Review of E. San Juan’s WALA, poems in Filipino, by Nonilon Queano




       Undergrad ako sa UP Diliman nang mabasa ko ang isa sa mga unang aklat ni Dr. E. San Juan Jr. na may titulong, The Art of Oscar Wilde na ginawan ko ng rebyung nalathala sa Philippine Collegian.  Mga tatlumpong-taon mula noon, naging guro ko siya sa CL 398 sa UP Diliman pa rin para sa Ph.D. degree ko sa English at Comparative Literature.  Sa mahabang panahon, nabasa ko rin ang mga sanaysay at pag-aaral niya ukol sa Kultura at Panitikang Pilipino, at hinangaan  ang kanyang malalim at masigasig na mga pag-aaral na nakapagpayaman sa mga  pamantayan sa kritisismo hindi lamang sa Pilipinas kundi sa iba’ibang panig ng mundo.

        Ikinatutuwa at ikinararangal kong matunghayan ngayon ang kanyang mga bagong obra, partikular na ang mga tula, sa koleksiyong tinawag niyang, Wala, na unang tingin’y nagpaalaala sa aking ng mga dibuhong modernismo sa panitikan, tulad, halimbawa ng nihilism sa panitikang Ruso.  Ngunit taliwas sa eksistensiyal angst o epektong absurdismo, ang mga tula ni Prop. San Juan, ay malinaw na may pinag-uugatan sa lipunan at praktikal na buhay ng Pilipino.   Una-una, sa paggamit niya ng mga bugtong at talinhaga na marami’y hango rin sa katutubong tradisyon at kulturang Pilipino.—hal., noong bata ako narinig ko na ang bugtong sa pagsasaing ng bigas sa tongko sa abuhan, particular, ang linyang, “Nakaupo si maitim, sinusulot ni mapula, si maputi’y tawang-tawa,” atbp. – at ang mga alaalang ganoon ay nagpapatingkad sa estetikong aliw at pagkaunawa sa mga tula.  Nababago ni San Juan ang ilang “canon” o pamantayan sa pagbasa ng tula dito, samakatwid, mula sa pangkaraniwan o tradisyonal, halimbawa, sa tula bilang daluyan ng damdamin (gaya sa tradisyong romantiko, hal. nina Wordsworth o Keats), o kahit sa imahismo.  

        Dahil sa gamit ng mga palaisipan at talinhaga, tila deretsahang tundos sa isipan at pagmumuni ang estetikong pag-unawa at aliw na dulot ng mga tula, sa halip na mang-antig o maglambitin muna sa damdamin.  Gayunman, mula sa palaisipan, luminya ang mga tula lalo na sa hulihan sa pagtukoy ng mga pangkasalukuyang usaping panlipunan –laluna, yaong sa Mindanao, tulad ng insidente sa Mamasapao at pagpaslang kay Marwan, atbp.  Malinaw ang mapanghimagsik na pakikisangkot at tuwirang pagturol – sa kabila ng balintunang imahen, hal., sa “neo-konseptuwalistang pinakbet,” – sa mga usaping panlipunan, kahit na hindi maikakaila ang post-modernismong hagupit at disenyo  na tiyak na ipinapakita, laluna, ng grupo ng mga tula – “halaw,” ang ilan, aniya sa ibang makata’t intelektuwal – sa mga hulihang pahina ng aklat.



Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS | Leave a comment

DILIMAN SOUVENIRS: The Return of the Suppressed

DILIMAN SOUVENIRS: Charles Sanders Peirce’s Interpretants and the Return of the Suppressed (13 Feb 2018)

by E. San Juan, Jr., Visiting Professor of English, U.P. Diliman, Quezon City (Jan-March 2018)


Magandang Hapon sa ating lahat!

First of all, I would like to thank Chancellor Michael Tan and Dr. Lily Rose Tope for giving me the privilege of teaching again in the classroom of my alma mater, and for Dr. Ruth Pison for being the helmsman, the experienced cartographer, charting the troubled waters of our graduate seminar in literary theory. It has been a learning experience for me, rereading Saussure, Jakobson, Lacan, Barthes, Irigaray, Derrida, etc. who have provoked, alarmed, or bewildered our smart students.—one of them coming all the way from Nueva Ecija to attend our Wednesday sessions. If I use the personal pronoun here, please consider it also as an allegorical stand-in for the generation that grew up after Liberation, from 1945 to 1965.

Historicizing from the Dustbin

This is not the first time I have engaged in teaching here. After I graduated in 1958, the patriarchs of the Department Prof Cristino Jamias and Leopoldo Yabes hired me as an instructor from 1958 to 1960.  In due time, the patriarchal order was fortuitously changed; my contemporaries Pete Daroy, Ernie Manalo, Max Ramos Jr. and others departed long ago for the other shore; and so too, mentors like Alfredo Lagmay, Cesar Majul, etc. After finishing graduate school in Cambridge, Massachusetts, I taught again in 1966-67 when famous Amboy Carlos P. Romulo was president. I taught again here in 1987-88 as a Fulbright teaching fellow, and in 2008 sheperded the theory seminar with Prof. Preachy Legasto. This may be my last stint, a memorable one, thanks to all our colleagues and assistants in the Department.

Just a snapshot of the Fifties: My first teachers in English 1 were Prof Elmer Ordonez whose memorable assignment was to comment on Ivan Bunin’s “The Gentleman from San Francisco” included in the old pocketbook anthology of short stories; and Prof. Franz Arcellana, who wrote slowly on the blackboard, with his left hand, the definition of “precis” taken from the big Harry Shaw textbook. 

But it was the textbook Approach to Literature by Cleanth Brooks and Robert Penn Warren, the archpriests of American New Criticism, which, I think, made a lasting impact on me as an English major then. After that, I switched my interest to philosophy (Alfred Ayer’s Language, Truth and Logic became our treasured scripture, which did not prevent me from reading Sartre, Camus, Kierkegaard, Malraux, etc.), having made friends with students and teachers in that department, in particular Armando Bonifacio and other heretics, whose periodical Inquiry published Franz’s comment on my poem which I will refer to later. 

A short parenthesis: my textbook learning faded, but one lesson that stuck was the time Prof. N.V.M. Gonzalez, whose writing courses was dominated by one single book, Herbert Read’s English Prose Style, took members of the class to attend the Manila Court hearing of the libel suit againt Estrella Alfon for the obscenity of her story, “Fairy Tale of the City.” That conveyed to me the undeniable embeddedness of art, disciplinary institutions (aside from the classroom), and the sociopolitical regime affecting human conduct. Later on, when I wrote a review of Signatures (edited by colleagues Alex Hufana and Rony Diaa) at  Franz’s request, I was threatened with a lawsuit filed by the poet Oscar de Zuniga enraged by my comments.


What intervened after my apprenticeship with formalist New Criticism–my book on Oscar Wilde, despite the philological-historicist bent of my advisers Jerome Buckley and Douglas Bush, is basically formalist, not really contextualized in the gender wars then brewing in the early sixties–was the anti-Vietnam War and Civil Rights movement culminating in May 1968–as well as the First Quarter Storm, the Diliman Commune, and the imposition of the Marcos dictatorship in 1972. My U.P. Press book, Carlos Bulosan and the Imagination of the Class Struggle, was still largely traditional formalist commentary, evincing a lag, nonsynchronized with the structuralist and post-structuralist tide that swept the academy from 1968 to 1986.  

The influence of the changes that occurred, in particular the revision of the canon, and the transformation of critical standards–the eruption of feminist, ethnic, and subaltern/people-of-color agencies in the social text–overturned my previous empiricist, New Critical horizon.

Marks of its effect may be found in the much-attacked book from left and right, Subversions of Desire: Prolegomena to Nick Joaquin in 1988. Unbeknowst to many, it will be reprinted by the University of Santo Tomas, since the Jesuits are no longer interested in the unorthodox, difficult and eclectic discourse filled with references to Lacan, Foucault, Benjamin, Jameson, Deleuze-Guattari. and Kristeva. This will be my excuse to transit to the problem of semiotics based on the Saussurean paradigm that

orients both structuralist and postmodernist thinking (including postcolonial criticism) so fashionable still, though Derrida has been replaced by Butler, in the metropolitan and neocolonized institutions of higher learning

Signifiers Galore

     Even before May 1968, the deluge of the dancing signifiers began.  A crucial event is the 1967 Johns Hopkins Conference on “The Languages of Criticism and the Sciences of Man,” where the archpriests of poststructuralism (Lacan, Derrida, Barthes, etc.) entered the scene, literary theory and criticism suffered a sea-change, as it were. In After Theory. Terry Eagleton summed up the historic contexts of 1965-1980–“the age of civil rights and student insurgency, national liberation fronts,anti-war andanti-nuclear campaigns, the emergence of the women’s movement, and the heyday of cultural liberation,” in which the sensibility of society had “shifted from the earnest, self-disciplined andd submissive to the cool, hedonistic and insubordinate. If there was widespread disaffection, there was also visionary hope” (825).  

The present seemed then “the herald of a new future,t he portal to a land of  boundless possibility”–until 1989, the collapse of the Berlin Wall, shock therapy for the Soviet system, followed closely by the Iraq War, 9 /11 and the global war on terrorism, and the erosion of the Neoliberal dispensation from the 2008 global capitalist earthquake and the explosions in Libya, Yemen, Afghanistan, Syria and the entire Middle East. We are still living the aftershock of those events.

To understand this re-arrangement of the landscape, I urged our graduate students to review Saussure’s foundational remarks on the dyadic structure of the sign, and the larger frame of Jakobson’s six functions of language in communication.  What has become salient is the arbitrary nature of the signifier-signified nexus and meaning as produced by systematic differences. Its divorce from objective reality seems assumed, though parole/speech seems somewhere out there defying lawful order and any fixed rule. Bakhtin was unheard of, and Jakobson forgotten. Meanwhiile, the entrance of Lacan signaled the advent of deconstruction, with signifiers shifting over the signified, meaning not only deferred or undecidable, but virtually impossible to pin down.

Another parenthesis: when I took a class with I.A. Richards in poetics in my first year at Harvard–I recall Ching Dadufalza exulting over her acquaintance with the founder of close formalist reading–he of course

assigned his book Coleridge on Imagination, as expected. But what surprised me was his emphasis on Jakobson’s 1958 landmark essay, “Linguistics and Poetics,” given at a conference in Indiana University, but only published later in 1960 in the book Style in Language, which Richards also assigned. 

I reminded the students not to forget Jakobson’s linguistic analysis. If Jakobson’s diagram on the functions of language were absorbed and popularized, it would have exerted some brake on the prevalence of Nietzschean/Heideggerian theorizing applied by Derrida, De Man, Hartman, Spivak, and their huge academic following. Jakobson’sformula on the axis of similarity (metaphor) imposed on the axis of contiguity (metonymy), remains unexplored. To quote Jakobson: “The poetic function projects the principle of equivalence from the axis of selection into the axis of combination” (39). But instead of this linguistic knowledge used by teachers, it is Lacan’s “floating signifiers” that have ruled the day ever since it was given in 1957 and publicized in translation in 1966. Students’ perplexity over Lacan persists, despite Jacobson and Peirce.

Absent the Author

      It is no longer news to learn of the author’s demise (announced by Roland Barthes) in between the interstitial locus of differance. By author, Barthes referred to the empiricist and rationalist conception of the individual origin of the text, its final signified. This classical idea of author presumably encloses the text within a single meaning enshrined in the author’s biography, instead of allowing its intertextuality to induce a variety of readers to produce multiple readings. From the modernist, avantgarde perspective, the texts of Mallarme, Joyce, etc. are the occasions of language speaking; they are not the author’s psyche, or a representation of its subjectivity. The narrators of Proust’s novel, or of Ulysses, are generated by the textual machine. 

In “What is an Author?” Michel Foucault has also informed us that the author-function is historically variable. It is defined by a variety of discourses and institutions (for example, copyright laws). Ancient epics or medieval romances do not have authors in the modern construal of individual originators or artificers. Foucault’s argument is tied to the death of the human subject, the Cartesian ego, determined not by conscience but by historically specific structures circumscribing its socio-political existence. Thus writing is not something that can be completed and appropriated but an interminable practice, a postmodern theme epitomized by Samuel Beckett’s character saying: “What does it matter who is speaking,” someone said, what does it matter who is speaking?”

Can Peirce’s Intervention Identify the Speaker?


PINAGLAHUAN ni Faustino Aguilar–Komentaryo ni E. San Juan, Jr.


Mapagpalayang Sipat sa Nobelang PIN AGLAHUAN ni FaustinoAguilar

ni E. SAN JUAN, Jr.


Men make their own history, but they do not make it just as they please; they do not make it under

circumstances chosen by themselves, but under circumstances directly encountered, given and transmitted from the past. The tradition of all the dead generations weighs like a nightmare on the brain of the living.

—Karl Marx, “The Eighteenth Bumaire,” Selected Works (94)

May mga [nbelang] natapos sa pagiging balutan sa tindahan ng Intsik, …sa mga tindahan ng magluluma, pagkat

doon, kasama ng mga luma at kalawanging putol-putol na bakal, kahalo ng mga tornilyo at pako, ay may ilang salin ng mga nobelang ipinagbili na ng mga limbagan nang patapon pang huwag makasikip sa kanilang kinalalagyan… Pinakamataan nang kapalaran…ang maging bantay sa mga pinto ng simbahan kung may pagdiriwang na pintakasi, nangakalagay sa isang bilao na kung minsa’y kasama ng mga kalmen, at kuwintas, o ng kandila kaya, tainga, mata o katawang buo naman ng tao na yari sa pagkit… Ipinagtatapat kong kasama akona matagal-tagal ding naging bantay sa mga pinto ng simbahan, lalo pa sa Antipolo kung idinaraos doon ang sunod-sunod na pagsisiyam.

—-Faustino Aguilar, “Ang Nobelang Tagalog” (237)

Bagama’t itinuturing na isang matipunong haligi ng panitikang

Tagalog ang nobelistang Faustino Aguilar (1882-1955), pambihirang makatagpo ng anumang pagsusuring makabuluhan tungkol sa akda at sa manunulat. Bukod sa puna ni Soledad Reyes sa kanyang Nobelang Tagalog 1905-1975, at ilang sanaysay, wala pang malalim at masinop na interpretasyon at pagkilatis sa nobela sa perspektibo ng kasalukuyang


problema ng lipunan at sa isang historiko-materyalismong pananaw. Sisikapin dito ang maglahad ng isang banghay ng diyalektikang lapit sa estruktura at estilo ng likhang-sining na, bukod sa Banaag at Sikat (1906) ni Lope K. Santos at Madaling-Araw (1909) ni Inigo Ed. Regalado, ay maitatanging pinakamasining na paglalarawan ng sambayanan sa mapagpasiyang panahon ng transisyon mula sa kolonyaismong Espanyol tungo sa kolonyalismong Amerikano (Panganiban & Panganiban 204).

Bagamat ipinalimbag muli ng Ateneo U Press ang nobela noong 1986, mahigit 32 taon na ang nakalipas, mahirap makitaan ito sa mga teksbuk ngayon. Sa dalawang antolohiyang gamit sa paaralan, tig-iisang kabanata ng nobela ang sinipi: Kabanata XX sa Tatlong Panahon ng Panitikan na inedit ni B.S. Medina Jr., at Kabanata VI sa Philipine Literature: A History and Anthology na pinamatnagutan nina Bienvenido Lumbera & Cynthia Lumbera. Sa pakiwari ko, bukod sa mga eksena ng pagtatatalik nina Luis at Danding, ang kagipitan ni Luis sa pagawaan, at ang pagkahulog niya sa pakana ni Rojalde, ang pinakasasabikang tagpo ay nakasudlong sa karanasan ni Luis sa bilangguan at panggipuspos ni Rojalde sa anak at asawa. Nais kong itampok rito ang mga bahaging humihimay sa saloobin ni Rojalde kung nakikihalo siya sa mga kaibigan, at laluna sa problematikong pagkikipagsabwatan niya kay Pedro, isang katulong, na siyang naging tagapamagitan (mediation) sa diyalektika ng labas at loob, ng batas at krimen, sa balangkas ng talambuhay ng komprador at rebelde.

Ang ilang paksang tatalakayin dito ang mga sumusunod: 1) Ang yugto ng kasaysayang plataporma ng mga usapin ng mga tauhan sa nobela; 2) Ang politiko-ekonomikong kaayusan ng bansa sa unang dekada ng pananakop ng U.S. sa Pilipinas; 3) ang suliranin kung bakit si Rojalde ang pinakatampok na tauhan sa nobelang pumapanig sa mga anak-dalita; 4)


ang tanong kung bakit sinakripisyo si Luis na dapat dakilain sa kanyang pagtatanggol sa humanistikong prinsipyo ng Kaliwanagan na inspirasyon ng rebolusyong 1989; 5) ang problema kung ano ang pahiwatig ng pagkamatay ni Luis, paghihingalo ni Danding, at malagim na klima ng dalumat sa wakas ng nobela? Isusuma sa wakas ang ilang hinuhang sagot sa mga paksang ito.


Sa palagay ko, ang Pinaglahuan ang susi sa pagkabatid kung paano malulutas ang krisis ng neokolonyang orden. Sa pagkagapi nito sa bisa ng ideolohiyang kapitalistang ibinunsod ng lakas sandatahan ng imperyalismong U.S., hindi napawi ang ugali’t kaisipang piyudal at reaksyonaryo. Bagkus nasuhayan at napasigla iyon sa tulong ng mistipikasyon ng salapi, sa petisismong umiinog sa pamilihan. Nailipat ang hibong pagtutol sa ambigwidad ng kumprador, si Rojalde, na sagisag ng pangkat nina Osmena-Quezon-Roxas, na mamumuno sa makabayang kilusan tungo sa Komonwelt at Republika ng 1946. Samakatwid, ang nobelang ito’y salamin ng konsepto ng hindi-pantay at magkalangkap na pagsulong (uneven & combined development). Naitugma ang kaayusang piyudal na minana sa kolonyalismong Espanyol at sistemang komersiyal- industriyal ng monopolyo-kapitalismong Estadong sumakop sa isla. Napagtambal ang kasikismo’t awtoritaryanismong hango sa mahigit tatlong siglong paghahari ng Simbahan at monarkya, at ang burgesyang pagtingin sa bawa’t tao bilang may-ari ng lakas-paggawang mabibili. Awtoritaryanismong patriyarkal laban sa inbidwalistikong may-ari ng tubo/ kasangkapan sa produksyon—ito ang pangunahing kontradiksyong hinarap ni Aguilar sa kanyang nobela.


Kaugnay nito, maisasambit dito ang ilang importanteng temang pahapyaw na iimbestigahin: ang komodipikasyon ng ordinaryong pakikipagkapwa sa lipunan, ang sitwasyon ng pamilyang tradisyonal, ang kalagayan ng petiburgesyang mamamayan (tulad ni Luis Gat-Buhay), ang papel ng komprador o usurero (Rojalde), ang katungkulan ng Estado’t hukom kaakibat ng institusyon ng bilangguan, ang lungsod bilang arena o espasyo ng tunggalian ng uri versus nayon/kalikasan. Bukod dito, sisiyasatin ang ilang metapora o talinghagang nagpapahiwatig ng pagkilos at paggalaw ng iba’t ibang puwersang nagtatagisan, mga elementong magkakasalungat ngunit bumubuo ng isang sistemang maibabansagang kongkretong unibersal—ang likhang-sining mismo na nagbubuklod sa magkakaiba’t naghihiwalay na salik ng lipunan at yugto ng kasaysayan. Susubukan kung maghuhuli natin ang determinadong negasyon (determinate negation) na siyang magbubukas ng masalimuot ng kontradiksyon ng sosyedad sibil—ang Pilipinas sa epoka ng mabangis na paghahari ng Estados Unidos at monopolyo-kapitalismo sa bawat buhay ng Filipino.

Anggulo ng Interpretasyon

Ang metodong tradisyonal na kinagawian sa pagtuturo ay didaktikong pagkilates. Ayon kay Medina, si Aguilar ay “tagatampok na kabaitan.” Matatas at matahas sa pananagalog at matalas sa pagpuna sa kalakaran, si Aguilar ay “matibay na luminang sa tradisyong radikal, na tumututol sa di-pagkaunlad ng isip at kabuhayan ng bayan….Si Aguilar ay hindi nangiming maging tagalahad ng katotohanan at tagamungkahi ng kalutasan—sa mga aral na rin nga—sa mga sulilraning kinakaharap ng tao…nalangkapan ng damdaming binuhay ng paksang pagdurusa ng


kaluluwa, na totoong nasinag sa nobelang Pinaglahuan” (269). Sa pagdukal sa problemang sosyo-politikal, nalinang niya ang tradisyong mapanuligsa’t mapagtutol sa mga kabulaanan, korapsyon at kasamaang umiiral. Ito ang aral na mapupulot sa pagbasa sa teksto ng nobela.

May katwiran ang pedagohikal na oryentasyong ito sa mismong opinyon ni Aguilar. Sabi niya sa lekturang binigkas noong Enero 1949 na ang nobela “ay dapat na maging sagisag ng kabaitan. Sinasagot ng kumakatha ng nobela ang pagkatanim sa isip ng mambabasa ng mga aral na kaniyang ipinunla” (236) Gagad ito sa antigong turo nina Horace at mga Romanong kritiko, pati ebanghelyong misyonaryong nagsalin ng pasyon sa Tagalog. Hindi lang luma na ang pagdulog na ito, kundi mapurol at hindi mabisa sa pagbunyag sa lason ng ideolohiyang mapaniil. Mahina itong igpawan ang mistipikasyon ng ugnayang panlipunang kinalapulan ng gayuma ng komoditi at salapi. Paano maibubunyag ang katotohanang nakakubli sa pagkukunwari at kasinungalingan?

Paglimiin din ang kontra-didaktikong susog ni Aguilar sa lekturang nabanggit na pwedeng gabay sa analisis ng kanyang akda. Mungkahi niyang kailangan ng manunulat hindi lamang “ang malinis na kalooban at mabuting hangad kundi may talino pang maningning na hindi nasisilaw ng takot at maling pagpapakundangan sa mga kagalang-galang at talusaling,” bukod sa mahinahong tapang “sa paglalahad ng katotohanan upang mapalitaw ang katarungan.” Aking sasalungguhitan ang sumusunod na pangungusap niya: “Ang paglalahad ng mga kamalian ay dapat na maliwanag at tumpak sa katotohanan. Kailanma’y hindi dapat mangaral ang kumakatha ng nobela, hindi niya tungkulin ang lumagay sa pulpito, sukat na ang ilahad ang sama upang gisingin sa mga isip at kalooban ang pagnanais na gumawa ng magaling. Hindi kailangan ang


gasgas nang pamamaraan na pagpalain ang mabait at parusahan ang masama: sukat ang pagandahin ang kabaitan upang siyang naising tularan, na anupa’t ang isang nobela ay dapat mag-ukilkil sa makababasa ng pagkakabuti” (237). Sa ibang salita, ilarawan o isadula, hindi pagbuburda ng diskursong argumento.

Realistikong Alegorya

Sa gayon, malinaw na ang artista ay hindi guro o nagsesermong pari. Hindi sa tuwirang pangagaral, pagdaliri sa ilang moralisadong payo, kundi sa dramatikong paglalahad ang mabisang paraan ng edukasyon. Tingnan, halimbawa, ang mga pangyayari sa Kabanata Vi.

Ang punto-de-bista ni Luis, kaakibat ng bisyon ng nagsasalaysay, ang siyang kumokontrol sa daloy ng naratibo. Napakinggang di-sinasadya ni Luis ang usapan ng pulutong ng mga dukhang nanlilimahid, “mga kulang- palad na nagbibili ng lakas sa balang may ipabuhat, sa sino mang may utos kahit ano: sila ang mga kantanod sa saganang piging ng kapisanan, na sa tinayu-tayong iyo’y naghihintay na mahagisan, huwag na ng buto pagka’t ito’y may lasa kundi ng simi man lamang” (57). Isa sa kanila’y nagwikang magsasanla siya ng bagay na walang kasinghalaga, ang “aking lakas na sarili, ng mgagawa ng aking mga bisig” na sinagot ng isang kasama: “…sa panahong ito, ang lakas ay walang halaga kung hindi rin lamang kailangan, nariyan ang mga makinang likha ng karunungan, isa pa ring umaapi sa paris nating mga dukha, na siyang kahalili ng lakas ng tao” (59) Kapalit ng lakas-paggawa ng tao ang makina, na mistipikasyon: patay na lakas-paggawa iyon, ngunit hindi batid ng mismong pinagmulan nito.


Buhat sa budhi’t ulirat ni Luis, na isang kawaning may-edukasyon sa tanggapan ng Amerikanong Mr. Kilsberg, ang kaliwanagan ay nakasalig pa rin sa alyenasyon ng diwa, na nailakip sa relihiyon at maling paniniwala. Nagbakasakali si Luis: “At may Diyos, may pananampalataya, at may kapisanang dapat kumandili” (59). Kasabay ng hakang-hakang iyon ang paghabol ng pulis at pagparusa sa isang pulubing tumakbo mula sa isang lugar kung saan hindi siya nagbayad ng kinain sapagkat walang bumili ng kanyang inaalok na lakas. Tugon ng tekas sa babaing humandulong sa kanya: “Hindi ninyo ako pakakainin kung nagsabi ng tapat. Paanong di gayo’y kalakas kung tao? Marahil pa’y itinaboy ninyo nang taboy-hayop, gaya ng pagkataboy sa akin sa mga pintong tinawagan ko upang humingi ng gagawin” (60).

Mahayap na refutasyon sa sentimyento ni Luis ang nangyaring pagdakip sa tekas, sawing-palad na obrerong makakatagpo niya mulli sa Bilibid sa Kabanata XIX. Nagsalikop ang kanilang kapalaran nang hindi sinasadya, patunay na ang aksidente sa huling pagtutuos ay integral na sangkap sa pagsasakatuparan ng tadhana.

Balangkas ng Digmaan ng mga Uri

Sapantaha ng marami na ang nobela ay umiinog sa pagmamahalan nina Danding at Luis. Tila melodramatikong kasaysayan ng sawimpalad na magkasintahan, isang romansang palasak sa mga sumunod na nobela tulad ng Sampagitang Walang Bango ni Regalado. Totoong nakapupukaw ang pag-iibigan nina Luis at Danding sa Kabanata III, tigib ng umaalimpuyong damdamdamin at pagnanais at simbuyong umaalimbukay. Walang katumbas ang matimyas at matining na kumpisalan at laguyo ng dalawa. Ngunit hindi ito ang nakasentrong


aksyon kundi ang mga pakana’t plano ni Rojalde upang makamit ang pag- ibig ni Danding. Magkahalong tagumpay at pagkatalo ang karanasan ni Rojalde.

Sa adhikaing iyon, lumilitaw na sa simula pa lamang ay paltos na ang balak at di na niya makakamit ang pinakamimithi. Dahil sa patriyarkong awtoridad ni Don Nicanor, at kasakiman ni Nora Titay sa salapi’t alahas, napilitang umayon si Danding. Siya ang komoditi o bagay na ipananakip sa pagkakautang na P10,000 ng ama. Si Rojalde ang bangkero/usurero. Walang duda, batid ni Rojalde na dinahas lamang ang pagkakasal nila sa tulong ng ina’t amang mapag-imbot.

Dalawang pagsubok ang ginawa upang maigupo si Luis, kapwa tuso’t mapaglinlang na hakbang. Sinulsulan si Mr. Kilsberg, ang amo ni Luis, pinatalsik si Luis sa mga kabulaanang ibinigay ni Rojalde—na ang empleyado’y nag-aamuki sa mga kawaning umaklas laban sa maling pamamalakad, na hindi naman buong kasinungalingan. Bahagi imbento, bahagi realidad—ito ang pormularyo ng kumprador-kapitalista. Iyan ang praktika nina Quezon, Osmena, Roxas, Sumulong at iba pang burokrata- kapitalista’t kumprador na humihiling ng biyaya sa U.S. habang ginogoyo at nilalamuyot ang dalumat ng madla.

Dahil mariwasa at maraming taga-hanga, na siyang kultural o simbolikong puhunan niya, mapagkakatiwalaan si Rojalde. Walang magulang o anumang paliwanag kung saan nanggaling ang kayamanan niya, hindi tulad ni Simoun (sa El Filibusterismo) na may hiwagang bukal ng kapangyarihan. Paano natin maimumungkahi na si Rojalde ang arketipo o alegorikong imahen ng kumprador bilang usurero, na kahawig


ng mga nagpapautang sa mga pesante o inkilinong nauubusan ng pambayad kung may sakuna o kamalasan sa pagsasaka?

Parametro ng Kasaysayan

Saglit balik-tanawin natin ang magulong sosyo-politikong milyu ng mga taong 1899-1907, bago mailathala ang nobela. Sanhi sa superyor na armas at teknolohiya ng Amerika, nagsugpo nito ang armadong oposisyon ng Republika. Bagamat tinanggap na ni Hen. Emilio Aguinaldo ang soberanya ng Amerika noong Abril 1901, patuloy ang pakikibaka ng rebolusyonaryong hukbo sa Balangiga, Samar, hanggang sumuko si Hen. Vicente Lukban at Hen Miguel Malvar noong 1902. Ipinagpatuloy ito ni Hen. Macario Sakay hanggang mahuli siya’t bitayin noong Setyembre 1907. Mahigpit ang panunupil sa nasyonalistikong kilos ng bayan sa pamamagitan ng Brigandage Act (1902) at Reconcentration Act (1903), kaakibat ng Sedition Law (1902)—ang huli’y nagbawal ng malayang pagpapahayag o anumang isinulat o binigkas na sakdal laban sa gobyerno ng Estados Unidos.

Gayunpaman, sa gitna ng karahasang ipinataw ng imperyo, nagpatuloy ang matapang na mandudulang sina Juan Abad, Aurelio Tolentino, at Juan Matapang Cruz sa pagbatikos at pagtutol sa paghahari ng kolonyalistang poder (Agoncillo 292-94). Hindi natakot ang mga peryodista ng El Nuevo Dia, El Renacimiento, Muling Pagsilang—sina Rafael Palma, Jaime de Veyra, Martin Ocampo, Teodoro Kalaw—na ihayag ang korapsyon at kasinungalingan ng burokrasya, laluna ang pang-aabuso ng mga mapagsamantalang cacique at mapaniil na upisyal sa gobyerno, na humantong sa iskandalo ni Dean Worcester sa kasong “Aves de Rapina” ng El Renaciemiento noong 1908. Hindi rin natakot si Aguilar na


puntiryahin ang gobyerno (pulis, hukom, Bilibid) at kapitalismong umuugit dito (sa persona ni Mr. Kilsberg, Malakanyang, at sistemang umiiral).

Nang makumpleto’t nailathala ang Pinaglahuan, natalo ng Partido Nacionalista ang mga maka-Amerikanong Federalista sa halalan ng Unang Kapulungang Pilipino o Asamblea noong 1907. Katibayan ito na ang prinsipyong ipinaglaban ni Aguilar nang siya’y kasapi ng Katipunan, at ng Republika, ay masigla’t mapusok sa pagdemanda ng kalayaan at kasarinlan. Naimpluwensiyahan siya ng mga panitik nina Rizal, Bonifacio, Del Pilar, Mabini, tulad ng mga kabataang politikong lumahok sa mga partidong pinayagan ng administrasyong kolonyal. Nang matapos ang digmaan, nagtrabaho si Aguilar bilang kawani sa adwana at kahero sa Bazar La Union ng Maynila. Naging masugid na peryodista siya sa pahayagang La Patria at Muling Pagsilang noong 1902 (Santos x). Beinte anos na si Aguilar, kahalubilo ng mga pediburgesyang intelektwal mula sa gitnang saray—henerasyong nakapag-aral sa Ateneo at San Juan de Letran at iba pang kolehiyo, tulad nina Pascual Poblete, Cecilio Apostol, Domnador Gomez, at iba pang ilustradong nagtayo ng Partido Nacionalista. Bago rito, lumago rin ang petiburgesyang sumapi sa mga grupong itinaguyod ng Philippine Commission. Pagkapasa ng Philippine Bill of 1902, naglipana ang mga kandidato para sa Asambleang ipinasinaya noong ika-16 Oktubre 1907.

Bukod sa mga panginoong maylupa, asendero o mayamang kasike, umunlad ang saray na pinagmulan ng uring burokrata-kapitalista at kumprador. Sila ang mga umani ng pribilehiyong nahamig nina Quexon, Osmena, Benito Legarda, at iba pang upisyal na naipunla ng patakarang “Filipinization” ni William Howard Taft. Ang mga pamilyang karamay ng mga namunong sina Trinidad Pardo de Tavera, Pedro Paterno, Felipe


Buencamino, Felipe Calderon, Teodoro Yangco, Gregorio Araneta, Victorino Mapa, at iba pang kasapi sa Federalista, ang naging pugad ng uring kumprador-burokrata, na siyang ugat ng lahi ni Victorino Rojalde at mga kaibigang Balani at Barrientos. Ayon kay Renato Constantino, sa 80 na nahalal na miyembro ng Asamblea, mayroon 48 abugado, 4 mediko, 2 peryodista, 6 propesor, 6 agrikulturista, 2 parmasyotiko, maraming mangangalakal, at malaking bahagda ang mga panginoong maylupa (316).

Sumulpot na ang henerasyong magbubunga kina Roxas, Quirino, Garcia, Macapagal, Marcos, Macapagal at Aquino.
Sina Quezon at Osmena ang padrino ng mga parasitikong petiburgesyangrentier na nakasandig sa minanang yaman o mga ari-ariang pinagtutubuan. Ang napapanahong pangingibaw nito ay akmang-akma sa “Filipinization” na magsisilbing maskara sa kolonyalismong poder, na inihudyat nga sa unang pangyayaring nagbukas sa nobela: ang pag-urong ng may-ari ng dulaang (Teatro Zorilla) ipagamit ang lugar sa makabayang pulutong ay sagisag ng desisyong ipagpaliban ang pakikibaka tungo sa kasarinlan upang harapin ang hamon ng personal na paghahanap-buhay, na sadyang walang tatag, laging tumaas-bumaba, pagulong-gulong, tulad ng mga presyo’t tubo ng produktong inilalako ng mga naglalabang negosyante ng mga korporasyon. Sa patakarang laissez-faire, na ngayo’y neoliberalismong internasyonal, anarkiya ang namamayani—matira ang matibay, ayon sa doktrinang malaganap ng Social-Darwinism.

Anatomya ng Pagkatao ng Kumprador


Naidiin na ang balangkas ng lipunang nakapaloob sa nobela ay magkahalo o hybrid. Malusog pa ang piyudal na gawi’t ugali sa mga utusan, sota at alila nina Don Nicanor at Rojalde, na tiyak nabahiran ng mga praktikang maharot ng mga pesante’t magbubukid na naggala sa Maynila. Ngunit mabuway na ang relihiyosong pananaw sa mga pamilyang nakikinabang sa salaping kuha sa pag-upa ng bahay, maliit na negosyo, sugal, atbp. Lumalakas ang maka-negosyanteng doktrina ng indibidwalismo, laluna sa mga kasangkot sa komersiyong pangluwas at pag-angkat ng sari-saring produkto. Si Rojalde (bukod kina Barrientos at Balani) ang kumakatawan sa uring komprador, habang si Mr. Kilsberg ang representatibo ng kapitalistang namamahala sa manupaktura.

Hindi maliwanag ang tiyak na pinagtutubuan ni Rojalde liban sa sugal at sa mga paglalakbay sa pinakamasiglang sentro ng komersiyo sa daigdig. Nag-honeymoon sila ni Danding sa Hapon kung saan marahil mayroong kontak na negosyante. Sa pinagawang magareng tsalet sa Santana, pinuno ito ni Rojalde ng mamahaling kasangkapan at kagamitan na magpapatunay na ungos ang kayamanan niya kaysa kay Don Nicanor, na ang bahay ay mistulang monasterio, “alangang simbahan.” Ang mga santo’t santa sa tahanan ng tusong patriyarko ay nagkakaroon ng mala- satirikong kaluluwa, nagkukutya, tumatawa, nakasimangot, kumikindat. Ang idolong luma ng Kristiyanidad ay tinutumbasan o nakikipagpaligsahan sa mga muwebles at palamuti sa makabagong ari-arian ni Rojalde, at sa mga hiyas na regalo niya. Halimbawa ito ng komoditi-petisismong siniyasat ni Marx sa unang kabanata ng obra-maestrang libro, Kapital.

Aywan kung kailangan pang isiwalat muli ang kapangyarihan ng komoditi o produktong itinitinda sa etika’t politika ng kolonyang Pilipinas. Sa paghahari ng burgesya, ang relasyong pantao ay sinalisihan ng


relasyon ng mga produktong ipinagbibili, kaya kinukubli nito ang tunay na sitwasyon: ang trabahador na walang pag-aari kundi ang lakas-paggawa, at ang kapitalista/proprietor na may-ari ng kasangkapan na siyang bumibili ng taong walang taglay kundi kanyang lakas-paggawa. Samakatwid, ang puwersang ekonomiko ang nagtatago sa tunay na relasyon ng pagsasamantala, eksplotasyon: hindi kapital (salapi) ang pinagmumulan ng tubo kundi lakas-paggawa. Doon nakaangkla ang reipikasyon at alyenasyong laganap. Ikinukubli ng nakawiwiling tanawin o kapaligirang nakikita’t namamasid sa araw-araw na buhay ang sekreto’t tunay na kabuktutan, inhustisya, malupit na pagsikil at pagkaduhagi ng nakararaming mamayan sa mala-burgesyang lipunan.

Dahil sa hilig sa sugal, na isang paghamon o pakikipaglaro sa Diyosa Fortuna, sa tadhana, nagkautang si Don Nicanor. Walang ibang pag- aaring maipapalit sa utang kundi ang bugtong na anak, na siyang komoditi o pinagbiling produkto ng pamilyang napailalim sa poder ng kumprador.

SI Danding ay naging bagay (sekswal; inang magluluwal ng taga- pagmana ng yaman) na binigyan ng halagang-pampalit (exchange-value), ngunit may halagang-panggamit (use-value) na hindi maangkin ni Rojalde: ang kanyang pag-ibig. Ito’y hindi bagay na maisisilid sa isang kahong- bakal sapagkat ito’y ugnayang panlipunan, relasyong sosyal ng damdamin at kamalayan. Sapagkat hindi mabibili, walang ibang tugon sa suliraning ito kundi panibugho, pagseselos, galit, pagngingitngit, poot,

pagdaramdam. Lubhang pinasidhi ang panibugho sa kuwento ni Vagues tungkol sa ugnayan nina Clementina ni Esctillon at Perez na pinakinggan ni Rojalde habang nangyayri ang nakawan sa bahay niya. Isang parabulang mapaghiwatig ng daya at biruang sumisira sa mabuting pagkikipagkapwa-tao.


Sa pangkalahatan, ang karakter ni Rojalde ay nabalot ng inggit, sama ng loob, hinanakit. Isa lamang ang hantungan nito: higanti laban sa taong kakompitensya, si Luis, pulubing inalis sa trabaho, na umangkin ng puso ng asawang si Danding. Ipakulong man ang pobreng Luis sa sugal ng pag-ibig, dahil sa nakatali pa rin si Rojalde sa piyudal na kostumbreng dapat siguraduhin ang kadalisayan ng dugo ng magmamanang anak, walang kalutasan ang suliranin ng pagiging patriyarkong hindi kontrolado ang buong sitwasyon.Sa diskursong “The Power of Money in Bourgeois Society,” (Manuscripts 165-69), isiniwalat ni Marx ang erotiko’t marahuyong lakas ng salapi na,tulad ng komoditi o produktong tinitinda, ay kumakaway at nanunukso sa mga nais bumili, na tanda ng masahol na salot ng konsumerismo sa burgesyang lipunan. Sa gayon, iisa ang henealohiya ng salapi at katawan ni Danding: kapwa erotikong bagay, ang ibinaon o nawalang bagay na matris ng galak, kasarapan, ligaya, kasukdulang tamis, kaluwalhatian.

Diyalektika ng Partikular at Unibersal

Nabanggit na ang tagumpay ng unang paghihiganti ni Rojalde nang makapiling niya si Mr. Kilsberg sa isang piging sa Malakanyang, simbolo ng U.S. imperyallismo at ng kakutsabang katutubong alipores. Sa pag- amin pa rin ni Danding na hindi mabibili ni Rojalde ang kanyang pag-ibig, binalak ni Rojalde na suhulan ang dating sota, si Pedro, upang isangkot si Luis sa isang pagnanakaw—lapat na aksyong nagsisiwalat ng pagnakaw ni Rojalde sa kayamanang likha ng di-mabilang na obrero sa mundo. Nasilo sa pagkukunwari ni Pedro at sa makapagkalingang saloobin, nadakip si Luis at nabilanggo sa salang pagnanakaw, na hindi niya maipaglabang kabulaanan.


Ano ang sitwasyon ng uring kumprador sa lipunan? Masisinag ito sa eksenang nagmumuni-muni si Rojalde habang hinihintay si Pedro sa Kabanata XVI, isang harding nagmistulang libingan (ang Bilibid sa huling bahagi ng nobela ay isang libingan din ng mga biktima ng makapangyarihang pulutong). Nagunita niya ang mga pamahiin tungkol sa duwende, nuno at tikbalang noong kamusmusan niya. Tigib ng pag- aalinlangan na hindi masawata ng salapi, taglay pa ng komersiyante ang imahinasyong makipagdebate sa sarili, sa isang interior monologue:

“Kung may tikbalang kaya ngayong biglang lumitaw rito,” ang usisa sa sarili ni Rojalde.”Marahil nama’y di mangangahas sa akin; nalalaman na niyang ang musmos na nagpipikit ng mata kahapon, masabi lamang ang tikbalang, ngayo’y isa nang binatang may matitipunong bisig at pangangatawang timbang na timbang na di na niya mabibigla nang gano-ganoon. At kakausapin ko pa siya’t ipagpaparangalan ang sari-saring bunga ng isipan ng tao; ipatatalastas kong ngayo’y nauutusan pati ng lintik, nahahalughog pati kayamanang natatago sa ilalim ng lupa…[P]ati pagsasalitaan ngayo’y nagagawa sa pamamagitan ng kawad,…ang paglalakbay na kasalukuya’y mabilis na mabilis hindi gaya ng dating masagwil at puno pa ng kapanganiban…[Kung may tikbalang na ayaw siyang paraanin]…sapilitang mahihikayat ko…Isa-isa kong paliiwanag sa kanila ang mga kalwagan ng pamumuhay ngayon, ang mga kagalingan at


ginhawa sa panahong ito salamat sa walang higlaw na pagsisikap ng puhunan. ‘Ngunit hintay ka muna, Rojalde,’ ang naibulong, ‘ang mga bata’t matatandang gusgusi’y malurit makipag-usap, mausisang totoo at palatanong ng kung anu-anong bagay: kung usisain nila sa iyo kung gaano naman ang ikinasulong ng tao sa pamamahala at pagpapsumunod sa bayan ng mga pamahalaang natatayo at ano ang iyong isasagot? (193-95)

Tiyak na si Rojalde ang tagapamansag ng modernismong dala ng U.S imperyalismo, ng makabagong teknolohiya’t siyentipikong pangangasiwa sa gobyerno’t komersiyo. Ngunit saklot din siya ng duda at walang pagtitiwala sa takbo ng buhay, sa malihim na operasyon ng monopolyo kapitalismo, ng mga nagbubungguang interes ng iba’t ibang sektor ng lipunan. Masalimuot at magulo ang kalakarang nakabatay sa sirkulasyon ng salapi at produktong inilalako. Hinala rin iyan ni Rojalde, napisil niya ang isasagot ng tikbalang: “pawang paimbabaw lamang ang mga kinang na iyang nagpapaganda sa lahat ng bagay, at mga palamuting ginagamit ng tao upang matakban nang kaunti ang kalagayan niyang busabos pa rin hangga nayon.” Pinag-ukulan ito ng pansin ni Benilda Santos, ang editor ng muling pagkalimbag ng nobela: “Kaagapay ng ganitong pagsusuri ng mapagkunwaring ispirituwalidad, sinuri rin ni Aguilar ang pagdating ng ipinangalandakang pag-unlad na tatak Amerikano…May balatkayo at natatagong pandaraya ang ‘kaunlaran.’ Sa likod ng manipis na modernisasyon ng lungsod, madaling natutukoy ni Aguilar ang mga kupas na pangarap at bigong pag-asa ng mga Pilipino” xviii-xix).


Nakakaakit ang romansa sa nobela—walang masamang babae ritong “may ginintuang puso”— ngunit panglansi o patibong lang iyon. Nakasentro ang naratibo sa suliranin ng kumprador na sa simula’y tila giya o patnubay sa takbo ng mga pangyayari. Hindi pala, malikmata lamang iyon. Sa pusod ni Rojalde nagliliyab ang mga maigting na kontradiksiyong tumatalab sa bawat kilos, salita, damdamin at pangarap ng tauhan sa nobela. Siya ang intersekyon ng digmaan ng mga uri, isang larangan ng pakikihamok ng kolonisadong bayan at imperyalismo, ng piyudalismo at kapitalismo.

Isang aspekto ng diyalektikang pamamaraan ni Aguilar ay matatarok sa usapan nina Rojalde at Pedro. Nabatid ni Rojalde na sa pakikisalamuha ng utusan kay Luis, nagkaroon ng kabatiran at malasakit si Pedro, at ang pagkatuklas na ito ang determinadong negasyon ng pakana ni Rojalde na bilhin ang buong pagkatao ni Pedro. Naging kaibigan siya ni Luis: “Pinakapuri ito, sinabing may magandang puso at saka totoong kaibigan ng mga dukha, walang una-unang kasalanang kinikilala sa mahihirap kundi ang kanilang karalitaang bunga ng masasamang palakad ngayon” (198). Sa bintang na tatalikod siya sa pangako, tumugon si Pedro na hindi na may pasubali: “Ngunit ako’y nangilabot tuwing magugunita ang aking gagawin sa isang mabuting tao na paris ni Luis” (198). Samakatwid, hindi pa lubos naging mabangis na hayup ang utusan. Tumupad si Pedro, nahuli’t napiit sila ni Luis, at sa kalauna’y napatay si Pedro nang magtangkang tumakas sa bilangguan.

Sa paglalagom, ang pagkatao ng kumprador na kumakatawan sa malaking bahagi ng oligarkiyang nasa poder ang pinakamakahulugang ambag ng nobela. Bagamat mababansagang peti- burgesya, hindi ito kahawig ng intelihensiya sa Europa na matipid, may


panlasang pilistino’t bulgar o malisyoso (Ossowska 154-82). Wala rin itong hilig na gumagad sa ugali ng nobilidad na magpakatanyag sa isang marangal na pagpupunyagi. Nais ni Rojaldeng maparangalan sa kanyang paghahandog ng piging at pista, sa kanyang pangangaibigan at pag-unlak sa mga kasiyahan, sa pag-angkin sa magandang dalagang si Danding. Sa kabilang dako, walang kapanatagan ang kaniyang buhay, hatak at tulak ng mga along pulitikal at pang-ekonomya. Ito nga ang predikamento ng oligarkiya na naging alipin ng Amerikano, at pagkatapos naging alila ng mga Hapon, at kapagkwa’y bumallik sa pagsunod sa dating amo— estilong kumprador na laging nalalamangan, laging dehado.

Paghahanap sa Bayaning Naglaho

Dumako tayo sa hiwaga kung ano, sino, saan ang pinaglahuan. Panimulang hinuha ko: ang naglaho’y panahon at pagkakataon ng kabayanihan. Maaring ang sambayanan o ilang pamilya’t indibidwal ang pinaglahuan ng lakas, sentido, dangal, atbp., at hindi na nakuhang ipaglaban ang dignidad at sariling puri. Kung matatanggap na pangunang pakay ni Aguilar ang daliriin ang predikamento ng kumprador- burgesiya, na sumasagisag sa personal na kalayaan ninuman na magsumikap maging malusog at maligaya, kundi man mariwasa, ano ang papel na ginanap ni Luis Gat-buhay bukod sa biktima at sawimpalad na kasintahan ni Danding?

Pinarangalan ni Efren Abueg si Aguilar bilang tagapunla ng semilya ng ideolohiyang sosyalista sa panitikan. Nagpahiwatig angPinaglahuan ng pangangailangan ng pagkakaisa ng mga api upang marating ang utopya ng pagkakapantay-pantay. Deklara ni Abueg: “Ngunit ang kanyang kolektibismo ay hindi hatid ng mahinahong pag-iisip, kundi


ng sigabo ng naaaping damdamin. [Sinipi ang bulalas ni Luis] “Sapagkat sa ikatatagumpay ng alin mang layon, sa ikabibihis ng katauhang dinudusta, at sa ikapagwawagi ng katwiran laban sa Lakas ay kailangan ang dugo, kailangan ang buhay…luha…at apoy na panunog. Maggiba muna saka magbuo pagkatapos: nariyan ang tungo ng aking

pangarap” (96). Gayunman, hatol ni Abueg na walang malayong pananaw si Aguilar tulad ni Lope K. Santos sa Banaag at Sikat. Kung tutuusin, mas malayo ang pananaw ni Aguilar dahil sa analisis ng diyalektika ng luma’t bagong kaayusan, ang krisis ng kumprador-burokrata na naipit sa pagitan ng proletaryong naghihimagsik at dekadenteng oligarkong ahente ng U.S> imperyalismo.

Nabanggit na sa unahan ang pasibong tayo ni Luis sa harap ng mga dinuhaging maralita sa lunsod. Bukod sa pag harang sa karwahe ni Don Nicanor sa unang kabanata, at pagbulalas ng simpatiya sa mga pulubi, walang makahulugang aktibidad sa unyonismo ang ipinakita sa nobela. Ipinakita ang masugid na paghahanap ng bagong trabaho pagkatalsik sa kaniya ni Mr. Kilsberg, at pagkaraan, ang pakikihalubilo niya sa mga kasama sa Bilibid. Hindi nahihiwalay si Luis sa mga edukadong ka-henerasyon na dinulutan ng kaunting kaalaman upang magsilbi sa mababang palapag ng burokrasya at pagawaan. Isaisip din natin na ang mga unang liderato ng unyonismo sa Maynila ay sina Isabelo de los Reyes, na nagtatag ng Union de Litografos e Impresores de Filipinas noong Enero 1902, at si Dominador Gomez, abugadong kulaboraytor na tumulong sa pagkasuko ni Macario Sakay. Maski ang maka-kaliwang Crisanto Evangelista, Domingo Ponce, at Cirilo Bognot na nagbuo ng Partido Obrero de Filipinas ay mga alagad ng Partido Nacionalista ni Quezon. Kaugnay sila ng kilusang nasyonalistang hango


sa hanay ng progresibong paksyon ng uring kumprador at burokrata- kapitalista.

Kabilang sa tinaguriang intelihensiya, ang mga makabayang aktibistang ito ay kalahi ni Luis na nagkapalad mabilang sa empleyado ng gobyerno. Si Aguilar ay naging kawani sa Tanggapan ng Kalihim Pandigma, at sa Tanggapan ng Kalihim Panloob ng Republika sa Malolos. Pagkatapos ng giyera, naglingkod siya sa mga pahayagan, naging editor ng Taliba (1910-13) at kapagkwa’y nahirang empleyado sa pamahalaan nina Quezon at Osmena. Ang tungkulin ni Luis sa akdang ito ay maging behikulo ng awtor, at personipikasyon ng mga biktima ng sistema. Nagdulot siya ng pagkakataong makasilip tayo sa looban ng Bilibid, ang institusyong simbolo ng paghahati ng lipunan sa api at panginoon, sa mga may pag-aari at sa madlang inalipin at dinusta. Narito ang lagom ng kanyang karanasan sa bilangguan sa loob ng pitong buwan:

Maraming mga kabuhayang sawi ang kanyang napagdirinig sa loob ng kulungan at ang mga hubad na katotohanang iyon ng kasalanan at pagkabulok ng mga palakad na sinusunod pa ng katauhan ay lalong nagpapalungkot sa kanyang isip, lalong nagpapalamlam sa kulan ng ano mang bagay na kanyang tingnan at suriin. Isa-isang napaukit sa kanyang puso, tulad sa sadyang inukit sa buhay na bato, ang masasaklap na katotohanang napagdarama sa loob ng Bilibid, at bagaman nakapagtitiis, ay maminsan-minsan ding tumututol sa ngalan ng mga api na walang ibang sala at nagawang kamalian kundi ang kanila lamang pagkamahina (253).


Lubhang litaw ang pasipistang atitudo, ang tiyaga sa pagtitiis, ang minsan-minsang hinaing, at pagpapasasa—himatong nating pagkatuwa sa dalamhati’t pighati ng isang masokistang tao—sa lugaming kalagayan. Isang kandidato sa pagka-Kristo ba si Luis? Hindi maikakailang ang kanyang pagkamakaawa, ang kahandaang dumamay sa kasawian ng iba (tulad ng kaniyang maling pagdamay sa kasawian ni Pedro), ay nakatataba sa puso. Subalit ito’y pagkukulang din, pagkatamad magtanong, bumulatlat, sumiyasat, sumuri sa katiwalian at ipokrisya ng marami. Tumining at tumibay ang paniniwala niya, pagkasaksi sa isang bilanggong nakabitin at pinahihirapan, na “sa bilanggua’ydi naparusahan ang isang pagkakasala o kaya’y napagsisihan ang katampalasang nagawa.” Ang pagkatao ni Luis ay haraya ng pagpapakasakit, sagisag ng kakayahan ng taong magbata’t magtiis, hindi kakayahang umaklas at maghimagsik.

Pahatid mula sa Sepulkro

Sa wakas ng nobela, pinagtambal ang eksena ng sunog at ang kalunos-lunos na kalagayan ni Danding at kalituhan ni Rojalde. Taglay ang paglinang sa isang propetikong hibong hango sa Bibliya at sa banta ni Simoun sa El Filibusterismo na pasabugin ang sistema upang malinis ang kabulukan, ikinawing ni Aguilar ang pagpuri ni Luis sa sunog na tumutupok sa makasalanang lungsod, at ang panghihinayang at pagkabigo ni Rojalde. Mapanghulang bisyon ang saad ni Luis hinggil sa tumutupok na apoy sa sanlibutan: “Ganyan ang buhawing aking pinapangarap, ang araw ng singilang aking ninanais na ipagkakapantay- pantay ng madla at iguguho ng masasamang palakad sa mga baya’t kapisanan. Mistulang larawan ang sunog na iyan ng pagtutuos ng darating


bukas, iyang bagong araw na minimithing masilayan ng mga api’t nagtitiis, ng mga dinuduhagi’t inaalipin” (299).

Sa halip bumigkas ng pagdamay sa maralitang napinsala rin, kaagapay ng mayamang pag-aari ni Rojalde, isang pangkahalatang sumpa ang nasambit ni Luis. Walang analisis kung saan nagbuhat ang sunog, na kalimitan ay penomenong pumipinsala sa mga pawid na tahanan ng mahihirap na obrero sa mga pagawaan ng tabako, sapatos, at iba pang pangkaraniwang produkto.
Sa kabilang dako, umaapaw ang ngitngit ni Rojalde. Taglay na makisig at mariwasang kumprador “ang panibughong di ikatahimik at nagtatanong kung bakit iginalang pa ng apoy ang babayi at sanggol na kapwa naglalarawan ng kanyang kasawiang-palad. Sa harap ng mga abo at uling na nagbabaga ay minumuni-muni ang kanyang higanti…” (301). Ito ang antipode ng maselang kontradiksiyong humantong sa kongkretong unibersal na naisakatuparan sa limang huling pahina ng nobela. Kaipala’y nakabitin ang kapalaran ni Danding, “kawalan ng pag-asa, o kaya’y isang hatol na di na matututulan.” Malikhain ang guniguni ng nobelista, ayaw niyang magwakas sa isang doblekarang imahen o parikalang may dalawang kahulugan, kaya itinala ang pagsalikop ng prusisyon ng mga bilanggo at kulay ng tanawing nagbabadya ng maluwalhating kinabuksan:

Nang mga sandaling iyo’y isang mahabang hanay ng mga bilanggo na galing sa paggawa ang ipinapasok sa maluwang na pinto ng Bilibid. Sa mga mukha nila’y makakita ng kinalarawanan ng pagkasawi, Nga mga naghihiwatig ng kapoota’t pagngingitngit na kumakamandag sa kanilang puso….


Nagwawagi naman ang araw sa kalunsuran. Isang sinag niya ang nakapunit samakapal na panginoring nag-anyong tao muna bago nagkadalawang bisig pagkatapos, saka nagtila isang malaking Kristong nakadipa tulad sa bagong Kristo ng Katauhang araw-araw ay ipinapako ng Katauhan din (302).

Isang ilusyon tila ang iniluhog ni Aguilar sa madlang mambabasa: itinanghal ang abstraktong “Katauhan” at hindi ang partikular na grupo o pangkat na sinisikil at ipinapako sa krus. Kinukuro kong dahilan ito kung bakit nalihis ang komentaryo ni Soledad Reyes nang iulat niya: “Nagwakas ang nobela sa pag-aagaw ng dilim at liwanag, sa larawan ng sugatang Luis habang minamasdan ng nanlalabong mga mata nito ang malaking sunog na tumutupol sa isang bahagi ng Maynila” (45). Wala pang sugat si Luis nang masdan niya ang sunog; at kung si Luis nga ang bagong Kristo, walang habas na eksaherasyon ito. Ikinumpara ni Reyes ang estilo ng panunuya at panunuligsa ni Aguilar sa mga nobela ni Rizal at mga rebolusyonaryong tula nina Bonifacio at del Pilar. Dagdag pa niya na ang realismong sosyal ni Aguilar ay “masusi, masinop at masaklaw” sa paglalarawan ng pag-uugnayan ng mga puwersang mapaniil at mga biktima nila. Patunay ito sa diyalektikang paghubog ng naratibo, kung saan ang isang panig o sektor, ang porma at laman nito, ay hindi maihihiwalay sa kabuuan o totalidad ng relasyong sosyal. Salungat ito sa maka-indibidwalistikong sensibilidad ni Luis, na limitado kumpara sa replexibong kamalayan ni Rojalde batay sa komersiyanteng mentalidad nito na sinuri ni Georg Simmel sa kanyang “Pilosopiya ng
Salapi” (216-232). Bagamat dalumat nito ang kumplikadong katayuan niya, hindi masakyan ni Rojalde ang limitasyon ng kanyang kayamanan, na kung tutuusin ay nakasalalay sa ilusyon, hiwaga, gayuma o mistipikasyon.


Sa pagsusuma, ang Pinaglahuan ay pagdalumat sa potensiyal at posibilidad ng pagbabago sa Pilipinas noong unang dekada ng siglo 1900. Asimetrikal at maligoy ang pagsulong ng lipunan, may tendensiyang bumabalik at tendensiyang sumusugod. Tumatalab ang mga kontradiksiyong naiulat na sa una. Nakatali ang mga tendensiyang iyon sa uri ng patriyarkong pamilya ni Don Nicanor ( ang orihinal na kahulugan ng pamilya sa Latin ay kawan ng mga esklabo) na nakaugat sa piyudal na rehimen. Samantala, si Rojalde ang sugo ng uring kumprador na bihag ng kontradiksiyon ayon sa umiikot na siklo ng salapi/halagang-pallitan sa palengke o pamilihang pandaigdig. Si Danding at Luis ang palasintahang sindroma ng mga pantasya’t pangarap, panimdim at sindak, na malalasap sa karanasan ng mga taong sumisigaw ng saklolo sa ngalan ng damdamin, kalikasan at espiritu.

Sa maikling pagsusuma, nais kong dukalin ang inungkat na mga tanong sa pambungad hinggil sa kapalaran nina Luis, Danding, at Rojalde. Pinagtuunan ng pansin ng tagapag-salaysay si Rojalde bilang representatibo ng panggitnang-uri, namamagitan sa mayoryang anak- pawis at minoryang mariwasa (walang malaking asendero dito dahilrentier-kapitalismo, paupahang pag-aari ang inasikasong ilarawan). Siya ang kumakatawan sa nalalabing pwersa ng nasyonalismong ibinandila nina Sakay at Malvar sa huling yugto ng giyera laban sa U.S. Sakmal ng balisa’t pag-aalanganin, si Rojalde ang sintomas ng kawalan ng matipunong liderato ng nasyonalistikong bloke (liban na kina Quezon, Osmena, atbp.) Si Luis, na dapat sanang naging masugid na puno ng proletaryo sa pabrika ni Mr. Kilsberg, ay mabilis na nailigpit—tulad ng grupo nina Lope K. Santos, Isabelo de los Reyes, Dominador Gomez, atbp. Dagling naihiwalay sa dalagang anak ng matandaing oligarko, si


Luis ay naging sakripisyong scapegoat na singaw ng milenaryong sektang tumitingala pa rin sa propetikong mensahe ng Bibliya (na ginawang sekular o pandaigdig ni Aguilar). Si Danding ay wangis birheng nabuntis ng Banal na Espiritung pumanaw—ang naglalahong memorya ng Katipunan, ng insureksiyon laban sa Espanya at laban sa Estados Unidos —at di matanto ng mga kapanahon ni Rojalde kung ano ang gagawin sa bagong silang, sanhi sa malabong ugat o pinanggalingan at mamanahin.

Maimumungkahi na ang tahasang kalatas o pahatid ng nobela ay isang mapanghamong tanong sa mambabasa: Sino ang tatangkilik o bubuhay sa naglahong tradisyon ng rebolusyon, ang anak ni Danding at Luis, na nakataya’t naglalambitin sa desisyon ng mga taong tulad ni Rojalde? Paano madudulutan ng karampatang pagpapahalaga ang kahapon (nina Luis at Danding) ng mga kasalukuyang Pilipino upang makabuo ng masagana, malaya’t makataong pamumuhay sa hinaharap? Ang malaman at mabigat na tanong na ito ang sagot din sa mga katanungang nasambit sa panimula.

Sa paghabi ng kumplikasyon ng mga ugnayan ng mga tauhan sa naitalang tema, mapapanood ang diyalektikong pagsasalisi ng partikular na pagnanais at ng unibersal na hugos ng metabolikong pagtatalik ng tao at kalikasan. Ito ang diyalektika ng nesesidad at kalayaan sa pagpili. Ang Pilipinas ay lugar na pinaglahuan ng sindromang romantiko, ngunit doon din matutuklasan ang sibol ng makabagong pagkatao, na masasalamin sa mukha nina Rojalde, Pedro, Luis at Danding. Ang anak nila ay simbolo ng pinaglahuang maaaring makasasagip at makatutubos sa sambayanang patuloy na nakikibaka tungo sa kalayaan at kasarinlan. Naisakatuparan sa realistikong alegorya ng nobela ni Aguilar ang aral ni Marx sa “Theses hinggil kay


Feuerbach” (28-29) hinggil sa pag-unawa sa konsepto ng indibidwal at sosyedad: na ang esensya ng indibidwal ay nakabuod sa relasyong panlipunang umiiral; at ang pagsasabayan ng pagbago ng kongkretong kalagayan ng lipunan at ng aktibidad ng tao ay mainam na maipapakahulugan sa konsepto ng praktikang rebolusyonaryo. Ang praktika ng pagbasa’t pagsuri sa nobela ay siya ring pagsasapraktika ng mga tema’t ideyang nakapaloob sa likhang-sining. Wala nang napakahalagang responsibilidad kundi ang masinop na pagtupad nito ng makabayang alagad ng sining (San Juan 2017).



Abueg, Efren. “Ang Sosyalismo sa Nobelang Tagalog.” Sampaksaan ng mga Nobelistang Tagalog. Ang Aklatan ng Unibersidad ng Pilipinas,

1974, pp. 95-100. Print.
Agoncillo, Teodoro & Milagros Guerrero. History of the Filipino

People. R. P. Garcia Publishing Co., 1970. Print.

Aguilar, Faustino. Pinaglahuan. Ateneo UP, 1986. Print.

——. “Ang Nobelang Tagalog—Kahapon, Ngayon, at Bukas.” Mga Lektura sa Kasaysayan ng Panitikan, inedit ni Galileo Zafra. Aklat ng Bayan, 2013, pp.229-40. Print.

Constantino, Renato. The Philippines: A Past Revisited. Tala Publishing Co., 1975. Print.

Lumbera. Bienvenido & Cynthia Lumbera, ed. Philippine Literature: A History & Anthology. National Book Store, 1982. Print.

Marx, Karl. The Economic and Philosophic Manuscripts of 1844.International Publishers, 1964. Print.

——- and Frederick Engels. Selected Works. International Publishers, 1968. Print.


Medina, B.S.Jr., ed. Tatlong Panahon ng Panitikan. National Book Store, 1972. Print.

Ossowska, Maria. Social Determinants of Moral Ideas. U of Pennsylvania P, 1970. Print.

Panganiban, J. Villa & Consuelo Torres Panganiban. Panitikan ng Pilipinas. Bede’s Publishing House, 1954. Print.

Reyes, Soledad. Nobelang Tagalog 1905-1975. Ateneo UP, 1982. Print.

San Juan, E. Lupang Hinirang, Lupang Tinubuan. De La Salle University Publishing House, 2017. Print.

Santos, Benilda. “Introduksiyon,” Pinaglahuan ni Faustino Aguilar. Ateneo U P, 1986. Print.

Simmel, Georg. Essays on Sociology, Philosophy and Aesthetics. Harper Torchbooks, 1959. Print.








by E. San Juan, Jr.  

SanJuan_cover2-page-0Professorial Chairholder, Polytechnic University of the Philippines


When America Is in the Heart (AIH) appeared in 1946, the Philippines was about to receive formal independence from the United States after four harrowing years of Japanese barbarism. Filipinos thanked the troops of General Douglas McArthur for their “Liberation.” Bulosan’s book was praised less for its avowed progressive sentiments than for its affirmation of the sacrifices made in Bataan and Corregidor, sacrifices memorialized for their promise of complete national redemption. Bulosan tried to capture the pathos of a long-expected moment of rendezvous among waylaid brothers and lost compatriots. Victory against Japan seemed to wipe out the trauma of the U.S. bloody pacification of the islands from 1899 to 1913, an experience alluded to in Bulosan’s farewell to his brother Leon, a veteran of the European carnage that occurred thousands of miles away from Binalonan, Pangasinan, where Bulosan was born on November 2,1911. 

Two years after his birth, the Filipino-American War ended on June 11, 1913 when General Pershing’s troops slaughtered ten thousand Moros in the Bud Bagsak massacre (Tan). Add this toll to about a million natives killed earlier, we arrive at the initial fruit of President McKinley’s “Benevolent Assimilation” policy justifying the new empire’s possession. Soon the newly established school system and William Howard Taft’s “Filipinization” program produced an entrenched bureaucratic caste with close ties to the feudal landlords and compradors that colluded with tne new rulers up to the Commonwealth period (1935-1946). When this oligarchy accepted the onerous conditions of independence in July 1946, Stanley Karnow wryly remarked that “they submitted voluntarily to their own exploitation,” wishing to become “a favored and exemplary party within a Pax Americana” (330).

Bulosan’s advent into the world was thus counterpointed with such paradoxes and intractable ironies. His initiation was self-contradictory, his psyche charged with bulosan-for-jacketcoveraberrant impulses and dispositions. It reflected the quandaries of the times. Jaime Veneracion remarks that “while the Americans supposedly introduced land reform, the effect was the intensification of the tenancy problem” (63). Throughout U.S. ascendancy, fierce antagonisms convulsed the pacified  countryside. One charismatic folk-hero, Felipe Salvador, was hanged for leading a massive peasant rebellion against landlords and their U.S. patrons. Between his birth and departure for the U.S. in 1930, Bulosan might have agonized over the desperate revolts of impoverished farmers in the Colorums of Luzon and elsewhere (Constantino; Sturtevant). In Part I, chapter 8, he describes the 1931 Tayug uprising which he didn’t personally witness. It was led by Pedro Calosa, a veteran of union activism in Hawaii who was jailed for instigating multiethnic strikes and summarily deported back to the colony in 1927. 

Transversal Border-Crossings

How did Filipinos suddenly appear in Hawaii? After three decades of imperial tutelage, the Philippines wastransformed into a classic dependency providing raw materials and cheap labor. From 1907 to 1926, more than 100,000 Filipinos were recruited by the Hawaiian sugar plantations. Driven by poverty,  feudal abuses, and bureaucratic repression, Filipinos plotted their journey to the metropole to pursue “the dream of success” broadcast so seductively in the mass-circulated textbooks and mass media that mesmerized Bulosan and his generation. Neither citizens nor aliens, they moved around as “wards” or “nationals.” Neither immigrants nor foreigners, they were denied citizenship, wandering from rural countryside to city ghettos and back. As Carey McWilliams observed, “they were neither fish nor fowl” (x). They explored an enigmatic terra incognita filled with perverse fantasies and tragicomic comeuppances. These derelict expatriates shared W.E. B. DuBois syndrome of “double consciousness”(11), a condition of permanent crisis born in the years of transition from feudal bondage to capitalist alienation. It was a hazardous passage that may explain the ironic turnabouts and precarious balancing acts encountered here, a plight analogous to the misfortunes of the peasantry in Europe when the enclosures of the commons engendered banditry, anarchic mayhem, reprisals, together with the fabled gallery of rogues, tricksters, vagabonds, and rambunctious fugitives.

In this zone of contingencies, Bulosan found himself struggling to survive with his cohort upon arrival in the midst of the Great Depression (1929-33). They became easy victims of labor contractors, agribusiness operatives, gamblers, racist vigilantes, and state security agents (prohibiting their marriage with whites) from Hawaii and California to Alaska. Naïve and vulnerable, they nurtured a sophisticated culture of resistance. Bulosan’s friendship with militant organizer Chris Mensalvas plunged him in the campaigns of the Congress of Industrial Organizations (CIO), such as the 1933 strike of 4,000 Filipinos in Stockton and Salinas, California (San Juan, “Filipinos”). As editor of The New Tide in 1934, Bulosan became acquainted with Richard Wright, William Saroyan, John Fante, Louis Adamic, and Sanora Babb. When he was confined at the Los Angeles General Hospital in 1936-38, it was Sanora Babb and her sister Dorothy who shrewdly apprenticed him to a writer’s vocation. They helped him discover through books “all my world of intellectual possibilities—and a grand dream of bettering society for the working man,” as he confessed (San Juan, Balikbayan 161). While convalescing, he composed fiction satirizing feudal savagery and patriarchal despotism, later gathered in The Laughter of My Father (1944, hereafter Laughter). He also wrote poems rehearsing the themes of AIH collected in Chorus for America (1942), Letter from America (1942), The Voice of Bataan (1943), and in his impassioned ode, “If You Want To Know What We Are (On Becoming 166-68). 

U.S. colonialism dissolved traditional affinities and salvaged pastoral folkways. Bulosan’s adolescent years drew energy from the survival craft of a poor peasant clan in which the fathers and uncles had to reckon with maternal wisdom and bureaucratic humbuggery. In his numerous letters, fiction and essays, Bulosan pays homage to the cunning spirit of his father trying to outwit landlords, merchant-usurers, and petty officials to eke out a bare subsistence. In reconstructing his past, Bulosan revitalized the rich insurgent culture of the dispossessed among whom he grew up. He learned the ethos of a rapidly changing society, its strategy of compromises and tactics of ambivalent temporizing. In response to the philistine putdown of his vignettes as a mode of commercializing exotic mores, Bulosan urged us to attend more to their subtle immanent critique: “My politico-economic ideas are embedded in all my writings….Laughter is not humor; it is satire; it is indictment against an economic system that stifled the growth of the primitive, making him decadent overnight without passing through the various stages of growth and decay” (Feria 273).  Other stories by Bulosan (in The Philippines Is in the Heart) exuded “hidden bitterness” couched in dark humor, his antidote to an imputed trademark optimism. They retold folktales attacking the predatory impostures of the oligarchy and the iniquitous property/power relations afflicting the majority.

One might conclude that Bulosan’s return to the homeland began with the ritual of his departure. His apprenticeship as an organic intellectual of the emergent diaspora began with the effort to understand the trials of his family to overcome feudal-colonial privations. Although Laughter and AIH demonstrated his creative potential, unlike his contemporary Jose Garcia Villa, Bulosan was never genuinely accepted by the Establishment literati. He remained suspect, a subversive pariah from the “boondocks.” His radicalization began with an act of “popular memory” triggered by the circumstances of uprooting and rabid ostracism. Even before the imperialist crisis subsided, Bulosan had already plotted his project of remapping the U.S. cultural-political landscape with his claim in an autobiographical manifesto: “I want to interpret the soul of the Filipinos in this country. What really compelled me to write was to try to understand this country, to find a place in it not only for myself but for my people” (“Autobiography” 267). 

Mapping the Terrain of Friends and Foes

Originally acclaimed as a poignant testimonial of ethnic success, AIH’s epilogue gestures toward a popular-front strategy against global fascism. Written during the war, Bulosan’s quasi-autobiography functions as a geopolitical annal of those years of struggle against white-supremacist violence. It serves as a critique of the paradigm of immigrant success still celebrated by self-serving opinion-makers. Obliquely parodying the Bildungsroman model, AIH presents a massive documentation of the various patterns of racism, exploitation, and spiritual injury suffered by Filipinos from the Depression to the end of World War II. Drifting in a limbo of indeterminacy, the untutored subaltern with libertarian affections and perceptions, Bulosan (refunctioning the author’s name to signify the novelistic persona) survived years of ignominy and unquiet desperation. On the eve of Pearl Harbor, he summed up his group’s ordeals: “Yes, I feel like a criminal running away from a crime I did not commit. And the crime is that I am a Filipino in America” (On Becoming 173).

Whle reading, we are confronted with scenes of abuse, insult, and ruthless murder of these “wards” rendered with naturalistic candor. Their successive dilemmas are spliced with snapshots of escape and recovery–a haunting montage mixing history, confessional diary, and quotidian reports from the frontlines. Except for Part I, the remaining three parts of this book—a polyphonic orchestration of fractals from lived experiences—chart the passage of the youthful sensibility through a landscape of cruel privations and melodramatic entanglements. Performing as both protagonist and witness of events, Bulosan’s itinerary of self-discovery begins with his victimization by corrupt contractors on his arrival in Seattle. This is followed by a series of ordeals after which he, Pollyana-like, concludes by vindicating his faith in “America”—“America” is no longer the arena of painful bloodletting but a magical space “sprung from all our hopes and aspirations.” 

Readers are stunned by the stark disjunction between the brutal reality and the compensatory frame of the interpretation. How do we reconcile this discrepancy between actuality and thought, between fact (the chaotic wasteland) and the honorific label “America” erotically identified with equality and freedom?  Is this simply a sly maneuver to syncopate deluded narrator with subversive author?  Is this Bulosan’s subterfuge of multiplying perspectives in order to demystify the neurosis of his life while investing hope and trust in a future chimerical utopia?    

One way of approaching this incommensurability, this impasse of discrepant readings, has become routine. We can reject the commonsensical thesis that this work belongs to that species of personal reminiscence designed to promote easy assimilation into the proverbial “melting pot.”  Alternatively, one can propose that AIH invents a new literary genre which operates as tne negation of the mythical quest for Americanization—the whitening of dark-skinned indigenes. One can also urge a probing of rhetorical nuances, such as the address to the “American earth” which is deliberately cast in the subjunctive mood, tied to an unfolding process whose horizon is overshadowed by the disasters of Pearl Harbor, Bataan and Corregidor; this procedure culminates in the last chapters which recapitulate the anger, moral panic, and dissidence saturating the lives of Filipinos in the “New World.”  

Hermeneutic Interlude

The mainstream approach to Bulosan’s work is charitable but disingenuous. Whatever the pressures of the Cold War and marketing imperatives, to judge Bulosan’s chronicle of the Filipino struggle to give dignity to their damaged lives as an advertisement for ethnocentric “nationalism” seems unwarranted, if not invidious. It is surely meant to erase all evidence of its profoundly radical, communalist motivation. Perhaps the formalist way to correct this mistake is to identify the trope of personification, the wish-fulfilling imaginary underlying the fictive structure. Who is “America’?  The anguished protagonist answers: Eileen Odell “was undeniably the America I had wanted to find in those frantic days of fear and flight, in those acute hours of hunger and loneliness. This America was human, good, and real.” If Eileen functions as a placeholder or synecdoche for all those who demonstrated compassion for strangers like Filipino migrant-workers, then the abstract referent “America” cannot be conflated with this specific locus signified here. Overall, the redeeming figure is a maternal character with manifold personifications (explored later), insinuated in the author’s solicitous, imploring stance. She represents the singular desire called “America” invoked by the novel’s title.

Viewed from another angle, the idiomatic tenor of the title designates an inward process of acquiring self-awareness. It may be construed as a mode of self-reflexibility, a mode of psychic parthenogenesis. Note the symbolic resonance of such descriptions as he felt “love growing inside him,” leading to ”a new heroism: a feeling of growing with a huge life.”  By metonymic semiosis, the trope of containment intimates pregnancy and deliverance, a symbiosis of outside and inside forces. Although victimized, Bulosan feels remolded into “a new man.” Of crucial importance is the equation of “heart” with “one island, the Philippines,” expanding the image. Bulosan deploys Robinson Crusoe’s individualistic predicament as antithetical comment.  Literally and figuratively, the “heart” becomes a polysemous vehicle that signifies inclusion and exclusion. It functions as a device to reconcile warring drives, tendencies, dispositions.  Its figural use serves to characterize the text as belonging to the allegorical type of fiction where time and space (“chronotope,” in Mikhail Bakhtin’s formulation) are configured in such a way as to realize the vision of an embattled community germinating within the confines of an anomic, disintegrated metropolis.

By deploying imaginative ruses, Bulosan grapples with the bifurcating trajectory of his passage through the American maelstrom. The utopian theme of imagining a community within the fold of an atomized society counterpoints the somewhat morbid realism punctuating the text. It lends plausiblity to the didactic sections where the assured authorial voice seems to compensate for the disoriented protagonist and the episodic plot. The climax of Bulosan’s scheme of educating his compatriots about the unifying thread of their fragmented lives transpires in his extolling the “simplicity of their hearts, nourished in the conviction that ‘America’ is still our unfinished dream.”  Purged of his narcissistic malaise, he confesses: “I was rediscovering myself in their lives.” He thus reject the social-Darwinist postulate of the wolf embedded in every person, replacing it with the Moses/mother motif of empathy and conviviality.  

Forking Arguments, Discordant Flows

We soon observe how the narrator’s ego merges with the spirit of an enlarged “family” whose members are bound by a transcendent purpose, a universal principle: the fight against fascist terrorism. This moment anticipates what Bulosan would later call “the revolution” where ordinary workers would “play our own role in the turbulent drama of history…the one and only common thread that bound us together, white and black and brown, in America.” In Chapter 25, we find the narrator harping on the metaphor of the old world dying while a new world is struggling to be born, intuited from the belief that “America is in the hearts of men that died for freedom….a prophecy of a new society.”  Framed by Bulosan’s cathartic discovery of his writing ability linked to his vision of “the war between labor and capital,” the  apostrophe to the multiracial army of workers as “America” is better cognized as part of Bulosan’s project of re-articulating the discourse of popular rights in a socialist direction. But the invocation of a divided “America”—a unity of opposites—presages a recursive aporia, a troubling paradox, an irksome undecidability.  Note that the theme of solidarity was broached first in Bulosan’s desire “to know [the hoboes in the freight trains] and to be a part of their life.” Eventually, the call for partisanship animates the dialectical structure of feeling, the ethico-political disposition concerning the Spanish Civil War, the key historical contradiction here that inflects the binarisms of city/countryside, metropole and colony, consciousness and the public sphere. 

So far the categorizing principle of popular-front-democracy-against-fascism occupies the foreground of Bulosan’s historiography. Here Japanese aggression evokes the earlier U.S. pacification of the islands, the primal event of conquest and deracination. The dissolution of the old order signaled by the war’s outbreak seems to resolve the tension between trivializing idealism and empirical mimesis.  It offers the opportunity for a fantasized resolution, one that will mediate between the notion of “America” as a classless society and its institutionalized racist exclusivism. A poetic mechanism of compensatory fulfillment is rendered here when the truth of colonial subjugation becomes the repressed traumatic object returning to the surface of quotidian existence. Bulosan himself points out that as exiles “socially strangled in America,” instrumentalized and commodified, Filipinos find it easier “to integrate ourselves in a universal ideal,” with organic intellectuals serving as the tribune of the “wretched of the earth” (Fanon), enslaved and disenfranchised peoples mobilizing around the planet.

We discern the crucial turn of Bulosan’s life at the exact middle of the book (Chapter 23).  Struggling to communicate to his fugitive brother, he reconstructs his past and gains release from the prison of silence to “tell the world what they’ve done to me.” The victim thus recovers poise and mutates into an agency fusing theory and practice. This discovery of the capacity for inspired speech-acts occurs after he rebels two chapters earlier: “I had struck at the white world, at last; and I felt free.” Finally, when he meets the lawyer Pascual, Bulosan assumes his role as witness/spokesperson for the grassroots movement. Now he conceives literary art as the symbolic theater of his death and rebirth, and his role within it as a transformative agent, a productive “transindividual” (Goldmann) empowering the rise of a community of equals.

Discourse of Detours and Disjunctures

What becomes symptomatic at this juncture is a shift in rhetoric and style. The memoir’s realistic stance and its affinities with picaresque naturalism (marked by the intrusions of petty crimes, rough diction, squalid surroundings) are disrupted by lyricized nostalgic recalls of an idyllic homeland. By this time, the generic norms of traditional autobiography, using the typical coding for verisimilitude and linear plotting, have already been qualified by a lively comic rhythm of reiteration and recovery. Characters appear and disappear with uncanny gusto. Incidents swerve and replicate themselves while the nuances of dialogue are reprogrammed in a carnivalesque circulation of energies. Polyphonic voices fill the void of Filipino lives until the crisis of hegemonic representation arrives, with emotion-laden scenarios displaced by reflexive meditation at the end.

In Part III, a decisive break occurs. This destroys the model of the successful immigrant and its iconic aura. On this edge of the narrative looms impending failure. Bulosan’s fantasized “conspiracy” of making “a better America” is suspended by the collapse of the body and its grim endurance.  History materializes in the return of the “child” as invalid, the agony of wandering now displaced by the stasis of physical breakdown. Epitomized here is the vitality of the comic genre—the cycle of death and rebirth in “monumental” time—which manifests itself in the body of the expatriate who “died many deaths” between exile and imagined return. Bulosan has dared to transcribe a hazardous reconnaissance of the American heartland. In the process, he celebrates several deaths, one of which is the suicide of Estevan whose story about his hometown precipitates a spiritual conversion: “I began to rediscover my native land, and the cultural  roots there that had nourished me, and I felt a great urge to identify myself with the social awakening of my people.” Recalling previous disappointments, those deaths impregnate the psyche and resurrects the repressed subliminal forces in the language of incongrous, disjunctive confrontations.

In-depth semiotic inquiry would pursue the trope of prophetic homecoming informing the structure of the dream (in Chapter 40) which functions as a synecdoche for what is repressed. Misrecognized as “the Filipino communist” strike leader, the narrator flees from the police. Falling asleep on a bus, the fugitive dreams of his return to his hometown and rejoices at seeing his mother and the whole family eating together. Jolted by “tears of remembrance” at this reunion, he asks himself how the “tragedy” of his childhood had returned in his sleep “because I had forgotten it.” What had been erased from consciousness is his youth in the occupied homeland, a section of profound ethico-political significance, foregrounding the resourcefulness, strength, courage, and intransigence of the peasantry and plebeian masses. By subtle stylistic modalities, Bulosan’s narrative heightens a recursive tempo that seeks to register the power of the peasantry’s (now migrant-workers’) collective agency

In retrospect, Bulosan’s illness—his confinement at the Los Angeles Hospital where the notion of a community larger than the male-bonding of Filipino bachelors proves regenerative—becomes not a gratuitous interruption but a pivotal event.  It halts the spatial discontinuity, the labyrinthine route of his adventure. It ushers the protagonist into a recognition of his new vocation, not so much as the fabulist of Laughter as the archivalist of popular memory. The myriad recognition scenes interspersed throughout function as the healing refrain that repudiates the vexatious fatality limiting his hopes. This potential for reconciliation informs his covenant with the “associated producers” of the ravished homeland, peasants and farmworkers as bearers of an emancipated future.

Tracking the Labor of the Negative

From a broader historical standpoint, AIH may be appraised as the first example of a new genre in the archive, a popular-front allegory attuned to the frightful lanscape of the Depression and total World War (Denning). This form articulates the problems of class, race, nation, and gender in an elaborate, overdetermined configuration painstakingly unravelled in a sequence of surprising but familiar incidents. But what I think constitutes AIH’s originality is its rendering of what Julia Kristeva calls “woman’s time.” This is the subtext or “political unconscious” (Jameson) constituting the unorthodox singularity of this memoir.  Comedy and the symbolic dynamics of the unconscious interact with the realist code of story-telling to generate this new artifice. 

Examining the ambiguous role of women in Bulosan’s “pilgrimage” in inhospitable territory, we discover representatives of its Otherness, its antithetical mirror-image. One recalls how Bulosan praised the exuberant resourcefulness of his mother, that “dynamic little peasant woman”: “[T]o know my mother’s name was to know the password into the secrets of the soul, into childhood and pleasant memories,…a guiding star, a talisman, a charm that lights us to manhood and decency” (America 123). Her genial figure is sublimated in the feisty samaritanic women interrogating patriarchal authority. She is reincarnated in his loyal female companions— emblems of the hidden “Other,” the oppositional mask of an indifferent if not hostile America.  Can we consider AIH a protofeminist text interweaving the nomadic and sedentary lines of action, of flight and confrontation?

By now we are inclined to consider AIH a complex ideological construct meant to resolve real-life contradictions by imaginary fiat, even by a counterfeit resolution, To challenge this, we can deploy an interpretive scheme revolving around women’s time, zeroing in on the image of the mother and other signifiers of need and desire. This move would structure the reader’s horizon of expectation since what, in truth, this  schizoid recollection wants to forget but somehow cannot, is a lacuna whose lingering traces serve as the stigmata of Filipino insurrectos: the genocidal U.S. conquest, with over a million natives killed and a whole civilization ruined. The aftermath preserved feudal-landlord power which suppressed the Colorum and Sakdal uprisings and drove Bulosan and his generation into permanent exile (Francisco; Guerrero; Taruc). In effect, what Bulosan attempts to salvage are the damaged lives of working men and women whose commodified identities have been calculated and dispersed into the predatory flux of “America” where Filipino bachelors found themselves symbolically, if not literally, castrated—a lifeworld libidinally subsumed in the cutthroat laissez-faire market and the mystique of commodity-fetishism now trenchantly sanctified in the dogmas of neoliberal globalization.

Architectonics of Belonging

World War II was almost over when Bulosan’s memoir was completed. McArthur’s shibboleth, “I Shall Return,” had fired up Filipino hopes, motivating Bulosan’s inventory and assessment of the total experience of his generation. In this context, the intent of AIH can be construed as the reinscription of the inaugural moment of loss (U.S. colonization refracted by the Japanese occupation) in the dominant culture by a text that violates conventional expectations. Counterhegemonic reminiscence foregrounds the earth, the tillers’ cooperative sharing, and maternal desire as the ground of meaning and identity. We witness in the end the festive, self-conscious urgent tone of the narrator as he attempts a final reconciliation of the warring forces in his life. His striving for coherence and intelligibility is simultaneously an endeavor to universalize the import and significance of his experience. The final episodes intimate “a return to the source” (Cabral), the time of expropriation and uprooting, inducing a need to retrieve a submerged tradition of indigenous resistance based on principles of solidarity, the concrete universal of this artistic performance. 

Whatever the inherited prejudices of readers, Bulosan seeks to provoke with an inquiry about one’s role in the ongoing drama of social transformation: “Our world was this one, but a new one was being born. We belonged to the old world of confusion; but in this other world—new, bright, promising—we would be unable to meet its demands” (America 324). He calls for the renewal of the social energies that lie dormant in the interstices of the text, partcularly the oppositional and the utopian impulses stifled by acquisitive individualism. For this purpose, we need  a pedagogical method to transcode the unity of opposites here into humankind’s agon of exposing duplicities, reaffirming the value of scientific inquiry, and discriminating what is reactionary and what is progressive, in the heterogeneous micropolitics of daily life.  

Mindful of the uncouth realism mediating existential reality, we can appreciate AIH’s modernist temper in privileging autonomy, imaginative transcendence, and secular humanism. Has the postmodernist taste for pastiche and cynical deconstructivism rendered this book inutile? Conceived as an agent-provocateur, AIH allegorizes the radical transformation of the old system of colonial bondage and culture of silence into one of egalitarian freedom by way of a critical appropriation of diverse embodied ideas entangled in historic contingencies. This process of decolonization enacted by the witness/testifier of AIH is ultimately geared to fashioning a responsible transindividual subject, not a hustling entrepreneur—a task accomplished via reciprocal transactions, ecumenical dialogue, and mutual exchanges among the participants (San Juan, Carlos Bulosan). 

At this point I would argue that the evolution of Bulosan’s sensibility transcended the imperatives of nativism, the nostalgic cult of a mythical past, or a yearning for a tolerant cosmopolis. No doubt Bulosan’s “conscientization” (Freire) transgressed nation-state boundaries and upheld proletarian internationalism, as evidenced in poems expressing his commitment to the radical ideals of the Spanish Republic. Bulosan’s engagement with the contentious popular-front strategy afforded him a philosophical worldview which gave direction to his group’s nomadic existence. When the Pacific War broke out,  Bulosan rediscovered the beleaguered islands as the fountainhead of his prophetic, truth-telling advocacy. This served as the germinal site for the paradigm of “national liberation” in AIH, as well as in The Cry and the Dedication (hereafter The Cry), a novel inspired by Bulosan’s friendship with the left-wing activist Amado V. Hernandez, with whom he collaborated in publicizing Luis Taruc’s autobiography, Born of the People.

Vectors of  Intervention

At the start of the Cold War, Bulosan was already a blacklisted writer. The recent discovery of his FBI files seems anticlimactic if not a fortuitous expose of “dirty linen” (Alquizola and Hirabayashi). Bulosan’s intimacy with the astute Babb sisters active in the Hollywood milieu of fellow-travelling intellectuals, was public knowledge. As a journalist with the International Longshoreman’s and Warehouseman’s Union (ILWU), Local 37, Bulosan was regarded as a dangerous subversive, threatened with deportation. But how could the government deport a writer commissioned by President Franklin Roosevelt to celebrate one of the “four freedoms” with an art-work exhibited at the Federal Building in San Francisco in 1943?

By the end of the McCarthy witch-hunt in 1954, Bulosan enjoyed a modest if surreptitious prestige. The best-selling Laughter had been translated into over a dozen languages, while AIH had been favorably reviewed and the author cited in Who’s Who in America, Current Biography, etc. Meanwhile, he was drafting The Cry, his saga of Huk guerrillas reconstructing their nation’s history as they sought to establish linkage with U.S.-based sympathizers (on the Huk uprising, see San Juan, “American Witness”; Taruc).  Allegorizing the improvised self-fashioning of the Filipino subject, The Cry may be read as a performative argument seeking to concretize the right of self-determination. What impelled him to write? “The answer is—my grand dream of equality among men and freedom for all…. Above all and ultimately, to translate the desires and aspirations of the whole Filipino people in the Philippines and abroad in terms relevant to contemporary history. Yes, I have taken unto myself this sole responsibility” (On Becoming 216). Bulosan died on September 11, 1956, three years after the Korean War ended, within earshot of the portentous rumblings from IndoChina.

In retrospect, the tensions of the Cold War offered an occasion for Bulosan to analyze and redefine the self-contradictory predicament that bedevilled the lives of his contemporaries. In grappling with life-and-death contingencies, he reinvented the intertextual conjuncture of class, gender, race, and ethnicity that articulated the epochal conflict between capitalism and the various socialist experiments since the 1917 Bolshevik revolution. A decade after Bulosan’s death, Filipino farm-workers led by his younger comrades began the 1965 strike that led to the founding of the United Farmworkers of America, the fruit of pioneering efforts of the CIO, ILWU, and civic organizations whose leaders were hounded by the FBI and its ideological apparatus. It vindicated the aspiration of these disinherited Asians/Pacific Islanders for justice and respect. Filipinos joined coalitions with African Americans, Chicanos, Native Americans and others in the instructive Civil Rights rebellions, all drawing their energies from a centuries-old memory of resistance—an epic of heroic “soul-making.” Its genealogy was already prefigured in Bulosan’s reflexive aide-memoire, “How My Stories Were Written,” in which an old village story-teller in his hometown is finally revealed as his ancestral progenitor, the fountainhead of all the “wisdom of the heart” (San Juan, Imagination 138-43),

Amid the disruptive controversy over immigration today, over three million Filipinos in the U.S., not counting those “undocumented,” are preponderant stakeholders in the tortuous re-shaping of civil society.  Bulosan endeavored to substantiate their  presence in this chronicle of the subaltern’s quest for recognition and equality. Befor he died, Bulosan reaffirmed his conviction in the virtue of collective praxis as emblematic of humanity’s vast potential in making history: “Writing was not sufficient…I drew inspiration from my active participation in the workers’ movement. The most decisive move that the writer could make was to take his stand with the workers” (“Writer” 31). As long as the Philippines remains a neocolonial backwater, and the Filipino diaspora languishes in obsessive consumerism, Bulosan’s works will remain serviceable as speculative tools for diagnosing its “Unhappy Consciousness” (Hegel) and its ethos of ressentiment, compromise, and disobedience. What Mark Twain called “the Philippine temptation” (32) when the U.S. suppressed its armed inhabitants—the scandalous spectacle of the American republic subjugating millions who refused to be enslaved—yielded a joyful ambidextrous response, to which Bulosan’s life-work bears witness. This arena of struggle over the aesthetic worth and moral gravity of his achievement may prove decisive in extrapolating the vicissitudes and prospects of popular-democratic changes everywhere in this new millennium.—##


Alquizola, Marilyn and Lane Hirabayashi. “Carlos Bulosan’s Final Defiant Acts: Achievements During the McCarthy Era.”  Amerasia Journal 38.3 (2012): 29-50.

Babb, Sanora.  Sanora Babb Peprs in the Manuscript Collection, Harry Ransom Center. Carlos Bulosan File. University of Texas, Austin, Texas. Circa 1928-2005. 

Bakhtin, Mikhail.  The Dialogic Imagination.  Austin: University of Texas P, 1981.

Bulosan, Carlos.  America Is in the Heart. Seattle and London: Washington UP, 1973.

——.  “Autobiography.”  Poetry 47 (February 1936): 267.

——.  On Becoming Filipino, ed. E. San Juan, Jr.  Philadelphia: Temple UP, 1995.

Cabral, Amilcar.  Return to the Source.  New York: Monthly Review Press, 1973.

Constantino, Renato.  The Philippines: A Past Revisited.  Quezon City: Tala Publishing Services, 1975.

Denning, Michael.  The Cultural Front.  London: Verso, 1997.

Du Bois, W.E.B.  The Souls of Black Folk.  New York: W.W. Norton, 1999.

Fanon, Frantz.  The Wretched of the Earth. New York: Grove Press, 1968.

Feria, Dolores, ed.  “The Sound of Falling Light: Letters in Exile.” The Diliman Review, viii, 1-3 (Jan-Sept. 1960): 185-278.

Francisco, Luzviminda. “The Philippine-American War.” The Philippines Reader, ed. Daniel B. Schirmer and Stephen Shalom. Boston: South End Press, pp. 8-19.

Freire, Paulo. Education for Critical Consciousness.  New York: The Seabury Press, 1973.

Goldmann, Lucien.  Essays on Method in the Sociology of Literature. St Louis, MO: Telos Press, 1980.

Guerrero, Milagros.  “The Colorum Uprisings.” Asian Studies 5 (April 1967): 65-78.

Hegel, G. W. F.   Phenomenology of Spirit. New York: Oxford UP, 1977.

Jameson, Fredric.  The Political Unconscious.  Ithaca, NY: Cornell UP, 1981.

Karnow, Stanley.  In Our Image.  New York: Random House, 1989.

Kristeva, Julia.  The Kristeva Reader.  New York: Columbia UP, 1986.  

McWilliams, Carey.  “Introduction” to America Is in the Heart by Carlos Bulosan.  Seattle: University of Washington Press, 1973, pp. vii-xxiv.

San Juan, E.  Carlos Bulosan and the Imagination of the Class Struggle. Quezon City:  UP Press, 1972.

—-.  “Filipinos.” In Encyclopedia of the American Left, ed. Mari John Buhle, Paul Buhle and Dan Georgakas.  New York: Oxford UP, pp. 224-226.

—-.  Balikbayang Sinta: An E. San Juan Reader. Quezon City: Ateneo UP, 2008.

—.  “An American Witness to the Huk Rebellion in the Philippines.” Amerasia Journal 40:3 (2014): 55-80.

—.  Carlos Bulosan: Revolutionary Filipino Writer in the United States.  New York: Peter Lang, 2017.

Sturtevant, David.  Popular Uprisings in the Philippines, 1840-1940.  Ithaca, NY: Cornell UP, 1976.

Tan, Samuel K.  The Filipino-American War, 1899-1913.  Quezon City: UP  Press, 2002.

Taruc, Luis.  Born of the People.  New York: International Publishers, 1953.

Twain, Mark. Mark Twain’s Weapons of Satire, ed. Jim Zwick.  Syracuse, NY: Syracuse UP,  1992.

Veneracion, Jaime.  Agos ng Dugong Kayumanggi.  Quezon City: Education Forum, 1987.



Anim na Tula sa Filipino ni E. San Juan, Jr.


Proseso sa Pagbabalangkas ng isang Likhang-Sining.

Ni E. San Juan, Jr.











      NGATAIN              NGINATA


LULUNIN                NILULON


                ISUKA.             ISINUKA

<buto’t tinik salitang natira>





Hindi laging nahihimbing

ang mga bituin sa langit

Hindi laging nakatigil sila

habang bumabangon sa dilim

Panagimpang gumigising

silahis ng pag-asa 

sa bawat dibdib




Sikaping ipakahulugan ang nasaksihang lihim

Saan?  kailan?

  Nangyaring di-sinasadya

Nasira’t nawasak sa katahimikan ng gabi

Dito: bato sa lansangan

Baka-sakaling idinala sa ibang lugar, ginamit

Sa ibang paraan, inilipat sa biro ng tadhana

Nasaksihan sa di-sinasadyang pagkakataon

Doon: kapalaran ng bantay-tumana

Binuhat sa ibabaw, ibinagsak sa daan

Nangyaring aksidente baka-sakaling sinadya

Mahulog man  walang palugit sa taning

Ngayon: kapalaran ng hampas-lupa

Nabalaho’t napariwara sa nabakling ruta

Biyak ng buwang bahag-buntot ang giya

Natuklasan ang lihim sa nilambungang hagdan

Alsa-balutan: kwalta na’y naging bato pa

Kapus-palad, bilasa, nagluksang likaw ng bituka

Puyo sa talampakan ng talu-sirang naligaw

Akalang may patutunguhan habang tumatawid

Itaga sa bato ang bulahaw ng madaling-araw




Kailan?  Saan?   Sa ‘sang kisap-mata, pinagtakluban

Gaano man sikaping di gumalaw

   bumabalik ang hanggahang abot-tanaw

sa pagitan ng langit at lupa

Saanmang lugar kailan man


sa pagitan ng ilalim at ibabaw

Pinira-piraso ang tapayan

pinagtabi-tabi ang mga bahagi upang mabuo
muli ang dating anyo

Umapaw sa labi ng balintataw

kumindat sa dilim  abot-tanaw

Kailan man at saan man tayo makikipagtagpo

tinakluban sa ‘sang kisap-mata

humantong man sa gilid

Bumabalik pa rin


hanggang sa puno’t dulo ng hanggahan



Nagalit si Malunkya Putta sa di-pagtugon ni Buda 

sa sandamak na mga tanong 

tungkol sa usaping metapisikal—

Halimbawa: Wala bang katapusan ang mundo? 

Pagkalagot ng hininga, may libog pa ba ang kaluluwa? 

Sinagot siya ni Siddhartha na tinaguriang Buda: 

“Walang saysay ang mga usisa mo. 

Hindi ba ibinuhos ko na ang panahon at lakas sa pagpapalliwanag 

kung bakit tayo nagdurusa?

Itinuro ko paano natin mababawasan ang kahirapan. 

Di ba itinuro ko kung paano malulunasan ang ugaling 

nagbubunga ng sakit at pighati?

Bakit ka nahuhumaling sa mga kaabalahang walang saysay—

kababalaghang walang anghang?

Sige, Malunkya Putta, hale ka na’t dalhan mo ako 

ng isang dakot ng buto ng mustasa….

Manlimos ka sa mga tahanang walang namatayan.

Hayo ka na’t baka abutin ka nang gabing magayuma ang dilim 

at tuloy maligaw ka sa daan.”





Nang ika-10 gulang, nagnais akong matuto’t maging marunong

Nang ika-15 gulang, nabatid kong tama ang gurong Mang Andoy

Nang ika-21 gulang, natiyak ko na ang daan

Nang ika-30 gulang, nasulyapan ko na ang guhit-tagpuang abot-tanaw

Nang ika-36 gulang, nabilibid ako sa kasong pakikiapid (natiklo, ay malas!)

Nang ika-40 gulang, nagpasiya akong pwede nang makipag-sapalarang mag-isa

Nang ika-50 gulang, bayad na ako sa mga utang at butaw

Handa na akong umakyat sa bundok—

Napaglirip sa panahon ng paglalakbay hanggang dito, palipat-lipat ang diwa
Sa pagitan ng ibong makulay ang bagwis 

nakatuon sa panaginip at pantasiya

At isdang nagtatampisaw sa putik, matimtimang dumaranas 

ng udyok at simbuyo ng damdamin….

Hinahangad ko mula ngayon, sa kabila ng gulo’t panganib ng kapaligiran,. 

Sundin ang dragon ng isip, matimyas na pagnanais makahulagpos

Upang sa gayon makaigpaw sa bangin at makatawid

               sa talampas at matarik na dalisdis ng bundok

Yapos ang ibong pumailanlang at isdang sumisid 

                sa pusod ng kaluluwa—

Makaabot pa kaya ang diwa sa kasukdulang biyaya ni Maria Makiling

                      nabighani sa salimbayan

                                             ng mga kalapating dumaragit?. Picasso-Les Demoiselles d'Avignon






Proyekto tungo sa Paglunsad ng Rebolusyong Pangkultura

ni E. SAN JUAN, Jr., Chairholder, Polytechnic University of the Philippines


Sa bisa ng likas na kalakaran ng mga bagay, nasa sambayanan mismo ang lahat ng kapangyarihang nakasasaklaw rito….Kung nasa pagtutugma ng katwiran at karanasan ang katotohanan, nasa pagtutugma ng teorya at praktika ang birtud.


It is no longer a matter of bringing death into play in the field of sovereignty, but of distributing the living in the domain of value and utility.  


The philosophers have only interpreted the world, in various ways; the point is to change it.


Nasaan na tayo? Galing saan at patungo saan? Umabot na tayo sa malubhang krisis ng planeta: pagharap ni Trump sa globalisadong krisis ng finance capitalism na pinalala ng giyera laban sa terorismo, at sa ating bakuran ang pag-lunsad ng giyera laban sa droga ni Presidente Duterte na umani ng mahigit 6,000 biktima. Bakit pinayagan ito?

Matindi’t umiigting ang mga kontradiksiyon sa buong mundo.  At tumitining o umiigting ito sa neokolonyang bayan natin, na hanggang ngayon ay sakmal ng Estados Unidos at nakayukod sa kapangyarihan ng mga korporasyon at dayuhang kapital. Sa mga bansa sa Asya, kaipala’y tayo ay huli sa lahat, kumpara sa Indonesya’t Thailand o Vietnam.

  Mahigit 103 milyong Filipino na tayo, pero mahigit kalahati ay pulubi’t nagdaralita, “below the poverty threshold.” Hindi na kailangang lagumin ang datos na mababasa sa IBON Webpage. Bakit nakasadlak pa rin ang buong sambayanan sa kahirapan, sa pagsasamantala ng dayuhang kapital, sa korapsyon at kawalang-katarungan, pagkaraan ng Pebrero 1986?

Mahigit 12 angaw na ang OFWs sa iba’t ibang sulok ng daigdig, mga 3 libo ang nag-aabrod. Hindi pa naranasan ito hanggang ngayon. Di na ba nakasisindak? Haemorrhage ng body politic, anong triage ang makaliligtas?

Inihudyat ng bagong administrasyon ang islogan ng pagbabago. Manhid na ang marami sa ganitong pangako. Tuwing eleksiyon, ito ang mantra. Anong uri ng pagbabago? Pagpapalit ng personnel lamang? Paano ang mga patakaran, gawi ng pamamahala, layun ng mga palisi? Meron bang pangkalahatang bisyon o pangitain ng alternatibong kinabukasan?

Merong kaibahan. Kahanga-hanga ang pagtuligsa ni Presidente sa imperyalismong Amerikano. Siya lamang presidente, mula pa kina Roxas at Quirino, ang nakapagbitiw ng matinik na puna sa patuloy na dominasyon ng U.S. sa atin, laluna sa foreign policy at militar. Ngunit hanggang ngayon, puro salita. Nariyan pa rin ang JUSMAG, ang VFA at EDCA. Nariyan pa rin ang mga US Special Forces, at ang marahas na Oplan Bayanihan, ngayon binansagang Oplan Kapayapaan, tila parikalang biro. At kamakailan, nagbalita na malaking konstruksiyon ang ibubunsod ng Amerika sa mga base militar upang gamitin ng kanilang mga tropa. Para saan ito kundi counterinsurgency war, pasipikasyon ng masang tumututol at naghihimagsik laban sa korapsyon, dahas ng panginoong maylupa, komprador at burokrata-kapitalistang lumulustay ng kayamanan ng bansa?

Nagdiriwang ang iba sa diplomasya, hindi sa giyera. Katatapos lamang ng pangatlong sesyon ng “peace talks” sa Roma sa pagitan ng NDF at gobyerno. Mapupuri ang Presidente sa pagpapatuloy ng negosasyon na itinigil ng mga nakaraang rehimen. Maselan at masalimuot itong usapan, ngunit patuloy ang lumalalim na paghahati ng lipunan sa minoryang mayaman at nakararaming nagdaralita. Walang tigil ang karahasan ng sistemang ipinamana ng kolonyalismong Espanyol at Amerikano.

Bumabagsik ang class war, ang tunggalian ng mga uri at hidwaang sektor sa lipunan. Nahinto pansumandali ang sagupaan ng MILF at GRP, ngunit patuloy ang sindak sa Abu Sayyaf at iba pang elementong suportado ng ISIS o Al Qaeda. Nariyan pa rin ang mga sindikato ng droga sa loob mismo ng Estado. Nariyan pa rin ang JUSMAG, ahente ng CIA/FBI sa loob ng kampo ng AFP/PNP. Tahasang neokolonya pa rin tayo, kahit may nominal na independence, depende sa tulong na militar mula sa US.

Sa pangkalahatan, masidhi ang mga kontradiksiyong fundamental at istraktural, na nagbuhat pa sa karanasang hindi na magunita ng mga henerasyong millenials ngayon–hindi ko tinutukoy ang diktaduryang Marcos/martial law, kundi ang pagkawasak sa rebolusyonaryong republika natin sa Filipino-American War, 1899 hanggang 1913. Wala ito sa kolektibong memorya ng bayan. Nang ipaalala ni Pres. Duterte ang “howling wilderness” ni Gen. Jacob Smith bilang ganti sa Balangiga masaker, nagulat ang karamihan sa atin sapagkat wala tayong kamulatan tungkol sa ating kasaysayan, mahina o malabo ang ating memoryang publiko. Pagwariin natin ang pagkagumon ng madla sa konsumerismo sa mall, sa gayuma ng midya spectacle at comodifikasyon ng bawat salik ng pagkatao natin, hindi lang katawan kundi pati kaluluwa, panaginip, atbp. Tumagos sa ating loob ang modernismong kaakibat ng industriyalisadong sistema ng pamumuhay at teknolohiya kahit piyudal at kalakalan lamang ang ekonomiya natin. Bakit nagkaganito?

Maganda ang tema ng inyong 5th Anibersaryo, ng SIKLAB:”to showcase the power of culture and the arts as tools for social change.”  Klasikong paksa ito na angkop sa ating sitwasyon bilang isang bansang naghahangad pa ng kasarinlan, tunay na kalayaan, pagkakapantay-pantay, demokrasyang pambansa. Dapat ngang maging instrumento sa pagbabago ang sining at kultura. Ngunit kadalasan, hindi. Naudlot ang pag-ahon sa kolonisadong kabuhayan nang lusubin at sakupin tayo ng Estados Unidos, at hanggang ngayon, hindi pa makahulagpos sa neokolonyang kagipitan, naghahangad pa tayo ng dignidad bilang bansang nagsasarili, malayang nakapagpapasiya sa pagbuo ng makataong lipunan at masaganang kinabukasan. Nagsisikap ngunit laging bigo. Sintomas ba ng malubhang sakit ng psyche?

Sa palagay ko, hindi lamang sikolohikal ito sa isang aspeto kundi, kung tutuusin, talagang mabigat na problemang panlipunan at pangkasaysayan. Nararapat ang kongkretong (multi-dimensiyonal) analisis ng kongkretong kondisyon sa perspektibong historikal-diyalektikal.

Pagbabagong panlipunan: ito ang mithiin natin. Anong klaseng pagbaba­­­­­go, paano at tungo saan? Dapat natin linawin ito upang magkasundo kung paano matatamo ang pagbabagong ninanais ng buong sambayanan. Inaadhikang umunlad mula sa tradisyonal na antas ng ekonomiya tungo sa isang modernong kaayusan, ngunit ang balangkas na sinusunod natin ay hango, gagad o ipinataw ng IMF-World Bank at mga teknokratikong tagapayo mula sa Estados Unidos at Europa.

Itampok natin ang alternatibong pananaw. Nais kong ihapag sa inyong dalumat ang ilang mungkahi, ilang proposisyon na marahil kontrobersyal sa marami, kaya iniklian ko ang panayam na ito upang dulutan ng malaking espasyo/panahon ang pagpapalitang-kuro at tanungan sa nalalabing panahon. Hindi upang maging moderno, kundi upang lumikha ng ating sariling landas sa pakikitungo sa kapwa sa gitna ng malalang krisis.

Totoong masaklaw at malalim ang lakas ng sining at kultura sa anumang binabalak na transpormasyon ng lipunan. Balik-tanawin na lamang ang mga makabagong pintor at iskultor ng Renaissance, at mga pilosopo’t manunulat noong Enlightenment/Kaliwanagan ng siglo 18 sa Europa, na nagbunga ng Rebolusyong Pranses, sumunod ang tagumpay ng burgesiya at liberalismo sa buong Kanluran, at ang hantungan nito sa 1848 Communist Manifesto nina Marx & Engels. Hindi payapang ebolusyon ang masasaksihan, kundi mga pagluksong marahas, nakamamanghang pagpalit ng sitwasyon ng buong lipunan, pagsira na luma’t pagyari ng bago.

Sa balik-tanaw sa kasaysayan, dagling mapapansin na ang kultura, ang nalikha ng mga alagad ng sining, ay bunga ng mga puwersang nagtatagisan sa larangan ng ekonomya at pulitika. Ibig sabihin, ang mga pangyayaring kultural ay resulta ng mga banggaan at salpukan ng mga puwersang materyal sa araw-araw na buhay, repleksiyon ng mga pangyayari sa kabuhayan at reaksyong kasangkot sa pagtulak o pagsagka’t paghadlang sa daloy ng mga pangyayari. Nababago ang kaisipan dahil sa prosesong iyon, at sa bisa ng bagong kaisipan, napapabilis ang takbo ng mga pangyayari. Sina Dante,Shakespeare, Rousseau, Voltaire, Goethe, atbp. ay gumanap ng kanilang mga papel sa bisa ng mga institusyong kinasangkutan nila, institusyong politikal at pangkabuhayan. Sa kabilang banda, tumulong sila upang mapasigla ang tendensiyang progresibo at mapukaw ang madla sa pagbabagong tutugon sa kanilang pangangailangan na hindi na binibigyan-kasiyahan ng lumang orden. Mula sa ritwal ng lumang orden sumupling ang karnabal at pista ng taumbayang mapanlikha’t masuyo sa inilaang biyaya ng kalikasan. Diyalektikal ang proseso ng pagbabagong luwal ng daloy ng mga kontradiksiyon sa mundo.

Bago natin makaligtaan, sa taong ito ipinagdiriwang ang ika-100 anibersaryo ng Bolshevik Rebolusyon na pinamunuan nina Lenin at mga kapanalig sa Rusya. Ito’y tuwirang naging masiglang inspirasyon sa sumunod na rebolusyon sa mga kolonya–sa Tsina, Biyetnam,Cuba, Algeria, Korea, atbp. Nasagap at tumagos sa diwa ng sambayanan ang alingawngaw ng pagbabagong ito sa atin sa pagtatag ng Partido Komunista ng Pilipinas noong 1938. Bagamat naibalik ang kapitalismo sa Rusya at Tsina noong nakaraang siglo, hindi ganap na mabubura ang naikintal sa kamalayan ng anak-pawis ng buong mundo ang ulirang pakikipagsaparalan ng proletaryado sa Rusya at Tsina, na hanggang ngayon ay naisasapraktika sa rebelyon ng mga inalipin at dinuhagi sa iba’t-ibang lugar, halimbawa, sa NIcaragua,Venezuela, Palestina, Nepal, Korea, at sa ating bayan.

Sa gitna ng ganitong mga transisyon, hindi lahat pasulong kundi liku-liko’t masalimuot, maitanong natin: Ano ang tungkulin ng mga nag-aaral tulad ninyo, o ng mga intelektuwal (na kabilang sa uring petiburgesya) upang maging kapaki-pakinabang sa transpormasyon ng bansa mula sa neokolonyalismong kapitalismo tungo sa isang demokratiko’t nagsasariling lipunan? Anong klase ng partisipasyon sa pagbabagong pambansa ang mapipili o mararanasan ng intelihensiyang tulad natin? Sa malas, nariyan ang huwaran nina Rizal, Bonifacio, Mabini, Crisanto Evangelista, Amado V. Hernandez, Angel Baking, Emmanuel Lacaba, Maria Lorena Barros, at marami pang bayani ng katubusan.

Ang katungkulan ng intelektuwal sa midya’t kultura, sa pakiwari ko, ay magsilbing organikong tagapamagitan sa mga uring bumubuo ng mayorya: manggagawa, pesante o magbubukid, kababaihan, propesyonal o negosyante, etnikong katutubo’t iba pang sektor na inaapi. Ang grupong ito ay magsisikap bumuo ng isang progresibong bloc o nagkakaisang-hanay upang itaguyod ang programang mapagpalaya. Maaring magkaroon ng maraming partido o organisasyong magtataguyod ng programang napagkasunduan. Ang proyektong babalikatin ng magkasanib na mga partido/kalipunan ay makapagpalaganap ng isang hegemonya o gahum ng masang produktibo, ang pangingibaw ng lideratong moral-intelektuwal ng produktibong lakas, ng sambayanang lumilikha, sa pambansang kilusan.

Ang unang salik sa programang ito ay paglikha ng ahensiya o agency/subjectivity ng rebolusyonaryong puwersa ng masa. Sa palagay ko, ang pasimunong aralin sa pedagohiyang pagsisikap ay pagmulat sa bawat indibiduwal ng isang kamalayang historikal, isang dalumat pangkasaysayan. Sapagkat lubog tayo sa kulturang neokolonyal, kinalupulan ng gawi’t saloobing piyudal at mapagsunurin, walang inisyatiba o awtonomiya ang normalisadong mamamayan (nakakulong sa kwadra ng ordeng namamayani) , kaya dapat pagsabayin ang isang pagbabagong kultural–isang rebolusyong kultural na paglalangkapin ang mga natamo sa burgesiyang kultura (siyensiya, sekularisasyon)–at ang radikalisadong pangitain na siyang tutugon sa malaking problema ng alyenasyon, reipikasyon, at komodipikasyong lohikang likas sa nabuwag na kapitalismong sistema. Ito ang tinaguriang permanente o walang-patid na rebolusyon.

Walang pasubali, unang imperatibo ang pawiin ang batayan ng komodipikasyon: ang pribadong pag-aari ng gamit sa produksiyon at pagbibili ng lakas-paggawa ng bawat tao. Mawawala na ang pagbebenta ng sarili upang mabuhay. Samakatwid, pagpawi sa eksplotasyon o pagsasamantala. Sa wakas, sa pagpanaw ng paghahari ng komoditi, halagang nakasalig sa palengke o pamilihan, na siyang nagdidikta kung ano ang pamantayan ng halaga. Pagpawi sa salapi, exchange-value, pagsukat ng halaga batay sa tubo/profit. Pagpawi sa tubo o surplus-value.  Ang ideolohiyang liberalismo, na nakaangkla sa inbiduwalistikong pananaw, ay mawawala kapag napalitan ang pagkilates sa halaga ng isang bagay batay sa kung ito’y mabibili sa pamilihan at makapagtutubo. Sa halip, iiral ang malayang pag-unlad ng bawat indibidwal na nakasalig sa malayang pagsulong ng lahat.

Marahil utopiko o pangarap lamang ito? Subukin natin. Bago matamo ang antas na ito, ang proseso ng himagsikan–ang malawakang mobilisasyong rumaragasa–ang siyang magbubunsod ng mga pagkakataong makagigising sa budhi’t kamalayan ng bawat tao sa neokolonyang lipunan.  Ano ang hinahanap nating kahihinatnan sa mga pagkikipagsapalaran ng bawat tao sa proseso ng pagbabago?

Nais kong ilatag ang isang ideya ni Antonio Gramsci, fundador ng Partido Komunsta ng Italya. Karaniwan, kung tatalakayin ang paksa ng kultura, o kung sino ang taong sibilisado, taglay ang dunong at kaalamang naisilid sa memorya, paniwala tayo na “highly cultured” na iyon. Paniwala na ang kultura ay katumbas ng pagsasaulo ng encyclopedia, at ang edukasyon ay walang iba kundi pagsilid ng sambakol na datos at impormasyon sa utak. Kantidad, hindi diskriminasyon sa kalidad, ang mahalaga’t magagamit sa paghahanap-buhay. Mabibilang ba ang kaalamang nakuha at mapapagtubuan–iyan ang mentalidad ng madla na kailangang baguhin na namana sa ekonomiya ng komodipikasyon.

Kasalungat nito ang pakahulugan ng kultura kay Gramsci, kung ano ang katuturan at kahihinatnan nito.  Pahayag ni Gramsci: “Culture…is an organization, discipline of one’s inner self, a coming to terms with one’s own personality. It is the attainment of a higher awareness, with the aid of which one succeeds in understanding one’s own historical value, one’s own function in life, one’s own rights and obligations.” 

Salin ko: “Ang kultura ay isang organisasyon/pagsasaayos, disiplina ng kalooban, isang pagtataya sa iyong pagkatao. Iyan ay pagkamit ng mas matingkad na kamalayan, at sa tulong nito matatarok natin ang halaga natin sa kasaysayan, ang ating papel na ginagampanan, ang ating karapatan at pananagutan.” 

Nais kong igiit dito na ang buod ng sarili ay walang iba kundi ang ugnayan nito sa kapwa. Walang pagkatao ang isang inbidwal kapag hiwalay sa lipunang kinabibilangan niya. Samakatwid, ang kultura ay galing at kakayahang pagpasiyahan ang paghubog ng ating kapalaran sa buhay, ang pagkaunawa sa halagang pangkasaysayan ng ating natatangi o namumukod na partikular na pag-iral sa mundo sa isang tiyak na lugar at panahon. 

Kung pagninilayin ang naisaad kong imperatibo, ang pagkamit ng dalumat o kamalayang pangkasaysayan–“historical awareness”–hugot sa ating karanasan, edukasyon, pakikisalamuha, ay mahigpit na kaagapay ng pakikilahok sa proseso ng pagbabago. Sa larangan ng sining at midya, ito’y rebolusyong kultural. Ito’y pakikisangkot sa pakikibakang etikal at politikal upang mapamahalaan ang pag-unlad ng kalagayan ng nakararami–mga pesante, manggagawa, kababaihan, Lumad, atbp.–ang produktibong pwersa ng bayan. Mungkahi ni Walter Benjamin: “Sunggaban, pangasiwaan ang mga kagamitan sa produksyon upang makasangkapan sa kapakanan at kapakinabangan ng lahat.”

Sa digmaang kontra-imperyalismo, ang mapagpalayang pananaw ng yumayari’t lumilikhang masa ang siyang sandatang kakasangkapanin upang maigupo ang indibidwalistikong punto-de-bista ng kapitalistang ideolohiya’t ugali. Ang pagbabago ng pagkatao ay hindi bukod, manapay matalik na katambal ng paglahok sa malalim at malawak na transpormasyon ng mga institusyong istraktural ng isang kaayusan sa isang tiyak na yugto ng kasaysayan. Ang teorya at praktika ay kasal sa napagkasunduang proyekto ng sambayanang umaalsa.

Ang tinutukoy rito ay ang neokolonyal na ayos o balangkas ng ating kasalukuyang lipunan, na lubog at lunod sa neoliberal na programa ng kapitalismong global. Paano tayo makauusad mula sa pagkalugmok sa barbarismong laganap ngayon sa krisis ng Estados Unidos at lahat ng ekonomyang nakapako sa tubo, komodipikasyon ng buhay, paghahari ng salapi at akumulasyon ng kapital? Paano tayo kakalas sa pagkabilanggo rito?

Ito nga ang hamon sa ating kolektibong lakas. Tungkulin at responsibilidad ng mga intelektwal tulad ninyo, tulad nating lahat, ang magpunla ng binhi ng kamalayang historikal, ang kaisipang malingap at mapanuri, at linangin ito sa paraang magiging mabisa ang mga ideya ng katarungan at kasarinlan sa bawat kilos at gawa. Kung paano ito maisasagawa, ay depende sa partikular na sirkonstansya ng bawat isa. Walang absoluto’t monolitikong gabay sa pag-ugit ng mobilisasyon ng kolektibong lakas. Bawat pagkakataon ay humihingi ng bagong analisis, paghimay ng kongkretong pagsalabat ng sapin-saping determinasyon, at patakaran, estratehiya at taktika sa pagresolba ng mga kontradiksiyon. Bawat okasyon ay may sariling kontradiksiyong dapat masinop na suriin, timbangin, kalkulahin, at kilatesin upang mahagilap kung saan mabisang maisisingit ang interbensiyon ng nagkakaisang lakas ng produktibong masa, ang ahensiya/subhetibidad ng bansang ipinapanganak.

Masahol daw ang suliranin ng ating lipunan, ayon sa ilang dalubhasa. Ang dahilan daw ay ito: nakabilanggo tayo sa pribadong spero ng buhay, nakasentro sa pamilya, kabarkada, sa makitid na espasyo ng ating tahanan, nayon, rehiyon. Hindi ito nakasudlong sa publikong lugar. Samakatwid, mahina o wala tayong publikong diwa, “civil society,” sanhi sa personalistikong daloy ng ating pakikipagkapuwa. Kaya atrasado ang bansa dahil sa “damaged culture,” umiiral ang pagkakanya-kanya, kompetisyon ng mga dinastiya, oligarkong pangkat, atbp. Tumpak ba itong palasak na diyagnosis ng ating pangkalahatang problema? Lumang tugtugin ba ito na dapat isaisantabi na upang makaakyat sa mataas na baytang ng pagsulong?

Upang maliwanagan ang sitwasyong ito, sa palagay ko, kailangan ang imbentaryo ng bawat buhay, isang kolektibong pagkukuwenta. Una’y balik-tanawin ang ating kasaysayan, mula kina Legaspi at Sikatuna, Dagohoy at Hermano Pule, Burgos at Propagandista, hanggang sa panahon nina Duterte at NDF/NPA. Ano ang mga kontradiksiyong hindi nalutas, na sumukdol sa kasalukuyang krisis? Saan nakadisposisyon ang pwersang reaksyonaryo’t pwersang progresibo? Anong bagong ahensiya o suhetibidad ang mabisang makakapag-iba ng obhetibong sitwasyon, ng itinakdang pag-aayos ng mga pwersang nangingibabaw at pwersang kontra-gahum? Ito ang mga katanungang dapat nating harapin–ang asignaturang kailangang bunuin upang maisakatuparan ang tungkulin ng sining at kultura sa transpormasyon ng buong lipunan. Handa na ba tayong suungin ang hamon ng kasaysayan? 

Narito ang mapanuksong repleksiyon ni Apolinario Mabini sa kanyang napakamakabuluhang akda, “Ang Rebolusyong Filipino”: “Sumuong tayo sa digmaan sa paniniwalang atas ng tungkulin at dangal natin ang magsakripisyo sa pagtatanggol ng ating kalayaan hangga’t makakaya natin sapagkat kung wala ito, sadyang hindi mangyayaring magkaroon ng panlipunang pagkakapantay-pantay sa pagitan ng naghaharing uri at ng katutubong mamamayan at hindi mapapasaatin ang tunay na katarungan….Sa bisa ng likas na kalakaran ng mga bagay, nasa sambayanan mismo ang lahat ng kapangyarihang nakasasaklaw rito….Kung nasa pagtutugma ng katwiran at karanasan ang katotohanan, nasa pagtutugma ng teorya at praktika ang birtud..”  

Pagmuniin natin ang proposisyon ng dakilang bayani bilang magkasudlong na interpretasyon at pagsubok baguhin ang ating kapaligiran–“not only interpret the world but change it.”–###


E. San Juan, Jr.

3900A Watson Place NW 4 D/E

Washington, DC 20016, USA