakripisyo si Luis na dapat dakilain sa kanyang pagtatanggol sa humanistikong prinsipyo ng Kaliwanagan na inspirasyon ng rebolusyong 1989; 5) ang problema kung ano ang pahiwatig ng pagkamatay ni Luis, paghihingalo ni Danding, at malagim na klima ng dalumat sa wakas ng nobela? Isusuma sa wakas ang ilang hinuhang sagot sa mga paksang ito.

Pasakalye

Sa palagay ko, ang Pinaglahuan ang susi sa pagkabatid kung paano malulutas ang krisis ng neokolonyang orden. Sa pagkagapi nito sa bisa ng ideolohiyang kapitalistang ibinunsod ng lakas sandatahan ng imperyalismong U.S., hindi napawi ang ugali’t kaisipang piyudal at reaksyonaryo. Bagkus nasuhayan at napasigla iyon sa tulong ng mistipikasyon ng salapi, sa petisismong umiinog sa pamilihan. Nailipat ang hibong pagtutol sa ambigwidad ng kumprador, si Rojalde, na sagisag ng pangkat nina Osmena-Quezon-Roxas, na mamumuno sa makabayang kilusan tungo sa Komonwelt at Republika ng 1946. Samakatwid, ang nobelang ito’y salamin ng konsepto ng hindi-pantay at magkalangkap na pagsulong (uneven & combined development). Naitugma ang kaayusang piyudal na minana sa kolonyalismong Espanyol at sistemang komersiyal- industriyal ng monopolyo-kapitalismong Estadong sumakop sa isla. Napagtambal ang kasikismo’t awtoritaryanismong hango sa mahigit tatlong siglong paghahari ng Simbahan at monarkya, at ang burgesyang pagtingin sa bawa’t tao bilang may-ari ng lakas-paggawang mabibili. Awtoritaryanismong patriyarkal laban sa inbidwalistikong may-ari ng tubo/ kasangkapan sa produksyon—ito ang pangunahing kontradiksyong hinarap ni Aguilar sa kanyang nobela.

3

Kaugnay nito, maisasambit dito ang ilang importanteng temang pahapyaw na iimbestigahin: ang komodipikasyon ng ordinaryong pakikipagkapwa sa lipunan, ang sitwasyon ng pamilyang tradisyonal, ang kalagayan ng petiburgesyang mamamayan (tulad ni Luis Gat-Buhay), ang papel ng komprador o usurero (Rojalde), ang katungkulan ng Estado’t hukom kaakibat ng institusyon ng bilangguan, ang lungsod bilang arena o espasyo ng tunggalian ng uri versus nayon/kalikasan. Bukod dito, sisiyasatin ang ilang metapora o talinghagang nagpapahiwatig ng pagkilos at paggalaw ng iba’t ibang puwersang nagtatagisan, mga elementong magkakasalungat ngunit bumubuo ng isang sistemang maibabansagang kongkretong unibersal—ang likhang-sining mismo na nagbubuklod sa magkakaiba’t naghihiwalay na salik ng lipunan at yugto ng kasaysayan. Susubukan kung maghuhuli natin ang determinadong negasyon (determinate negation) na siyang magbubukas ng masalimuot ng kontradiksyon ng sosyedad sibil—ang Pilipinas sa epoka ng mabangis na paghahari ng Estados Unidos at monopolyo-kapitalismo sa bawat buhay ng Filipino.

Anggulo ng Interpretasyon

Ang metodong tradisyonal na kinagawian sa pagtuturo ay didaktikong pagkilates. Ayon kay Medina, si Aguilar ay “tagatampok na kabaitan.” Matatas at matahas sa pananagalog at matalas sa pagpuna sa kalakaran, si Aguilar ay “matibay na luminang sa tradisyong radikal, na tumututol sa di-pagkaunlad ng isip at kabuhayan ng bayan….Si Aguilar ay hindi nangiming maging tagalahad ng katotohanan at tagamungkahi ng kalutasan—sa mga aral na rin nga—sa mga sulilraning kinakaharap ng tao…nalangkapan ng damdaming binuhay ng paksang pagdurusa ng

4

kaluluwa, na totoong nasinag sa nobelang Pinaglahuan” (269). Sa pagdukal sa problemang sosyo-politikal, nalinang niya ang tradisyong mapanuligsa’t mapagtutol sa mga kabulaanan, korapsyon at kasamaang umiiral. Ito ang aral na mapupulot sa pagbasa sa teksto ng nobela.

May katwiran ang pedagohikal na oryentasyong ito sa mismong opinyon ni Aguilar. Sabi niya sa lekturang binigkas noong Enero 1949 na ang nobela “ay dapat na maging sagisag ng kabaitan. Sinasagot ng kumakatha ng nobela ang pagkatanim sa isip ng mambabasa ng mga aral na kaniyang ipinunla” (236) Gagad ito sa antigong turo nina Horace at mga Romanong kritiko, pati ebanghelyong misyonaryong nagsalin ng pasyon sa Tagalog. Hindi lang luma na ang pagdulog na ito, kundi mapurol at hindi mabisa sa pagbunyag sa lason ng ideolohiyang mapaniil. Mahina itong igpawan ang mistipikasyon ng ugnayang panlipunang kinalapulan ng gayuma ng komoditi at salapi. Paano maibubunyag ang katotohanang nakakubli sa pagkukunwari at kasinungalingan?

Paglimiin din ang kontra-didaktikong susog ni Aguilar sa lekturang nabanggit na pwedeng gabay sa analisis ng kanyang akda. Mungkahi niyang kailangan ng manunulat hindi lamang “ang malinis na kalooban at mabuting hangad kundi may talino pang maningning na hindi nasisilaw ng takot at maling pagpapakundangan sa mga kagalang-galang at talusaling,” bukod sa mahinahong tapang “sa paglalahad ng katotohanan upang mapalitaw ang katarungan.” Aking sasalungguhitan ang sumusunod na pangungusap niya: “Ang paglalahad ng mga kamalian ay dapat na maliwanag at tumpak sa katotohanan. Kailanma’y hindi dapat mangaral ang kumakatha ng nobela, hindi niya tungkulin ang lumagay sa pulpito, sukat na ang ilahad ang sama upang gisingin sa mga isip at kalooban ang pagnanais na gumawa ng magaling. Hindi kailangan ang

5

gasgas nang pamamaraan na pagpalain ang mabait at parusahan ang masama: sukat ang pagandahin ang kabaitan upang siyang naising tularan, na anupa’t ang isang nobela ay dapat mag-ukilkil sa makababasa ng pagkakabuti” (237). Sa ibang salita, ilarawan o isadula, hindi pagbuburda ng diskursong argumento.

Realistikong Alegorya

Sa gayon, malinaw na ang artista ay hindi guro o nagsesermong pari. Hindi sa tuwirang pangagaral, pagdaliri sa ilang moralisadong payo, kundi sa dramatikong paglalahad ang mabisang paraan ng edukasyon. Tingnan, halimbawa, ang mga pangyayari sa Kabanata Vi.

Ang punto-de-bista ni Luis, kaakibat ng bisyon ng nagsasalaysay, ang siyang kumokontrol sa daloy ng naratibo. Napakinggang di-sinasadya ni Luis ang usapan ng pulutong ng mga dukhang nanlilimahid, “mga kulang- palad na nagbibili ng lakas sa balang may ipabuhat, sa sino mang may utos kahit ano: sila ang mga kantanod sa saganang piging ng kapisanan, na sa tinayu-tayong iyo’y naghihintay na mahagisan, huwag na ng buto pagka’t ito’y may lasa kundi ng simi man lamang” (57). Isa sa kanila’y nagwikang magsasanla siya ng bagay na walang kasinghalaga, ang “aking lakas na sarili, ng mgagawa ng aking mga bisig” na sinagot ng isang kasama: “…sa panahong ito, ang lakas ay walang halaga kung hindi rin lamang kailangan, nariyan ang mga makinang likha ng karunungan, isa pa ring umaapi sa paris nating mga dukha, na siyang kahalili ng lakas ng tao” (59) Kapalit ng lakas-paggawa ng tao ang makina, na mistipikasyon: patay na lakas-paggawa iyon, ngunit hindi batid ng mismong pinagmulan nito.

6

Buhat sa budhi’t ulirat ni Luis, na isang kawaning may-edukasyon sa tanggapan ng Amerikanong Mr. Kilsberg, ang kaliwanagan ay nakasalig pa rin sa alyenasyon ng diwa, na nailakip sa relihiyon at maling paniniwala. Nagbakasakali si Luis: “At may Diyos, may pananampalataya, at may kapisanang dapat kumandili” (59). Kasabay ng hakang-hakang iyon ang paghabol ng pulis at pagparusa sa isang pulubing tumakbo mula sa isang lugar kung saan hindi siya nagbayad ng kinain sapagkat walang bumili ng kanyang inaalok na lakas. Tugon ng tekas sa babaing humandulong sa kanya: “Hindi ninyo ako pakakainin kung nagsabi ng tapat. Paanong di gayo’y kalakas kung tao? Marahil pa’y itinaboy ninyo nang taboy-hayop, gaya ng pagkataboy sa akin sa mga pintong tinawagan ko upang humingi ng gagawin” (60).

Mahayap na refutasyon sa sentimyento ni Luis ang nangyaring pagdakip sa tekas, sawing-palad na obrerong makakatagpo niya mulli sa Bilibid sa Kabanata XIX. Nagsalikop ang kanilang kapalaran nang hindi sinasadya, patunay na ang aksidente sa huling pagtutuos ay integral na sangkap sa pagsasakatuparan ng tadhana.

Balangkas ng Digmaan ng mga Uri

Sapantaha ng marami na ang nobela ay umiinog sa pagmamahalan nina Danding at Luis. Tila melodramatikong kasaysayan ng sawimpalad na magkasintahan, isang romansang palasak sa mga sumunod na nobela tulad ng Sampagitang Walang Bango ni Regalado. Totoong nakapupukaw ang pag-iibigan nina Luis at Danding sa Kabanata III, tigib ng umaalimpuyong damdamdamin at pagnanais at simbuyong umaalimbukay. Walang katumbas ang matimyas at matining na kumpisalan at laguyo ng dalawa. Ngunit hindi ito ang nakasentrong

7

aksyon kundi ang mga pakana’t plano ni Rojalde upang makamit ang pag- ibig ni Danding. Magkahalong tagumpay at pagkatalo ang karanasan ni Rojalde.

Sa adhikaing iyon, lumilitaw na sa simula pa lamang ay paltos na ang balak at di na niya makakamit ang pinakamimithi. Dahil sa patriyarkong awtoridad ni Don Nicanor, at kasakiman ni Nora Titay sa salapi’t alahas, napilitang umayon si Danding. Siya ang komoditi o bagay na ipananakip sa pagkakautang na P10,000 ng ama. Si Rojalde ang bangkero/usurero. Walang duda, batid ni Rojalde na dinahas lamang ang pagkakasal nila sa tulong ng ina’t amang mapag-imbot.

Dalawang pagsubok ang ginawa upang maigupo si Luis, kapwa tuso’t mapaglinlang na hakbang. Sinulsulan si Mr. Kilsberg, ang amo ni Luis, pinatalsik si Luis sa mga kabulaanang ibinigay ni Rojalde—na ang empleyado’y nag-aamuki sa mga kawaning umaklas laban sa maling pamamalakad, na hindi naman buong kasinungalingan. Bahagi imbento, bahagi realidad—ito ang pormularyo ng kumprador-kapitalista. Iyan ang praktika nina Quezon, Osmena, Roxas, Sumulong at iba pang burokrata- kapitalista’t kumprador na humihiling ng biyaya sa U.S. habang ginogoyo at nilalamuyot ang dalumat ng madla.

Dahil mariwasa at maraming taga-hanga, na siyang kultural o simbolikong puhunan niya, mapagkakatiwalaan si Rojalde. Walang magulang o anumang paliwanag kung saan nanggaling ang kayamanan niya, hindi tulad ni Simoun (sa El Filibusterismo) na may hiwagang bukal ng kapangyarihan. Paano natin maimumungkahi na si Rojalde ang arketipo o alegorikong imahen ng kumprador bilang usurero, na kahawig

8

ng mga nagpapautang sa mga pesante o inkilinong nauubusan ng pambayad kung may sakuna o kamalasan sa pagsasaka?

Parametro ng Kasaysayan

Saglit balik-tanawin natin ang magulong sosyo-politikong milyu ng mga taong 1899-1907, bago mailathala ang nobela. Sanhi sa superyor na armas at teknolohiya ng Amerika, nagsugpo nito ang armadong oposisyon ng Republika. Bagamat tinanggap na ni Hen. Emilio Aguinaldo ang soberanya ng Amerika noong Abril 1901, patuloy ang pakikibaka ng rebolusyonaryong hukbo sa Balangiga, Samar, hanggang sumuko si Hen. Vicente Lukban at Hen Miguel Malvar noong 1902. Ipinagpatuloy ito ni Hen. Macario Sakay hanggang mahuli siya’t bitayin noong Setyembre 1907. Mahigpit ang panunupil sa nasyonalistikong kilos ng bayan sa pamamagitan ng Brigandage Act (1902) at Reconcentration Act (1903), kaakibat ng Sedition Law (1902)—ang huli’y nagbawal ng malayang pagpapahayag o anumang isinulat o binigkas na sakdal laban sa gobyerno ng Estados Unidos.

Gayunpaman, sa gitna ng karahasang ipinataw ng imperyo, nagpatuloy ang matapang na mandudulang sina Juan Abad, Aurelio Tolentino, at Juan Matapang Cruz sa pagbatikos at pagtutol sa paghahari ng kolonyalistang poder (Agoncillo 292-94). Hindi natakot ang mga peryodista ng El Nuevo Dia, El Renacimiento, Muling Pagsilang—sina Rafael Palma, Jaime de Veyra, Martin Ocampo, Teodoro Kalaw—na ihayag ang korapsyon at kasinungalingan ng burokrasya, laluna ang pang-aabuso ng mga mapagsamantalang cacique at mapaniil na upisyal sa gobyerno, na humantong sa iskandalo ni Dean Worcester sa kasong “Aves de Rapina” ng El Renaciemiento noong 1908. Hindi rin natakot si Aguilar na

9

puntiryahin ang gobyerno (pulis, hukom, Bilibid) at kapitalismong umuugit dito (sa persona ni Mr. Kilsberg, Malakanyang, at sistemang umiiral).

Nang makumpleto’t nailathala ang Pinaglahuan, natalo ng Partido Nacionalista ang mga maka-Amerikanong Federalista sa halalan ng Unang Kapulungang Pilipino o Asamblea noong 1907. Katibayan ito na ang prinsipyong ipinaglaban ni Aguilar nang siya’y kasapi ng Katipunan, at ng Republika, ay masigla’t mapusok sa pagdemanda ng kalayaan at kasarinlan. Naimpluwensiyahan siya ng mga panitik nina Rizal, Bonifacio, Del Pilar, Mabini, tulad ng mga kabataang politikong lumahok sa mga partidong pinayagan ng administrasyong kolonyal. Nang matapos ang digmaan, nagtrabaho si Aguilar bilang kawani sa adwana at kahero sa Bazar La Union ng Maynila. Naging masugid na peryodista siya sa pahayagang La Patria at Muling Pagsilang noong 1902 (Santos x). Beinte anos na si Aguilar, kahalubilo ng mga pediburgesyang intelektwal mula sa gitnang saray—henerasyong nakapag-aral sa Ateneo at San Juan de Letran at iba pang kolehiyo, tulad nina Pascual Poblete, Cecilio Apostol, Domnador Gomez, at iba pang ilustradong nagtayo ng Partido Nacionalista. Bago rito, lumago rin ang petiburgesyang sumapi sa mga grupong itinaguyod ng Philippine Commission. Pagkapasa ng Philippine Bill of 1902, naglipana ang mga kandidato para sa Asambleang ipinasinaya noong ika-16 Oktubre 1907.

Bukod sa mga panginoong maylupa, asendero o mayamang kasike, umunlad ang saray na pinagmulan ng uring burokrata-kapitalista at kumprador. Sila ang mga umani ng pribilehiyong nahamig nina Quexon, Osmena, Benito Legarda, at iba pang upisyal na naipunla ng patakarang “Filipinization” ni William Howard Taft. Ang mga pamilyang karamay ng mga namunong sina Trinidad Pardo de Tavera, Pedro Paterno, Felipe

10

Buencamino, Felipe Calderon, Teodoro Yangco, Gregorio Araneta, Victorino Mapa, at iba pang kasapi sa Federalista, ang naging pugad ng uring kumprador-burokrata, na siyang ugat ng lahi ni Victorino Rojalde at mga kaibigang Balani at Barrientos. Ayon kay Renato Constantino, sa 80 na nahalal na miyembro ng Asamblea, mayroon 48 abugado, 4 mediko, 2 peryodista, 6 propesor, 6 agrikulturista, 2 parmasyotiko, maraming mangangalakal, at malaking bahagda ang mga panginoong maylupa (316).

Sumulpot na ang henerasyong magbubunga kina Roxas, Quirino, Garcia, Macapagal, Marcos, Macapagal at Aquino.
Sina Quezon at Osmena ang padrino ng mga parasitikong petiburgesyangrentier na nakasandig sa minanang yaman o mga ari-ariang pinagtutubuan. Ang napapanahong pangingibaw nito ay akmang-akma sa “Filipinization” na magsisilbing maskara sa kolonyalismong poder, na inihudyat nga sa unang pangyayaring nagbukas sa nobela: ang pag-urong ng may-ari ng dulaang (Teatro Zorilla) ipagamit ang lugar sa makabayang pulutong ay sagisag ng desisyong ipagpaliban ang pakikibaka tungo sa kasarinlan upang harapin ang hamon ng personal na paghahanap-buhay, na sadyang walang tatag, laging tumaas-bumaba, pagulong-gulong, tulad ng mga presyo’t tubo ng produktong inilalako ng mga naglalabang negosyante ng mga korporasyon. Sa patakarang laissez-faire, na ngayo’y neoliberalismong internasyonal, anarkiya ang namamayani—matira ang matibay, ayon sa doktrinang malaganap ng Social-Darwinism.

Anatomya ng Pagkatao ng Kumprador

11

Naidiin na ang balangkas ng lipunang nakapaloob sa nobela ay magkahalo o hybrid. Malusog pa ang piyudal na gawi’t ugali sa mga utusan, sota at alila nina Don Nicanor at Rojalde, na tiyak nabahiran ng mga praktikang maharot ng mga pesante’t magbubukid na naggala sa Maynila. Ngunit mabuway na ang relihiyosong pananaw sa mga pamilyang nakikinabang sa salaping kuha sa pag-upa ng bahay, maliit na negosyo, sugal, atbp. Lumalakas ang maka-negosyanteng doktrina ng indibidwalismo, laluna sa mga kasangkot sa komersiyong pangluwas at pag-angkat ng sari-saring produkto. Si Rojalde (bukod kina Barrientos at Balani) ang kumakatawan sa uring komprador, habang si Mr. Kilsberg ang representatibo ng kapitalistang namamahala sa manupaktura.

Hindi maliwanag ang tiyak na pinagtutubuan ni Rojalde liban sa sugal at sa mga paglalakbay sa pinakamasiglang sentro ng komersiyo sa daigdig. Nag-honeymoon sila ni Danding sa Hapon kung saan marahil mayroong kontak na negosyante. Sa pinagawang magareng tsalet sa Santana, pinuno ito ni Rojalde ng mamahaling kasangkapan at kagamitan na magpapatunay na ungos ang kayamanan niya kaysa kay Don Nicanor, na ang bahay ay mistulang monasterio, “alangang simbahan.” Ang mga santo’t santa sa tahanan ng tusong patriyarko ay nagkakaroon ng mala- satirikong kaluluwa, nagkukutya, tumatawa, nakasimangot, kumikindat. Ang idolong luma ng Kristiyanidad ay tinutumbasan o nakikipagpaligsahan sa mga muwebles at palamuti sa makabagong ari-arian ni Rojalde, at sa mga hiyas na regalo niya. Halimbawa ito ng komoditi-petisismong siniyasat ni Marx sa unang kabanata ng obra-maestrang libro, Kapital.

Aywan kung kailangan pang isiwalat muli ang kapangyarihan ng komoditi o produktong itinitinda sa etika’t politika ng kolonyang Pilipinas. Sa paghahari ng burgesya, ang relasyong pantao ay sinalisihan ng

12

relasyon ng mga produktong ipinagbibili, kaya kinukubli nito ang tunay na sitwasyon: ang trabahador na walang pag-aari kundi ang lakas-paggawa, at ang kapitalista/proprietor na may-ari ng kasangkapan na siyang bumibili ng taong walang taglay kundi kanyang lakas-paggawa. Samakatwid, ang puwersang ekonomiko ang nagtatago sa tunay na relasyon ng pagsasamantala, eksplotasyon: hindi kapital (salapi) ang pinagmumulan ng tubo kundi lakas-paggawa. Doon nakaangkla ang reipikasyon at alyenasyong laganap. Ikinukubli ng nakawiwiling tanawin o kapaligirang nakikita’t namamasid sa araw-araw na buhay ang sekreto’t tunay na kabuktutan, inhustisya, malupit na pagsikil at pagkaduhagi ng nakararaming mamayan sa mala-burgesyang lipunan.

Dahil sa hilig sa sugal, na isang paghamon o pakikipaglaro sa Diyosa Fortuna, sa tadhana, nagkautang si Don Nicanor. Walang ibang pag- aaring maipapalit sa utang kundi ang bugtong na anak, na siyang komoditi o pinagbiling produkto ng pamilyang napailalim sa poder ng kumprador.

SI Danding ay naging bagay (sekswal; inang magluluwal ng taga- pagmana ng yaman) na binigyan ng halagang-pampalit (exchange-value), ngunit may halagang-panggamit (use-value) na hindi maangkin ni Rojalde: ang kanyang pag-ibig. Ito’y hindi bagay na maisisilid sa isang kahong- bakal sapagkat ito’y ugnayang panlipunan, relasyong sosyal ng damdamin at kamalayan. Sapagkat hindi mabibili, walang ibang tugon sa suliraning ito kundi panibugho, pagseselos, galit, pagngingitngit, poot,

pagdaramdam. Lubhang pinasidhi ang panibugho sa kuwento ni Vagues tungkol sa ugnayan nina Clementina ni Esctillon at Perez na pinakinggan ni Rojalde habang nangyayri ang nakawan sa bahay niya. Isang parabulang mapaghiwatig ng daya at biruang sumisira sa mabuting pagkikipagkapwa-tao.

13

Sa pangkalahatan, ang karakter ni Rojalde ay nabalot ng inggit, sama ng loob, hinanakit. Isa lamang ang hantungan nito: higanti laban sa taong kakompitensya, si Luis, pulubing inalis sa trabaho, na umangkin ng puso ng asawang si Danding. Ipakulong man ang pobreng Luis sa sugal ng pag-ibig, dahil sa nakatali pa rin si Rojalde sa piyudal na kostumbreng dapat siguraduhin ang kadalisayan ng dugo ng magmamanang anak, walang kalutasan ang suliranin ng pagiging patriyarkong hindi kontrolado ang buong sitwasyon.Sa diskursong “The Power of Money in Bourgeois Society,” (Manuscripts 165-69), isiniwalat ni Marx ang erotiko’t marahuyong lakas ng salapi na,tulad ng komoditi o produktong tinitinda, ay kumakaway at nanunukso sa mga nais bumili, na tanda ng masahol na salot ng konsumerismo sa burgesyang lipunan. Sa gayon, iisa ang henealohiya ng salapi at katawan ni Danding: kapwa erotikong bagay, ang ibinaon o nawalang bagay na matris ng galak, kasarapan, ligaya, kasukdulang tamis, kaluwalhatian.

Diyalektika ng Partikular at Unibersal

Nabanggit na ang tagumpay ng unang paghihiganti ni Rojalde nang makapiling niya si Mr. Kilsberg sa isang piging sa Malakanyang, simbolo ng U.S. imperyallismo at ng kakutsabang katutubong alipores. Sa pag- amin pa rin ni Danding na hindi mabibili ni Rojalde ang kanyang pag-ibig, binalak ni Rojalde na suhulan ang dating sota, si Pedro, upang isangkot si Luis sa isang pagnanakaw—lapat na aksyong nagsisiwalat ng pagnakaw ni Rojalde sa kayamanang likha ng di-mabilang na obrero sa mundo. Nasilo sa pagkukunwari ni Pedro at sa makapagkalingang saloobin, nadakip si Luis at nabilanggo sa salang pagnanakaw, na hindi niya maipaglabang kabulaanan.

14

Ano ang sitwasyon ng uring kumprador sa lipunan? Masisinag ito sa eksenang nagmumuni-muni si Rojalde habang hinihintay si Pedro sa Kabanata XVI, isang harding nagmistulang libingan (ang Bilibid sa huling bahagi ng nobela ay isang libingan din ng mga biktima ng makapangyarihang pulutong). Nagunita niya ang mga pamahiin tungkol sa duwende, nuno at tikbalang noong kamusmusan niya. Tigib ng pag- aalinlangan na hindi masawata ng salapi, taglay pa ng komersiyante ang imahinasyong makipagdebate sa sarili, sa isang interior monologue:

“Kung may tikbalang kaya ngayong biglang lumitaw rito,” ang usisa sa sarili ni Rojalde.”Marahil nama’y di mangangahas sa akin; nalalaman na niyang ang musmos na nagpipikit ng mata kahapon, masabi lamang ang tikbalang, ngayo’y isa nang binatang may matitipunong bisig at pangangatawang timbang na timbang na di na niya mabibigla nang gano-ganoon. At kakausapin ko pa siya’t ipagpaparangalan ang sari-saring bunga ng isipan ng tao; ipatatalastas kong ngayo’y nauutusan pati ng lintik, nahahalughog pati kayamanang natatago sa ilalim ng lupa…[P]ati pagsasalitaan ngayo’y nagagawa sa pamamagitan ng kawad,…ang paglalakbay na kasalukuya’y mabilis na mabilis hindi gaya ng dating masagwil at puno pa ng kapanganiban…[Kung may tikbalang na ayaw siyang paraanin]…sapilitang mahihikayat ko…Isa-isa kong paliiwanag sa kanila ang mga kalwagan ng pamumuhay ngayon, ang mga kagalingan at

15

ginhawa sa panahong ito salamat sa walang higlaw na pagsisikap ng puhunan. ‘Ngunit hintay ka muna, Rojalde,’ ang naibulong, ‘ang mga bata’t matatandang gusgusi’y malurit makipag-usap, mausisang totoo at palatanong ng kung anu-anong bagay: kung usisain nila sa iyo kung gaano naman ang ikinasulong ng tao sa pamamahala at pagpapsumunod sa bayan ng mga pamahalaang natatayo at ano ang iyong isasagot? (193-95)

Tiyak na si Rojalde ang tagapamansag ng modernismong dala ng U.S imperyalismo, ng makabagong teknolohiya’t siyentipikong pangangasiwa sa gobyerno’t komersiyo. Ngunit saklot din siya ng duda at walang pagtitiwala sa takbo ng buhay, sa malihim na operasyon ng monopolyo kapitalismo, ng mga nagbubungguang interes ng iba’t ibang sektor ng lipunan. Masalimuot at magulo ang kalakarang nakabatay sa sirkulasyon ng salapi at produktong inilalako. Hinala rin iyan ni Rojalde, napisil niya ang isasagot ng tikbalang: “pawang paimbabaw lamang ang mga kinang na iyang nagpapaganda sa lahat ng bagay, at mga palamuting ginagamit ng tao upang matakban nang kaunti ang kalagayan niyang busabos pa rin hangga nayon.” Pinag-ukulan ito ng pansin ni Benilda Santos, ang editor ng muling pagkalimbag ng nobela: “Kaagapay ng ganitong pagsusuri ng mapagkunwaring ispirituwalidad, sinuri rin ni Aguilar ang pagdating ng ipinangalandakang pag-unlad na tatak Amerikano…May balatkayo at natatagong pandaraya ang ‘kaunlaran.’ Sa likod ng manipis na modernisasyon ng lungsod, madaling natutukoy ni Aguilar ang mga kupas na pangarap at bigong pag-asa ng mga Pilipino” xviii-xix).

16

Nakakaakit ang romansa sa nobela—walang masamang babae ritong “may ginintuang puso”— ngunit panglansi o patibong lang iyon. Nakasentro ang naratibo sa suliranin ng kumprador na sa simula’y tila giya o patnubay sa takbo ng mga pangyayari. Hindi pala, malikmata lamang iyon. Sa pusod ni Rojalde nagliliyab ang mga maigting na kontradiksiyong tumatalab sa bawat kilos, salita, damdamin at pangarap ng tauhan sa nobela. Siya ang intersekyon ng digmaan ng mga uri, isang larangan ng pakikihamok ng kolonisadong bayan at imperyalismo, ng piyudalismo at kapitalismo.

Isang aspekto ng diyalektikang pamamaraan ni Aguilar ay matatarok sa usapan nina Rojalde at Pedro. Nabatid ni Rojalde na sa pakikisalamuha ng utusan kay Luis, nagkaroon ng kabatiran at malasakit si Pedro, at ang pagkatuklas na ito ang determinadong negasyon ng pakana ni Rojalde na bilhin ang buong pagkatao ni Pedro. Naging kaibigan siya ni Luis: “Pinakapuri ito, sinabing may magandang puso at saka totoong kaibigan ng mga dukha, walang una-unang kasalanang kinikilala sa mahihirap kundi ang kanilang karalitaang bunga ng masasamang palakad ngayon” (198). Sa bintang na tatalikod siya sa pangako, tumugon si Pedro na hindi na may pasubali: “Ngunit ako’y nangilabot tuwing magugunita ang aking gagawin sa isang mabuting tao na paris ni Luis” (198). Samakatwid, hindi pa lubos naging mabangis na hayup ang utusan. Tumupad si Pedro, nahuli’t napiit sila ni Luis, at sa kalauna’y napatay si Pedro nang magtangkang tumakas sa bilangguan.

Sa paglalagom, ang pagkatao ng kumprador na kumakatawan sa malaking bahagi ng oligarkiyang nasa poder ang pinakamakahulugang ambag ng nobela. Bagamat mababansagang peti- burgesya, hindi ito kahawig ng intelihensiya sa Europa na matipid, may

17

panlasang pilistino’t bulgar o malisyoso (Ossowska 154-82). Wala rin itong hilig na gumagad sa ugali ng nobilidad na magpakatanyag sa isang marangal na pagpupunyagi. Nais ni Rojaldeng maparangalan sa kanyang paghahandog ng piging at pista, sa kanyang pangangaibigan at pag-unlak sa mga kasiyahan, sa pag-angkin sa magandang dalagang si Danding. Sa kabilang dako, walang kapanatagan ang kaniyang buhay, hatak at tulak ng mga along pulitikal at pang-ekonomya. Ito nga ang predikamento ng oligarkiya na naging alipin ng Amerikano, at pagkatapos naging alila ng mga Hapon, at kapagkwa’y bumallik sa pagsunod sa dating amo— estilong kumprador na laging nalalamangan, laging dehado.

Paghahanap sa Bayaning Naglaho

Dumako tayo sa hiwaga kung ano, sino, saan ang pinaglahuan. Panimulang hinuha ko: ang naglaho’y panahon at pagkakataon ng kabayanihan. Maaring ang sambayanan o ilang pamilya’t indibidwal ang pinaglahuan ng lakas, sentido, dangal, atbp., at hindi na nakuhang ipaglaban ang dignidad at sariling puri. Kung matatanggap na pangunang pakay ni Aguilar ang daliriin ang predikamento ng kumprador- burgesiya, na sumasagisag sa personal na kalayaan ninuman na magsumikap maging malusog at maligaya, kundi man mariwasa, ano ang papel na ginanap ni Luis Gat-buhay bukod sa biktima at sawimpalad na kasintahan ni Danding?

Pinarangalan ni Efren Abueg si Aguilar bilang tagapunla ng semilya ng ideolohiyang sosyalista sa panitikan. Nagpahiwatig angPinaglahuan ng pangangailangan ng pagkakaisa ng mga api upang marating ang utopya ng pagkakapantay-pantay. Deklara ni Abueg: “Ngunit ang kanyang kolektibismo ay hindi hatid ng mahinahong pag-iisip, kundi

18

ng sigabo ng naaaping damdamin. [Sinipi ang bulalas ni Luis] “Sapagkat sa ikatatagumpay ng alin mang layon, sa ikabibihis ng katauhang dinudusta, at sa ikapagwawagi ng katwiran laban sa Lakas ay kailangan ang dugo, kailangan ang buhay…luha…at apoy na panunog. Maggiba muna saka magbuo pagkatapos: nariyan ang tungo ng aking

pangarap” (96). Gayunman, hatol ni Abueg na walang malayong pananaw si Aguilar tulad ni Lope K. Santos sa Banaag at Sikat. Kung tutuusin, mas malayo ang pananaw ni Aguilar dahil sa analisis ng diyalektika ng luma’t bagong kaayusan, ang krisis ng kumprador-burokrata na naipit sa pagitan ng proletaryong naghihimagsik at dekadenteng oligarkong ahente ng U.S> imperyalismo.

Nabanggit na sa unahan ang pasibong tayo ni Luis sa harap ng mga dinuhaging maralita sa lunsod. Bukod sa pag harang sa karwahe ni Don Nicanor sa unang kabanata, at pagbulalas ng simpatiya sa mga pulubi, walang makahulugang aktibidad sa unyonismo ang ipinakita sa nobela. Ipinakita ang masugid na paghahanap ng bagong trabaho pagkatalsik sa kaniya ni Mr. Kilsberg, at pagkaraan, ang pakikihalubilo niya sa mga kasama sa Bilibid. Hindi nahihiwalay si Luis sa mga edukadong ka-henerasyon na dinulutan ng kaunting kaalaman upang magsilbi sa mababang palapag ng burokrasya at pagawaan. Isaisip din natin na ang mga unang liderato ng unyonismo sa Maynila ay sina Isabelo de los Reyes, na nagtatag ng Union de Litografos e Impresores de Filipinas noong Enero 1902, at si Dominador Gomez, abugadong kulaboraytor na tumulong sa pagkasuko ni Macario Sakay. Maski ang maka-kaliwang Crisanto Evangelista, Domingo Ponce, at Cirilo Bognot na nagbuo ng Partido Obrero de Filipinas ay mga alagad ng Partido Nacionalista ni Quezon. Kaugnay sila ng kilusang nasyonalistang hango

19

sa hanay ng progresibong paksyon ng uring kumprador at burokrata- kapitalista.

Kabilang sa tinaguriang intelihensiya, ang mga makabayang aktibistang ito ay kalahi ni Luis na nagkapalad mabilang sa empleyado ng gobyerno. Si Aguilar ay naging kawani sa Tanggapan ng Kalihim Pandigma, at sa Tanggapan ng Kalihim Panloob ng Republika sa Malolos. Pagkatapos ng giyera, naglingkod siya sa mga pahayagan, naging editor ng Taliba (1910-13) at kapagkwa’y nahirang empleyado sa pamahalaan nina Quezon at Osmena. Ang tungkulin ni Luis sa akdang ito ay maging behikulo ng awtor, at personipikasyon ng mga biktima ng sistema. Nagdulot siya ng pagkakataong makasilip tayo sa looban ng Bilibid, ang institusyong simbolo ng paghahati ng lipunan sa api at panginoon, sa mga may pag-aari at sa madlang inalipin at dinusta. Narito ang lagom ng kanyang karanasan sa bilangguan sa loob ng pitong buwan:

Maraming mga kabuhayang sawi ang kanyang napagdirinig sa loob ng kulungan at ang mga hubad na katotohanang iyon ng kasalanan at pagkabulok ng mga palakad na sinusunod pa ng katauhan ay lalong nagpapalungkot sa kanyang isip, lalong nagpapalamlam sa kulan ng ano mang bagay na kanyang tingnan at suriin. Isa-isang napaukit sa kanyang puso, tulad sa sadyang inukit sa buhay na bato, ang masasaklap na katotohanang napagdarama sa loob ng Bilibid, at bagaman nakapagtitiis, ay maminsan-minsan ding tumututol sa ngalan ng mga api na walang ibang sala at nagawang kamalian kundi ang kanila lamang pagkamahina (253).

20

Lubhang litaw ang pasipistang atitudo, ang tiyaga sa pagtitiis, ang minsan-minsang hinaing, at pagpapasasa—himatong nating pagkatuwa sa dalamhati’t pighati ng isang masokistang tao—sa lugaming kalagayan. Isang kandidato sa pagka-Kristo ba si Luis? Hindi maikakailang ang kanyang pagkamakaawa, ang kahandaang dumamay sa kasawian ng iba (tulad ng kaniyang maling pagdamay sa kasawian ni Pedro), ay nakatataba sa puso. Subalit ito’y pagkukulang din, pagkatamad magtanong, bumulatlat, sumiyasat, sumuri sa katiwalian at ipokrisya ng marami. Tumining at tumibay ang paniniwala niya, pagkasaksi sa isang bilanggong nakabitin at pinahihirapan, na “sa bilanggua’ydi naparusahan ang isang pagkakasala o kaya’y napagsisihan ang katampalasang nagawa.” Ang pagkatao ni Luis ay haraya ng pagpapakasakit, sagisag ng kakayahan ng taong magbata’t magtiis, hindi kakayahang umaklas at maghimagsik.

Pahatid mula sa Sepulkro

Sa wakas ng nobela, pinagtambal ang eksena ng sunog at ang kalunos-lunos na kalagayan ni Danding at kalituhan ni Rojalde. Taglay ang paglinang sa isang propetikong hibong hango sa Bibliya at sa banta ni Simoun sa El Filibusterismo na pasabugin ang sistema upang malinis ang kabulukan, ikinawing ni Aguilar ang pagpuri ni Luis sa sunog na tumutupok sa makasalanang lungsod, at ang panghihinayang at pagkabigo ni Rojalde. Mapanghulang bisyon ang saad ni Luis hinggil sa tumutupok na apoy sa sanlibutan: “Ganyan ang buhawing aking pinapangarap, ang araw ng singilang aking ninanais na ipagkakapantay- pantay ng madla at iguguho ng masasamang palakad sa mga baya’t kapisanan. Mistulang larawan ang sunog na iyan ng pagtutuos ng darating

21

bukas, iyang bagong araw na minimithing masilayan ng mga api’t nagtitiis, ng mga dinuduhagi’t inaalipin” (299).

Sa halip bumigkas ng pagdamay sa maralitang napinsala rin, kaagapay ng mayamang pag-aari ni Rojalde, isang pangkahalatang sumpa ang nasambit ni Luis. Walang analisis kung saan nagbuhat ang sunog, na kalimitan ay penomenong pumipinsala sa mga pawid na tahanan ng mahihirap na obrero sa mga pagawaan ng tabako, sapatos, at iba pang pangkaraniwang produkto.
Sa kabilang dako, umaapaw ang ngitngit ni Rojalde. Taglay na makisig at mariwasang kumprador “ang panibughong di ikatahimik at nagtatanong kung bakit iginalang pa ng apoy ang babayi at sanggol na kapwa naglalarawan ng kanyang kasawiang-palad. Sa harap ng mga abo at uling na nagbabaga ay minumuni-muni ang kanyang higanti…” (301). Ito ang antipode ng maselang kontradiksiyong humantong sa kongkretong unibersal na naisakatuparan sa limang huling pahina ng nobela. Kaipala’y nakabitin ang kapalaran ni Danding, “kawalan ng pag-asa, o kaya’y isang hatol na di na matututulan.” Malikhain ang guniguni ng nobelista, ayaw niyang magwakas sa isang doblekarang imahen o parikalang may dalawang kahulugan, kaya itinala ang pagsalikop ng prusisyon ng mga bilanggo at kulay ng tanawing nagbabadya ng maluwalhating kinabuksan:

Nang mga sandaling iyo’y isang mahabang hanay ng mga bilanggo na galing sa paggawa ang ipinapasok sa maluwang na pinto ng Bilibid. Sa mga mukha nila’y makakita ng kinalarawanan ng pagkasawi, Nga mga naghihiwatig ng kapoota’t pagngingitngit na kumakamandag sa kanilang puso….

22

Nagwawagi naman ang araw sa kalunsuran. Isang sinag niya ang nakapunit samakapal na panginoring nag-anyong tao muna bago nagkadalawang bisig pagkatapos, saka nagtila isang malaking Kristong nakadipa tulad sa bagong Kristo ng Katauhang araw-araw ay ipinapako ng Katauhan din (302).

Isang ilusyon tila ang iniluhog ni Aguilar sa madlang mambabasa: itinanghal ang abstraktong “Katauhan” at hindi ang partikular na grupo o pangkat na sinisikil at ipinapako sa krus. Kinukuro kong dahilan ito kung bakit nalihis ang komentaryo ni Soledad Reyes nang iulat niya: “Nagwakas ang nobela sa pag-aagaw ng dilim at liwanag, sa larawan ng sugatang Luis habang minamasdan ng nanlalabong mga mata nito ang malaking sunog na tumutupol sa isang bahagi ng Maynila” (45). Wala pang sugat si Luis nang masdan niya ang sunog; at kung si Luis nga ang bagong Kristo, walang habas na eksaherasyon ito. Ikinumpara ni Reyes ang estilo ng panunuya at panunuligsa ni Aguilar sa mga nobela ni Rizal at mga rebolusyonaryong tula nina Bonifacio at del Pilar. Dagdag pa niya na ang realismong sosyal ni Aguilar ay “masusi, masinop at masaklaw” sa paglalarawan ng pag-uugnayan ng mga puwersang mapaniil at mga biktima nila. Patunay ito sa diyalektikang paghubog ng naratibo, kung saan ang isang panig o sektor, ang porma at laman nito, ay hindi maihihiwalay sa kabuuan o totalidad ng relasyong sosyal. Salungat ito sa maka-indibidwalistikong sensibilidad ni Luis, na limitado kumpara sa replexibong kamalayan ni Rojalde batay sa komersiyanteng mentalidad nito na sinuri ni Georg Simmel sa kanyang “Pilosopiya ng
Salapi” (216-232). Bagamat dalumat nito ang kumplikadong katayuan niya, hindi masakyan ni Rojalde ang limitasyon ng kanyang kayamanan, na kung tutuusin ay nakasalalay sa ilusyon, hiwaga, gayuma o mistipikasyon.

23

Sa pagsusuma, ang Pinaglahuan ay pagdalumat sa potensiyal at posibilidad ng pagbabago sa Pilipinas noong unang dekada ng siglo 1900. Asimetrikal at maligoy ang pagsulong ng lipunan, may tendensiyang bumabalik at tendensiyang sumusugod. Tumatalab ang mga kontradiksiyong naiulat na sa una. Nakatali ang mga tendensiyang iyon sa uri ng patriyarkong pamilya ni Don Nicanor ( ang orihinal na kahulugan ng pamilya sa Latin ay kawan ng mga esklabo) na nakaugat sa piyudal na rehimen. Samantala, si Rojalde ang sugo ng uring kumprador na bihag ng kontradiksiyon ayon sa umiikot na siklo ng salapi/halagang-pallitan sa palengke o pamilihang pandaigdig. Si Danding at Luis ang palasintahang sindroma ng mga pantasya’t pangarap, panimdim at sindak, na malalasap sa karanasan ng mga taong sumisigaw ng saklolo sa ngalan ng damdamin, kalikasan at espiritu.

Sa maikling pagsusuma, nais kong dukalin ang inungkat na mga tanong sa pambungad hinggil sa kapalaran nina Luis, Danding, at Rojalde. Pinagtuunan ng pansin ng tagapag-salaysay si Rojalde bilang representatibo ng panggitnang-uri, namamagitan sa mayoryang anak- pawis at minoryang mariwasa (walang malaking asendero dito dahilrentier-kapitalismo, paupahang pag-aari ang inasikasong ilarawan). Siya ang kumakatawan sa nalalabing pwersa ng nasyonalismong ibinandila nina Sakay at Malvar sa huling yugto ng giyera laban sa U.S. Sakmal ng balisa’t pag-aalanganin, si Rojalde ang sintomas ng kawalan ng matipunong liderato ng nasyonalistikong bloke (liban na kina Quezon, Osmena, atbp.) Si Luis, na dapat sanang naging masugid na puno ng proletaryo sa pabrika ni Mr. Kilsberg, ay mabilis na nailigpit—tulad ng grupo nina Lope K. Santos, Isabelo de los Reyes, Dominador Gomez, atbp. Dagling naihiwalay sa dalagang anak ng matandaing oligarko, si

24

Luis ay naging sakripisyong scapegoat na singaw ng milenaryong sektang tumitingala pa rin sa propetikong mensahe ng Bibliya (na ginawang sekular o pandaigdig ni Aguilar). Si Danding ay wangis birheng nabuntis ng Banal na Espiritung pumanaw—ang naglalahong memorya ng Katipunan, ng insureksiyon laban sa Espanya at laban sa Estados Unidos —at di matanto ng mga kapanahon ni Rojalde kung ano ang gagawin sa bagong silang, sanhi sa malabong ugat o pinanggalingan at mamanahin.

Maimumungkahi na ang tahasang kalatas o pahatid ng nobela ay isang mapanghamong tanong sa mambabasa: Sino ang tatangkilik o bubuhay sa naglahong tradisyon ng rebolusyon, ang anak ni Danding at Luis, na nakataya’t naglalambitin sa desisyon ng mga taong tulad ni Rojalde? Paano madudulutan ng karampatang pagpapahalaga ang kahapon (nina Luis at Danding) ng mga kasalukuyang Pilipino upang makabuo ng masagana, malaya’t makataong pamumuhay sa hinaharap? Ang malaman at mabigat na tanong na ito ang sagot din sa mga katanungang nasambit sa panimula.

Sa paghabi ng kumplikasyon ng mga ugnayan ng mga tauhan sa naitalang tema, mapapanood ang diyalektikong pagsasalisi ng partikular na pagnanais at ng unibersal na hugos ng metabolikong pagtatalik ng tao at kalikasan. Ito ang diyalektika ng nesesidad at kalayaan sa pagpili. Ang Pilipinas ay lugar na pinaglahuan ng sindromang romantiko, ngunit doon din matutuklasan ang sibol ng makabagong pagkatao, na masasalamin sa mukha nina Rojalde, Pedro, Luis at Danding. Ang anak nila ay simbolo ng pinaglahuang maaaring makasasagip at makatutubos sa sambayanang patuloy na nakikibaka tungo sa kalayaan at kasarinlan. Naisakatuparan sa realistikong alegorya ng nobela ni Aguilar ang aral ni Marx sa “Theses hinggil kay

25

Feuerbach” (28-29) hinggil sa pag-unawa sa konsepto ng indibidwal at sosyedad: na ang esensya ng indibidwal ay nakabuod sa relasyong panlipunang umiiral; at ang pagsasabayan ng pagbago ng kongkretong kalagayan ng lipunan at ng aktibidad ng tao ay mainam na maipapakahulugan sa konsepto ng praktikang rebolusyonaryo. Ang praktika ng pagbasa’t pagsuri sa nobela ay siya ring pagsasapraktika ng mga tema’t ideyang nakapaloob sa likhang-sining. Wala nang napakahalagang responsibilidad kundi ang masinop na pagtupad nito ng makabayang alagad ng sining (San Juan 2017).

_____

SANGGUNIAN

Abueg, Efren. “Ang Sosyalismo sa Nobelang Tagalog.” Sampaksaan ng mga Nobelistang Tagalog. Ang Aklatan ng Unibersidad ng Pilipinas,

1974, pp. 95-100. Print.
Agoncillo, Teodoro & Milagros Guerrero. History of the Filipino

People. R. P. Garcia Publishing Co., 1970. Print.

Aguilar, Faustino. Pinaglahuan. Ateneo UP, 1986. Print.

——. “Ang Nobelang Tagalog—Kahapon, Ngayon, at Bukas.” Mga Lektura sa Kasaysayan ng Panitikan, inedit ni Galileo Zafra. Aklat ng Bayan, 2013, pp.229-40. Print.

Constantino, Renato. The Philippines: A Past Revisited. Tala Publishing Co., 1975. Print.

Lumbera. Bienvenido & Cynthia Lumbera, ed. Philippine Literature: A History & Anthology. National Book Store, 1982. Print.

Marx, Karl. The Economic and Philosophic Manuscripts of 1844.International Publishers, 1964. Print.

——- and Frederick Engels. Selected Works. International Publishers, 1968. Print.

26

Medina, B.S.Jr., ed. Tatlong Panahon ng Panitikan. National Book Store, 1972. Print.

Ossowska, Maria. Social Determinants of Moral Ideas. U of Pennsylvania P, 1970. Print.

Panganiban, J. Villa & Consuelo Torres Panganiban. Panitikan ng Pilipinas. Bede’s Publishing House, 1954. Print.

Reyes, Soledad. Nobelang Tagalog 1905-1975. Ateneo UP, 1982. Print.

San Juan, E. Lupang Hinirang, Lupang Tinubuan. De La Salle University Publishing House, 2017. Print.

Santos, Benilda. “Introduksiyon,” Pinaglahuan ni Faustino Aguilar. Ateneo U P, 1986. Print.

Simmel, Georg. Essays on Sociology, Philosophy and Aesthetics. Harper Torchbooks, 1959. Print.

27

Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS

NICK JOAQUIN’S APOCALYPSE –by E. San Juan, Jr.


Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS