BENIGNO RAMOS, “POETA REVOLUCIONARIA,” komentaryo ni E. San Juan, Jr.


BENIGNO P. RAMOS, “POETA REVOLUCIONARIO”:
Ang Reponsibilidad ng Makata sa Gitna ng Krisis ng Ordeng Kolonyal

ni E. SAN JUAN, Jr.
Polytechnic University of the Philippines

Ang ginawa namin ay aming pagmamanahan…Nagpasiya kaming maghimagsik, bumalikwas at buwagin ang pusod ng kapangyarihan. Sigaw namin: “Kami’y mga Sakdalista….Walang pagbabangong nabibigo. Bawat isa’y hakbang sa tumpak na direksyon.

—-Salud Algabre, isang lider ng rebelyon, 1935

 
Sino ka’mo? Benigno Aquino? Hindi po, Benigno P. Ramos, ang manunulat. Tuwing mababanggit ang pangalan ng makata sa usapang pampanitikan at talastasang pangkasaysayan, laging sumisingit ang bintang o paratang na siya’y naging traydor sa pagkampi sa puwersang Hapon noong Pangalawang Digmaang Pandaigdig. Maselang paratang iyon. Mauungkat na naging kasangkot si Ramos sa KALIBAPI (Kapisanan sa Paglilingkod sa Pilipinas), kung saan ang partidong GANAP na binuo niya ay bumangis sa kasukdulang yugto ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig (Taylor 1964, 106). Umiwas siyang malitis sa People’s Court dahil (ayon sa ilang ulat) pumanaw siya sa larangan ng pakikihamok (Agoncillo 1965; Goodman 1967).
Sa anu’t anoman, tiyak na ito’y bagong balita sa mga salinlahing isinilang at lumaki nitong huling hati ng siglo 1900—maliban sa ilang dalubhasa’t apisyonadong bihasa sa pananaliksik sa katakomb ng mga lumang aklatan.

Hindi naman nag-iisa si Ramos sa predikamentong gumipit sa maraming kababayan. Kasangkot niya roon ang mga bantog na politikong Jose P. Laurel, Claro Recto, Benigno Aquino Sr., Manuel Roxas, at iba pang oligarkong ilustrado. Sinasabing kompositor si Ramos ng himno ng KALIBAPI. Bukod dito, dokumentado rin na si Ramos ay isa sa mga nagtatag ng MAKAPILI (Malayang Katipunan ng mga Pilipino), organisasyon ng militanteng kabataang nagsikap guluhin ang pamamahala ni Laurel at hikayatin ang mga taong sumanib sa mga umuurong na Hapon. Binigyan ng armas ang grupo nina Ramos at Heneral Artemio Ricarte noong huling dako ng taong 1944. Sinasabing namatay si Ramos nang bumagsak ang eruplanong ginamit niya sa pagtakas sa lumulusob na tropang Amerikano noong 1946 (Tolentino 1998). Di kusang napuputol ang kumbersasyon sa ganitong haka-haka, mga opinyong nagbubunsod sa pagkamangha at makulit na pag-uusisa.

Kung masusing paglilimiin, sa loob ng panlabas na isyung pampolitika—ang responsibilidad ng kolonisadong sabjek/ahente—ay nakaluklok ang usapin ng relasyon ng katotohanan at kabutihan. Dinadaliri dito ang oposisyon ng kabutihan ng bayan at katotohanan ng buhay ng bawat isa. Narito ang hamon: isasaisantabi ang lahat upang lumaya ang buong lipunan, o upang makamit ang ginhawa’t kasaganaan ng sarili. Sa krisis na lumukob sa bawat Filipino paglaho ng pag-asang maililigtas ang soberanyang sinupil ng Estados Unidos, humarap ang dilema kung ano ang dapat piliin: tagumpay ng sambayanang inalipin, o kagalingang pansarili? Sa panig ng indibidwalistikong ideolohiya ng demokrasyong kolonyal, kagandahan at aliw ang dapat idulot ng sining at ibang gawaing kultural. Sa panig naman ng kilusang makabayan, ang hustisya’t kasarinlan ng sambayanan ang dapat gawing pangunahing layunin sa ibabaw ng lahat. Sa ibang salita: kaluwalhatiang pansarili versus ginhawa’t kasaganaan ng komunidad. Paano nilutas ang kontradiksiyong ito sa buhay at sining ni Ramos? Kung hindi nalutas, paano kinilala’t binuno ito? Isang maikling pagsubok na imbestigasyon lamang ang ihahain dito, kalakip ang ilang mungkahi sa maparaang pagsisiyasat sa tema ng diyalektika ng ideya at praktika sa larangan ng kulturang pampolitika sa ating bansa.

Samantalahin ang Pagkakataon

Umpisahan natin sa ilang palatandaang hayag at laganap. Sa bunton ng datos na nakatambak sa Internet, halimbawa sa Wikipedia, masusulyapan ang ganitong impormasyon tungkol sa makata.
Sumilang sa Bulacan noong 1892, si Ramos ay naging guro, makata (“Ben Ruben” ang isang sagisag niya), organisador, empleyado sa serbisyo sibil, at mamamayang kontrobersiyal. Hinirang siyang magsilbi sa Senado noong 1928, sumali sa Partido Nacionalista, at napalapit kay Manuel Quezon, ang makabuluhang politikong aktor noon. Isang importanteng pangyayari ang naganap noong 1930: umaklas ang mga estudyante sa Manla North High School laban sa isang mapanglait na gurong Amerikana. Nagalit ang gobyerno. Inusig at pinarusahan ang mga makabayang aktibista. Sinuportahan ni Ramos ang mga estudyanteng sumalungat sa utos ni Quezon na pumanig sa Amerikana. Dagling resulta nito: ipinatanggal si Ramos sa tungkulin niya sa pamahalaan. Isang mapait na bunga iyon ng pagbuklod ni Ramos ng sariling bait at kolektibong kapakanan. Malinaw na nailarawan dito ang mga puwersang mapagpasiyang nagtatakda ng takbo ng kolonisadong lipunan at ng tadhana ng buong sambayanan, sampu ng kapalaran ng isang abang manunulat.
Hindi nagluwat, walang atubiling inugitan ni Ramos ang daloy ng kasaysayan. Dagling naglunsad siya ng isang pahayagan noong Oktubre 13, 1930. Ang kaniyang peryodikong Sakdal ay tambuli ng masang manggawa’t magbubukid. Bukod sa paninindigan sa hustisyang panilipunan at pagkakapantay-pantay, nanawagan ito sa kagyat na kasarinlan ng bansa. Kaakibat niyon ang pagtutol sa panukalang panatilihin ang base militar ng Estados Unidos ayon sa mga kasunduang nilagdaan ng mga oligarkong burokrasya sa susog ng administrasyon sa Washington (Richardson 2011, 166-67). Lumago ang mamababasa ng Sakdal, naging popular ang mga panawagan at diskursong makabayan nito. Samakatwid, nabuksan ni Ramos ang larangan ng tunggalian ng samotsaring lakas upang gumana roon ang mapagpasiyang interbensiyon ng malikhaing guniguni.
Isang mapangahas na hakbang ang sumunod. Sa gitna ng hidwaan nina Quezon at Osmena hinggil sa Hare-Hawes Cutting Act noong 1933, itinatag ni Ramos ang partido Sakdal. Matagumpay ang kanilang pagsisikap. Sa halalang idinaos noong 1934, tatlong kandidato nila ang nanalo para kinatawan sa Kongreso, isang gobernador ng Marinduque, at ilang posisyon sa pangasiwaang munisipal sa lalawigang Laguna, Bulacan, Nueva Ecija, Rizal at Cavite. Nakatitik sa kanilang mga karatula ang ganiring mga islogan na tumutugon sa krisis ng panahong iyon (Labor Research Association 1958).:
Ibagsak ang mapaniil!

Babaan ang buwis ng lupa.

Alisin ang nagpapayaman sa Katungkulan.

Kasarinlan ang aming hangad at hindi ang pagsakyod.

(Constantino 1975, 368-369)

Walang dudang napukaw ng organisasyon ni Ramos ang sensibilidad ng madla, ang konsiyensiya’t damdamin ng masa. Mabilis ang reaksiyon ng Establisimiyento. Sumikip ang espasyong demokratikong nakalaan para sa mamamayan. Naghunos ang trato ng burokrasyang kolonyal sa paglago’t paglakas ng Sakdalista. Nang magkampanya sila laban sa plebisitong gaganapin upang aprubahan ang Konstitusyon ng Komonwelt, pinaratangan silang “seditious,” lumalabag sa batas. Maraming kasapi ang nabilanggo, at tuloy pinagbawalan ang pagboycott sa eleksyon. Umigting ang panggigipit at pandarahas, walang tigil na pananakot, upang masugpo ang rebolusyonaryong inisyatiba ni Ramos (Sturtevant 1976).
Hinala ng lahat na estratehiyang kontra-rebolusyonaryo ang plano ng kolonyalismo. Hindi nagtagal, pumutok ang tinitimping galit ng mahigit 26,000 kasapi ng partido sa kanayunan. Hatinggabi ng Mayo 2, 1935, 150 armadong pesante, hawak ang mga tabak at paltik, ang nagmartsa sa munisipyo ng San Ildefono, Bulacan; ibinaba ang bandila ng Estados Unidos at itinaas ang bandilang Sakdalista. Kumilos ang mahigit 60,000 miyembro sa Laguna, Rizal at Cavite, at iba pang lugar. Sa komprontasyong sumaksi, ginamit ng gobyerno ang armadong dahas na humantong sa pagmamalupit ng Konstabularya. Sa katanghalian ng Mayo 3, itinala ng mga peryodista ang natagpuan: mahigit na 57 Sakdalista ang patay, ilandaan ang sugatan, at 500 kasapi ang ibinilanggo (Agoncillo and Guerrero, 1970, 418-19).
Nakarekord na sa panahong iyon, wala si Ramos sa Pilipinas. Nasa Hapon siya upang humingi ng tulong; dahil sa aklasang naganap, hindi siya nakabalik—isa siyang ipinatapon ng Estados Unidos—hanggang Agosto 28, 1938. Sa pagbabalik niya, nag-iba na ang sitwasyon sa Komonwelt. Sa payo ng mga kasama, itinatag ni Ramos ang partidong Ganap upang lumahok sa eleksyon ng 1941, ngunit siya’y dinakip at ipiniit sa bintang na sedisyon. Tila lumang tugtugin ang naulit. Tumagal ang pagliitis hanggang parusahan si Ramos noong Disyembre 1939 sa salang rebelyon at nabilibid hanggang sa pagsakop ng Hapon noong 1942.
Naitala na ang pagkasangkot niya sa KALIBAPI at MAKAPILI, na tila siyang nagwakas sa unang yugto ng pakikipagsapalaran ni Ramos. Ngunit anong kahulugan ang madudukot sa siwang ng mga nagsalabit na pangyayaring tiwalag sa malay at kontrol ng isang tao na humubog sa kanyang pagkatao at kongkretong katayuan sa lipunan? Bakit makabuluhan ang buhay at nagawa ni Ramos sa pagsulong ng ating mapagpalayang pakikibaka? Bakit kailangang basahin at unawain ang kanyang sinulat?
Nagsalimbayang Agos

Sa puntodebista ng naitalang datos, ano ang ating mahihinuha? Anong leksiyon ang mahuhugot kung ang pagbabatayan ay itong mababaw na paglagom? Si Delfin Tolentino Jr. ang namumukod na iskolar na nag-ukol ng masinop na pagsusuri sa mga akda ni Ramos, palibahasa’y siya ang matiyagang pumatnugot sa kauna-unahang kalipunan ng mga tula ni Ramos, Gumising Ka, Aking Bayan! Napakahalaga ng naisakatuparan ni Tolentino. Kuro-kuro niya sa wakas ng kanyang “Paunang Salita”: “Kung may mabigat na aral ng kasaysayan ng panulaan ni Benigno Ramos, matatagpuan ito sa pahiwatig na ang masigla’t matipunong mga tula ay maaari lamang magbukal sa katotohanan at katwiran: kapag ang makata ay nalihis ng landas at sumalungat sa makatwirang hangarin ng mga tao, ang kaniyang panulat ay unti-unting papanawan ng sigla, mauunsyami, hanggang sa hindi na muling daluyan pa ng mga titik na may kabuluhan sa kanyang panahon” (1998, xxxiii). Paglimiin natin ang obserbasyong nabitiwan habang tayo’y nagsusumikap umigpaw sa kasalukuyang krisis ng globalisasyon.
Kung tutuusin, isang palaisipan ang naimungkahi ni Tolentino. Kasanib siya sa grupo ng mga pantas tulad nina Plato at Tolstoy na sumusukat sa halaga ng sining sa istandard ng katotohanan at katwiran. Ngunit sa makabagong panahon, sa kapaligirang nahahati sa interes ng iba’t ibang uri o pangkat, walang pamantayang lumalakdaw sa pangangailangan ng mga uri. Kaninong katotohanan at katwiran? Ang kabuluhan ba ng mga dula ni Shakespeare o tula nina Vladimir Mayakovsky at Pablo Neruda ay nag-uugat sa “makatwirang hangarin ng mga tao” bagamat repleksyon iyon ng mga nagtutunggaling puwersa sa lipunan? Paano matutuklasan ang “makatwirang hangarin” at masusubok kung tunay na makatwiran iyon? Sa pagsabog ng kosmolohiyang sinusunod ng sangkatauhan, tulad ng mga batas ng imperyong Romano, o ang sistema ng paniniwala ng Kristiyanidad na laganap sa Kanluran, problematiko na ang simpleng pagtatambalan ng sining at moralidad. Namagitan na ang salapi, komoditi, pagpapalitan ng produkto sa pamilihan; alyenasyon at reipikasyon ang namamayani. Ideolohiya ng magkakahiwalay na grupo ang umuugit sa buhay, hindi na pangkalahatang pangitain o unibersal na pananaw-sa-mundo.
Halos lahat ng mga gumaganap sa intelihenteng talakayan ay magkasundo sa halaga ng mapagbuong komunikasyon. Magkakaunawaan kung may larangan ng diskursong sasalihan ng lahat. Sa pakiwari ko, kung tatanggapin natin ang larawang ito, mas malinaw at maagap nating maihihimay ang masalimuot na ugnayan ng sining at lipunan. Kung magkakasundo tayo sa isang materyalistiko’t historikal na perspektiba, maipaliliwanag kung bakit si Ramos, makatang ipinagbubunyi ng lahat, ay di tuwirang maisasaintabi na isang taong naligaw ng landas, wika nga. Mababatid din natin na ang pagkamalikhaing birtud niya ay bunga ng kanyang progresibo’t mapagpalayang simulain. Samakatwid, hindi kababalaghan ang sining niya’t politika sa partikular na konteksto ng mga taong 1935-1946. Maari din nating siyasatin at suriin ang katangian ng sining niya bago nabuhos ang lakas at panahon niya sa Sakdalistang kilusan. Ihahain natin ang ating saliksik sa madla upang maging tema ng pagpapalitang-kuro tungkol sa pagyari ng hegemonyang nasyonal-popular na napasimulan ng 1896 rebolusyon, at ngayo’y pinasisigla ng kilusang demokratikong pambansa sa buong kapuluan.

Engkuwentro’t Pagkilala

Sa mga antolohiyang umiiral, matatagpuan ang ilang tula ni Ramos na laging nakalakip bilang halimbawa ng matandang panulaan. Sa bantog na Parnaso ni Abadilla, tatlong tula ang kasama: “Ano Pa?” “Ang Bahay ng Diyos,” at “Ang Kayumanggi” (Abueg 1973, 132-34). Sa pangkat ng “Ilaw at Panitik” (1916-35), maitatanghal si Ramos na isa sa mga awtor na may “kamalayan sa pagbabago ng panahon.” Ayon sa kritikong Pedro Ricarte, si Ramos ay tumuligsa sa “superpisyalidad ng relihiyong kumpormista” (Abueg 1973, 31). Tumutol siya sa gawing pagpipilit itanghal bilang modelo ang mga banyagang awtor (Victor Hugo, Blasco Ibanez) sa pagpapanatili ng masunuring oryentasyon ng diwa (Lumbera 1967, 311). Nakahanay si Ramos sa iba pang makatang lumilihis at bumabalikwas tulad nina Jose Corazon de Jesus, Narciso del Rosario at Pedro Gatmaitan.
Hindi kakatwa ang lalim at sigla ng kamalayang mapanuri ni Ramos. Sumusunod siya sa tradisyong mapanghamon nina Rizal, Marcelo del Pilar, Isabelo de los Reyes, at mga kapanahon niyang manunulat sa pangkat ng Aklatang Bayan, kabilang sina Lope K Santos, Faustino Aguilar, Severino Reyes, Amado Hernandez, atbp.. Sa kalipunan nina Lumbera, apat na tula ni Ramos ang naisama. Makatas ang pagtingin ni Lumbera kay Ramos: “Ramos, in his early works, showed himself to be a highly innovative poet with a natural concern for the oppressed but inarticulate….Whatever political errors he might have committed during the last part of his career, Ramos deserves to be accorded his due as a fine poet who, at an earlier point in his life, had set aside formalistic experimentation to make his poems easilly accessible to the masses in whose service he had placed his art” (1982, 115-16). Sa opinyon ko, matinik at matalas pa rin ang mga akdang nailathala noong dekada sa pagitan ng Komonwelt (1935) at giyerang pandaigdig (1941).

Tulad ng pagkilatis ni Tolentino, nakapupukaw ang obserbasyon ni Lumbera. Nasapol niya ang palagiang isyu sa kritika. Makatarungan ba na dapat tumiwalag sa problema ng politika ni Ramos upang mabuting maparangalan siya bilang mahusay na makata? Salungat ba ang kapinuhan ng porma o ayos (pormalistikong estetika) ng tula sa programang pampolitikang itinaguyod ni Ramos? Paano natin malulutas ang suliranin ng etika at sining, ng moralidad at aliw ng kagandahan? Magkatugma ba ito o talagang magkasalungat? Ano ang politika ng sining? Bakit kailangang itagubilin na di dapat sipatin ang lahat sa bisa ng pampulitikang timbangan? Sa kabilang dako, ano ang silbi ng sining hiwalay sa araw-araw na buhay ng karaniwang tao?

Nakatanikalang Pagsubaybay

Sa naghaharing komentaryo sa panulaan, wala halos pumapansin sa panitik ni Ramos—kabilang siya sa mga etsa-pwera. Tila isang pariah na iniiwasan ng lahat. At maliban kina Lumbera, Almario at Tolentino, tahimik ang akademya at publiko kung mababanggit si Ramos. Kinulapulan ng stigma o tatak na “huwag pakialaman” sanhi nga ng kanyang pagkalulong sa gilas ng imperyong Hapon. Sa malas, maingat bagamat patago ang pagpapaimbabaw ng etiko-politikang sukat kung katuturan ng sining ang nakataya. Hindi bunyag ito pero lantad ang moralistikong pagpisil at paghatol. Maidadag na ang pormalistikong estetika, tinaguriang sining-para-sa-sining, ay instrumento ng dominanteng status quo, kung titiyakin kung paano kumakain at nagsasaya ang mga alagad nito.

Ikumpara natin ang ganitong pagtingin sa mga kapanahon ni Ramos. Isang matapat na indeks ang puna ni Julian Cruz Balmaceda sa tanyag na panayam noong 28 Hulyo 1938. Isingit natin ang ilang pangyayari noon. Pinalaya na ni Presidente Quezon ang mga nabilanggong lider ng Partido Komunista ng Pilipinas. Tuluyang nagsikap sina Crisanto Evangelista at mga kasama na magtayo ng prente popular laban sa pasismo (Hapon, Aleman, Espanyol, Italyano). Sa pagsanib ng Partido Sosyalista ni Pedro Abad Santos, nagbalikatan ang magsasaka’t manggagawa, mga maliit na burges, at nasyonalistikong negosyante, sa isang nagkakaisang hanay (united front). Maligalig at mapanganib ang lumalalang sitwasyon sa Asya noon.
Bumalik si Ramos noong Agosto 1938 mula sa Hapon kung saan siya napahimpil dahil sa insureksyon noong 1935. Hindi niya narinig ang puna ni Balmaceda tungkol sa kanilang “pagkamapaghimagsik” (kapiling si Pedro Gatmaitan) batay sa paglikha ng “tulang imposible.” Nagawa nila ito dahil sila’y “tila nagdaan sa isang panahong naggirian at nagpataasan ng panaginip sa panunula” (2013, 127). Sinipi ang limang taludtod ng tulang “Katas-diwa”:

Sa dinsul-dinsulang puno ng binatis ng mga pangarap
sa mala-tambilong na silid-silirang ala-alapaap
ng katas-diwako ng lumuhog-magtampong tila bahid-ulap
sa dikit-tala mo na dalampasigan ng lahat ng hirap
ng abang buhay ko, ay nagsusumamong ulol, baliw, hamak
(1998, 48)

Mapapansin na taglay ng mga taludtod ang alingawngaw at balisang pagmamadali ng panahon noon. Sapagkat lumilihis sa nakagawiang padron ng pagtutugma’t pagbibilang ng patinig at katinig, inayawan ni Balmaceda ang “mapangahas na kabaguhan,” na sa kanyang opinyon ay hindi natularan at “biglang-biglang nasugpo” (2013, 128). Nasugpo, sa gayon, dahil walang ibang sumunod isapraktika ang prinsipyo ng pagbabagong inilunsad nina Gatmaitan at Ramos alinsunod sa kodigo’t disiplina ng globalisadong palengke ng literaturang nakalimbag, pati na ang komersyalisadong radyo at pelikula. Tinutukoy dito ang pagbabago ng pamamaraan, hindi paksain o kalamnan.

Ang teknik ni Ramos ay hindi pambihira. Sa pag-uulit ng pantig sa prase o parirala (sa lingwistika, morphemes), umiigting ang konotasyon ng salita. Ang repetisyon o pag-uulit ay katangiang katutubo sa awit. Batay sa saliksik sa pilolohiya’t antropolohiya ni George Thomson, ang awit sa paggawa na kapiling ng mga gawain sa bukid, bahay o pook-sanayan ay may dalawang sangkap: ang koro o refran at improbisasyon. Sa koro mararamdaman ang enerhiys o lakas ng katawan, ang udyok o hibo ng damdamin, na siyang umuugit at nagbubuklod sa kilos ng maraming tao. Ang paulit-ulit na sigaw ay sumasagisag sa kolektibong diwa, habang ang paglangkap ng mga sinkahulugang salita ay paghiwatig ng saloobin tungkol sa ginagawa (Thomson 1974, 25-29). Isiningkaw ni Ramos ang obhetibong pangyayari at suhetibong dalumat sa mga salitang ginitlingan, halimbawa:

Ngunit tantuin mong yaring mala-gintong tikas-makaaraw
ng nipis-dumaling tabas-dinalitang bangkay-lamig-hukay
ng hinimig-murang sa mala-alamat na aklat-dalisay
na aking pag-ibig, ay ga-bughaw-langit na di mapaparam.
Naririto akong kilos-hindi-sawi kahit namamahay
sa dinagat-luha, sa-hirap-buhawi, sa saklap-libingan (1998, 48)

Masisipat na ang estilistikong paraan ay tandisang diyalektikal. Malasin ang matagumpay na pagdurungtong ng saloobing personal at obhetibong pangyayari. Sa siniping huling saknong ng “Katas-diwa,” isinadula ang indayog ng pagsabay ng komunidad (sa refran) at makata, sampu ng mala-mahiyang ritwal ng muling pagkabuhay at kaganapan. Mistulang sinalamangka ang alapaap ng katas-diwa na naging “ga-bughaw-langit na di mapaparam.” Matalisik ang paghabi ng taludtod, ritmo, imahen at retorika ng dalityapi/liriko upang maipahayag ang damdaming siyang humuhubog ng panibagong sitwasyon (Thomson 1946, 22-24). Hindi paglalaro sa tunog ng patinig/katinig kundi tahasang rebolusyon sa ating pakikitungo sa ating daigdig ang nilalayon ng makata.

Kakatwa ang inobasyong eksperimental ni Ramos kaya umangal ang mga matandang tinali. Hindi makabago iyon dahil kahawig ng istruktura ng mga katutubong awit, ng talindao at pabinian ( (Angeles, Matienzo & Panganiban 1972). Hindi naman kataka-taka ang pag-iral ng modelong hango sa Kanluran—dala ng mga Kastilang prayle na siyang nagpakalat ng gramatikang base sa Latin (mula sa Vocabulario nina Noceda at Sanlucar, Memorial ni Francisco de San Jose, abp.) Samakatwid, hindi talagang katutubo. Nakapangingibabaw pa rin ang nakaugalian, ang panggagad sa sinaunang balangkas at haraya ng panulaan. Ipinagtibay ito ni Inigo Ed. Regalado, kasapi din sa Aklatang-Bayan, sa kanyang lekturang “Ang Panulaang Tagalog” na binigkas noong 18 Agosto 1943, panahon ng pananakop ng Hapon. Idiniin ni Regalado ang regla at panuntunang nahugot sa matandang panulaan. Hindi “sampay-bakod” iyon, manapa’y “mayaman sa kagandahan, nahihiyasan ng mga talinghaga, sagana sa indayog ng pag-iisip at kinapapalooban ng nakapagpapaheleng bunga ng lirip at ng mga ginawa” (2013, 203).

Mapapansin na masipag maghalungkat ng mga lumang tula sina Balmaseda at Regalado, ngunit ang mga kategoryang pinuri ay halaw sa Grieyego’t Romanong teorya na inilapat sa kolonyang lipunan. Tunay na hindi katutubo o nilikha ng mga taal na kayumanggi. Bukod sa pagdakila sa banyagang kultura, di man lamang sumagi sa isipan ng mga kagalang-galang na pantas na hinubog ng kasaysayan ang kultura. Sa gayon, nababago at nagbabago ang lasa’t pagpapahalaga ng sining sa bawat kabihasnan. Lubhang tanda ng ignoransiya, kundi pagsamba sa dayuhang idolo, ang ipinagpipilitan nina Balmaceda at Regalado (hinggil sa historya ng panulaan, konsultahin si Santos 1996). Samantala, bumubuhos ang mga pangyayari sa likod ng mga utak ng pantas. Mulat sa daloy ng kasaysayan, sinikap ni Ramos na itugma ang musika’t tema ng tula sa himig ng mga kontradiksiyon ng mga nag-aawayang sektor sa lipunan at sa larangang internasyonal.

Di Pantay & Walang Tugmang Pag-inog

Mahirap maintindihan ang anumang bagay kung hiwalay sa kinalalagyang lunan at panahon. Nais kong isusog na kailangan ang isang makasaysayang pagsusuri, isang konseptualisasyon ng halagang nakapaloob sa daloy ng kasaysayan. Ang katuturan at kahulugan ng sining ay kalakip sa ayos ng produksyong sosyal sa bawat yugto ng kasaysayan. Ang ayos at proseso ng produksyon ang talagang saligan ng kaisipan, saloobin, damdamin, gunita’t pangarap ng bawat lipunan. Maiging matatarok ang puno’t dulo ng anumang gawa o praktikang kultural kung nakaugnay ito sa kabuhayan, sa relasyong sosyal ng mga grupo sa isang tiyak na yugto ng kasaysayan.
Ipuwesto natin si Ramos sa sitwasyon ng sambayanan noong 1911-1914 hanggang sa dekadang 1926-1936 kung saan bumulas ang kanyang panitik. Mailalagom rito ang ilang datos tungkol sa pag-unlad ng kilusang manggagawa’t magbubukid. Itala natin ang pagtatag ng Congreso Obrera de Filipinas noong Mayo 1, 1913, sa pamumuno ni Hermengildo Cruz, isang beteranong unyonista na naging katulong ni Isabelo de los Reyes sa pagbuo ng Union Obrera Democratica noong 1901 (Scott 1992). Lumaban ang Congreso sa panlilinlang at pandaraya ng imperyalismong Amerikano sa pamamagitan ng Kawanihan sa Paggawa na itinatag noong 1908 (kasabay ng Unibersidad ng Pilipinas, na tagahubog ng mga mentalidad ng kolonisadong burokrasya).
Maigting na tunggalian ang nasaksihan sa dekadang 1910-1920 bukod sa bakbakan ng elitistang partido Democrata at partido Nacionalista. Kasabay ng pagputok ng rebolusyong bolsheviko sa Rusya, sumilang ang unyon ng magsasaka sa Bulacan (probinsya ni Ramos) noong 1917, at ang Anakpawis sa limang bayan ng Pampanga noong 1919. Matulin ang mobilisasyon ng mga magbubukid na humantong sa pagdaos ng kongreso ng Kalipunan ng Manggagawa at Magsasaka sa Pilipinas noong Agosto 1922. Dahil sa pag-unlad ng manupaktura sa buong kapuluan, tumaas ang bilang ng sigalot sa pagitan ng puhunan at trabahador: buhat 1,880 obrerong umaklaw noong 1912, mahigit 16,289 trabahador ang lumahok sa 83 sigalot noong 1918 (EILER 1982, 70). Noong 1921, 20,000 mangggawa ang nagwelga sa pabrika ng sigarilyo, sa daungan sa Iloilo, sa mga trosohan sa Negros Occidental, at sa mga asukarera sa Pampangga at Laguna. Pinanday at nahasa ang mga galing sa pagkakaisa’t pakikibaka ng liderato ng mga unyon sa mga welga sa perokaril at transportasyon, sa pabrika ng niyog, sa Manila Gas Company, sa pagawaan ng pagbuburda sa Maynila, at sa mga kiskisan ng palay sa Nueva Ecija. Noon 1927, sumapi ang Congreso sa Red International of Labor Union at nakuhalubilo ang liderato sa mga kasamang galing sa Rusya, Tsina, Indotsina, Europa at Amerika. Noong Agosto 26, 1930, itinatag ang Partido Komunista ng Pilipinas (PKP) mula sa pagkapatiran ng Federacion Obrero de Filipinas at Katipunan ng mga Anak-Pawis sa Pilipinas. Noong Disyembre 1933, habang nililistis ang 16 lider ng PKP, 4000 manggagawa ang nagprotesta’t nagmartsa sa Korte Suprema at bahay ng Amerikanong Gubernador-Heneral. Ito ang kapaligirang umalalay at nagtakda ng kabuluhan sa panitik ni Ramos.

Bakas ng Pakikipagsapalaran

Balik-tanawin natin ang itineraryo ng indibidwal na protagonista. Nakatahi ang hibla ng buhay ni Ramos sa hinabing narasyon ng ating himagsikan. Nang iniluwal siya, kababalik lamang ni Rizal mula sa Europa upang itayo ang Liga Filipina. Hingi nagluwat, humalili ang Katipunan ni Andres Bonifacio at sumiklab ang rebolusyon laban sa Espanya. Kasapi ng Katipunan ang magulang ni Ramos. Nagbinata siya nang nasugpo na ang sandatahang puwersa ng Republika at nabitay sina Sakay at mga kasamahan noong 1907. Sandaling nagturo si Ramos sa Pandi, Bigaa, Bulacan. Nabilanggo siya ng 24 oras dahil sa pagtuligsa sa isang pari doon. Lumuwas siya sa Maynila, nagsulat para sa Taliba; at noong 1911 nagkaroon ng trabaho sa isang lingguhang magasin, Renacimiento Filipino. Lagi siyang gutom; naisulat niya ang kanyang kahirapan: “walang inumin kundi tinta lamang, pluma ang tabako, acero’y tinapay” (Terami-Wada 1988, 428).
Panahon iyon ng Sedition Law ng 1902: ipinagbawal ang mga akdang bumabandila ng nasyonalismo—mga dula nina Aurelio Tolentino, Juan Abad, atbp. Nasentensiyahan si Tolentino ng pagkabilanggo habang buhay; noon na lamang 1912 pinatawad siya ni Gob. Forbes. Mapanganib ang magdiskurso’t tumalakay ng paksa tungkol sa kasarinlan at demokratikong karapatan, o bumatikos ng korupsiyon sa gobyerno. Nang akusahin ng El Renacimiento si Dean Worcester sa tanyag na editoryal, “Aves de Rapina”, sinakdal ang editor at pabliser noong 1908. Humigit-kumulang sa dalawampung tula ni Ramos ang nailathala sa nasabing lingguhan bago siya lumipat sa peryodikong Ang Bayang Filipino, na pag-aari ni Manuel Quezon. Peryodista siya noong 1913-1917. Tiyak na nabahiran si Ramos ng matapang na pagtatanggol ng kapwa peryodista, bukod sa pagmulat sa kabulukan ng sistemang kolonyal/kapitalista kung saan ang burokrasya ay instrumento ng makapangyarihang oligarko sa kanilang kapakanan. Mapanlinlang na ipokrisya at mapagkunwaring asal ng kolonyallismo ang araling natutunan ng makata.

Samantala, maraming alitan at insureksyon ang yumanig sa buong kapuluan. Kabilang dito ang sedisyon ni Ruperto Rios sa Tayabas noong 1903, ni Papa Isio sa Negros, ang Pulajanes sa Leyte at Dios-dios sa Samar. Nakasindak sa awtoridad ang kilusan ni Felipe Salvador noong 1906-1910; nang bitayin si Apo Ipe, ipinagbunyi siya ng El Renacimiento bilang isang sundalong rebelde (Agosto 13, 1910 isyu). Ipinarangalan din siya ng makatang Jose Corazon de Jesus na mas marangal kaysa mga upisyal sa gobyerno (Constantino 1975, 269-70). Naisatitik ni Ramos ang dalumat ng mga kasama sa huling saknong ng “Mga Agam-agam” na handog sa Kaarawan ng Paggawa, Mayo 1, 1911, bago pa sumabog ang 1917 rebolusyon sa Rusya:

Ang pigil ng sama’y nasa dakong huli,
at kung sa ngayon ma’y laging nagwawagi
asahan at bukas nama’y mga api
ang magtatagumpay at hindi na imbi.

Maitatampok dito na ang pangunahing temang nananalaytay sa karamihan ng mga tula ni Ramos ay pagbabago, metamorposis ng kapaligiran, pagbabagong-buhay. Kaakibat nito ang damdamin ng pakikiramay at tiwala sa katuparan ng pangarap, ng katuparang inaasam-asam, bunga ng magkabuklod na pagsisikhay ng sambayanan. Sinikap niyang bakahin ang mapanghamig na indibidwalismong ideolohiya ng kompetisyon sa negosyo. Sinubok niyang iugnay ang kapalaran ng mga sawing magbubukid sa petiburgesyang sirkulo ng mga kawani sa gobyerno’t karaniwang manggagawa sa lunsod. Resulta nito ang sinasabing magaspang, hindi pino, salungat sa nakamihasnang hilig at panlasa, ang sining ni Ramos. Ebidensiya ito ng mabisang pagdalumat niya sa masalimuot na kapaligirang sinusuri niya..

Pagtawid sa Bangin

Tunghayan natin ang lakbay ng historya. Naglaho ang lumang orden ng merkantilismong imperyo ng Espanya, humalili ang kapangyarihan pinansiyal ng industriyalisadong burgesya sa Estados Unidos. Nagapi ang rebolusyonaryong tropa nina Luna at Sakay ng makabagong teknolohiya’t logistics ng kapitalismong sistema. Subalit sa halip na paunlarin ang ekonomiya, pinalala pa ng bagong panginoon ang piyudal-agrikulturang kaayusan sa dalawang paraan. Noong 1909, ipinataw ang patakarang “free trade” ng Payne-Aldrich Tariff Act; sa gayon, natigil ang anumang tangkang industriyalisasyon. Sa larangan ng edukasyon at burokrasya, inihiwalay ang sektor ng gitnang-uri upang hirangin bilang empleyado ng mga aparato ng estado, militar, at kawanihan.
Sa kapwa ideolohikal at sosyo-politikal na maniobra, nahati ang lipunan sa nakararaming mahirap (pesante at manggagawa) at mayayaman (negosyante-komprador, may-lupa). Hindi natuloy ang pagwasak sa malalaking asyenda; nagpatuloy ang pagsasamantala ng uring cacique at inquilino. Nahawakan ng mga korporasyong Amerikano ang malalaking lupain para sa tabako at asukal, habang pinabayaan ang mga cacique na umupo bilang alkalde o mga upisyal sa probinsiya, at kinatawan sa Asambleang itinatag noong 1907 at ng Komonwelt noong 1934 (Pomeroy 1970).
Sa unang tatlong dekada ng kolonisasyon ng Estados Unidos, sumidhi ang paghihikahos ng mga magsasaka, ang mayoryang anak-pawis sa kanayunan. Unti-unting naagnas ang paternalismong saligan ng ugnayang kliyente-patron. Naging malupit ang mga katiwala ng panginoon, at tuluyang naduhagi’t nagdusa ang mga magbubukid. Sumabog ang rebelyon sa buong kapuluan sa pagitan ng pagsuko ni Aguinaldo hanggang pagkilos ng Sakdalista. Tumindi ang mga gulong kasangkot ang Inglesiang Watawat ng Lahi, ang mga Colorum sa buong kapuluan, ang Santa Iglesia ni Felipe Salvador, at ang insureksiyon ni Pedro Kabola sa Nueva Ecija at Pedro Calosa sa Tayug, Pangasinan. Dahil sa panggigipit ng mga usurero at sakim na panginoong maylupa, bukod pa sa pinsalang iginawad ng masungit na panahon at iba’t ibang sakuna. Lumubha ang lagay ng maraming nakikisama, isang kabalintunaan sa gitna ng mabiyayang kalikasan at dating mabighaning panorama ng ilog, parang, lambak, gubat at kabundukan. Gayunpaman, sa pagdaralita, walang nangungulila, salamat sa laganap na damayan sa harap ng sawing kapalaran. Hindi naglaho ang pag-asa ng masa para sa maluwalhating kinabukasan.

Bihasa na sa pakikipagbuno sa suliranin ng sambayanan, natuto si Ramos na tumiwalag sa gayuma ng tradisyon at konserbatismo ng kapanahon. Kaiba sa “Ang Balintawak” ni Regalado o “Ang Bundok” ni Lope K. Santos, na nakatutok sa kariktan ng kalikasan, masisinag sa anyo ng kalikasang isinadula ni Ramos ang damdamin at karanasan ng mga taong namumuhay sa malikhaing pakikitungo sa mundo (Angeles, Matienzo & Panganiban 1972, 80-81). Samakatwid, gumanap ng simbolikong papel ang dalumat sa kalikasang naikintal sa “Bulkan” at “Bagyo,” halimbawa. Ngunit hindi rekonsilyasyon ng tao at kapaligiran ang inilarawan doon kundi ang tensiyon sa pagitan nito. Lumalabas na hindi simbolo kundi alegorikang karanasan na pinagmulan ng “aura” (sa turing ni Walter Benjamin, “the experience of aura is based on the transposition of a social reaction onto the relationship of the lifeless or of nature to man” (sinipi ni Jameson 1971, 77). Ngunit ang penomenang ito ay dominanteng pagpapahayag ng isang mundo kung saan ang mga bagay-bagay ay natanggalan ng kahulugan, o naalisan ng espiritu, napalayo sa awtentikong kabuhayan. Natuklasan ni Ramos na naligaw siya sa kagubatan ng kapitalismong parasitiko sa nabubulok na bangkay ng ordeng piyudal, patriyarkal at bulag na pagsunod sa utos ng simbahan.
Sinubok din ng makata na buhayin ang kalikasan na ginawang komoditi o kasangkapan ng kapital. Sinikap niyang pukawin ang kaluluwa nito at gawing kamag-anak o karamay sa tunggalian ng mga nagsasamantala at pinagsasamantalahan. Isang ultimatum ang hagupit ng makata, isang babala sa mga may kapangyarihan na may taning ang kanilang pagmamalabis. Inihudyat ito sa estilong melodramatiko:

Kayat tumigil na. Sukat na ang sabing kayo’t mga hari’t pawang talosaling,
Sukat na ang wikang kayo’y malalaki at may maliit na talu-talunan,
Sukat na! Sukat na! Kaawa-awa kayo! Sa mundo’y tahimik, subalit may bulkan,
May bulkang panghughog sa utak at diwa ng pantas na gurong sapat ikamatay,
May bulkang nunuga!….

Ano nga ba ang sadyang ipinahihiwatig ng ingay at usok ng bulkang sumasabog? Patalastas ba iyon ng diyos o bathala, o mahiwagang espiritung tiwalag sa lipunan? Hindi, ang bulka’y sagisag ng komunidad, isang sandatang may adhika o mithiing makatao.

Anupat’t ang bulka’y isa pang galamay na kinalalamnan ng madlang pithaya,
Isa pang haligi na naglalarawan ng mga pagtangis sa pamahid-luha,
Isa pang sagisag na kakikilanlan ng mga punyaging tuwina’y sariwa,
At sa buong mundo ay namamaraling: “Ang Sangkatauha’y may nasang lumaya.”
(1998, 3-4)

Sa tulang “Bagyo,” bukod sa payo’t pangaral, isang maramdaming ritwal ng pagsamo ang maririnig. Kahawig ng mga dasal upang humingi ng biyaya’t ginhawa sa makapangyarihang espiritu ng kalikasan, ang panawagan ng makata ay hindi personal kundi kolektibong hinaing. Kadalasa’y nasasalanta ang biktima ng lipunan, kaya daing ng makata na magbago ang bagyo’t magdulot ng hustisya at magpakita ng katarungan:

Nariya’t marami
ang nangararapat na iyong handugan
ng taglay mong galit…ang angaw na diwang pawang nangangamkam,
ang pusong maghapo’y walang iniisip kundi ang paraan
ng lalong madaling ikapapaluklok sa yaman at dangal,
ang ngumunguya na’y hamig pa nang hamig na di naghuhumpay,
namumuwalan na’y ayaw pang bitiwan ang supot na taglay:
iya’y mga duming dapat nang itapon sa pusod ng panglaw.

Uli-uli sana’y
kung ihihinga mo ang iyong damdami’y
huwag ang bubungan ng mga mahirap ang pangingisihin,
huwag ang butas nang mabasa’t matuyo ang butas-butasin,
huwag ang sira nang dumuyan-mabuwal ang sira-sirain,
huwag at kung ikaw’y talagang may galit na di mapipigil
gibain mong lahat: mayama’t mahirap ay pagparisin
huwag kang magtira at makikita mong kita’y pupurihin.

Inilathala ang tula noong Hulyo 1911, taon na inilunsad ang Republika ng Tsina. Apat na taon na ang nakalipas nang magkaroon ng Asamblea noong 1907, at limang taon pa bago maipasa ang Jones Law noong 1916. Sa panahong isinulat ni Ramos ang tula, kahuhuli pa lamang kay Felipe Salvador, ang rebelde sa Bulakan at Nueva Ecija. Napatay na si Papa Isio sa Negros noong 1907, ngunit ang mga Dios-dios sa Samar ay hindi napatahimik hanggang 1911. Rumaragasa pa ang bagyo sa buong kapuluan, at patuloy pa rin ang pagputok ng bulkang muling pagagalitin ni Ramos sa Oktubre 1930 sa kanyang tulang “Gumising Ka, Aking Bayan!” Armadong tayutay ang ipinaindayog ni Ramos. Ipagpapalit niya ang buhay niya, magbangon lamang ang bayan upang labanan ang “berdugo,” ang “anak ng mga Hudas”: “Masawi man ako ngayo’y malugod kong tatanggapin / kung sa likod naman nito’y babangon ka, Bayang giliw!”

Ang matalinghagang estratehiya ng makata ay nakasandig sa pinagtiyap na mga karanasang nadarama at hibo ng diwang sumasagitsit doon. Naulit ang paglalaro sa alegoryang paggagalaw sa kalikasan sa bisa ng “pathetic fallacy” noong 1936, pagkaraan ng madugong tagpo sa Cabuyao at sa Sta. Rosa. Sa tulang “Kidlat sa Tag-araw,” ibinabadya ng makata ang nalalapit na pagtutuos, isang apokaliptikong patalastas: “Nakaguhit ngayon sa langit ng bayan ang talim ng kidlat /Na sa mga taksil ay masamang hudyat” (1998, 213). Alingawngaw ito ng buhay sa “Asyenda,” taglay ang musika ng paghihimagsik na tumutunog na noon pang 1929-30: “Ang bawat sigaw mo ay nagiging kulog /ang bawat hibik mo ay nagiging unos.” Kapanalig ang kalikasan na nagdudulot ng kulog, kidlat at iba pang sandata.” Mapapakinggan din ang magkahalong inip na pagdududa, ngitngit, at pag-aalinlangan sa rason ng lumang ordeng: “Diyos man sa langit kung mayr’on ngang Diyos / sa kaapihan mo’y dapat nang kumilos!” (1998, 172).
Mararamdaman na hindi ito daing kundi artikulasyon sa sindak at pagtutol sa karumal-dumal na kalagayan ng bayan.

Metamorposis ng Guni-guni

Sa pagitan ng ideyang sumibol sa ulirat ng makata at pagsisiwalat dito, hindi tuwirang maikikintal ito sa malay ng mambabasa o nakikinig. Kailangan ang medyasyon ng nadaramang bagay. Kailangan ang metapora, palahambingan, simbolo o pigurang makamumulat o makahihikayat. Sa romantikong sensibilidad, ang kalikasan ay nagkakaroon ng balintunang mukha: nakakabighaning hiwaga ng mga espiritu, o mabangis na simbuyong kumakatawan sa kilabot ng mga pagbabagong nangyayari (sangguniin ang analisis ni Fischer [1963, 175-77). Matutunghayan din ito sa paghawak ni Ramos sa piling salik ng kalikasang kasalukuyang naghuhunos mula sariwang halimuyak sa nayon tungo sa usok, ingay at kasukalan ng lungsod. Mahihinuha rito ang isang gabay sa pagtarok sa proseso ng transisyon mula piyudal-tributaryong antas ng produksyon tungo sa burokrata-kapitalismong kalakalan.

Re-Imbensiyon ng Pamana

Laki sa kulturang Kristiyano, bagamat (tulad ng mga Propagandista) kritikal sa
pang-aabuso ng simbahan, kinasangkapan ni Ramos ang mga ideya’t damdaming
minana sa mga ninuno. Tulad ni John Milton, ang may-katha ng Paradise Lost, ginamit ni Ramos ang mitolohiya ng Bibliya at binigyan ng ibang kahulugang ironikal. Kung mabisang komunikasyon sa madla ang hangad, kailangan ng makata na pumagitna sa diskursong alam ng lahat: ang pasyon ng Kristong taga-ligtas at talasalitaang gamay ng mambabasa. Pakay ng makata ang pagmulat, pag-udyok at paghikayat sa madla. Ngunit hindi mensaheng didaktiko ang adhika ng makata. Nais niyang ibunyag ang ipokrisya ng alta-sosyedad, tulad ng ginawa ni Kristo sa templo na inupasala ng mga bangkero, o sa komprontasyon niya sa mga Pariseo’t Sanhedrin. Tinuligsa ng Mesiyas ang katiwaliang naghahari, ang pagkukunwari’t kahungkagan ng sistema. Satiriko-propetikong mithiin ang pumapatnubay sa makata.

Maidiriin na nakalubog ang sining ni Ramos sa kumplikadong interaksyon ng luma at bagong praktika ng kabuhayan. Nailahad na natin na di naisulong ang tunay na sekularisasyon at modernisasyon ng bansa sa ilalim ng bagong kolonisador. Nagpatuloy ang kapangyarihan ng simbahan, sampu ng mga ritwal, doktrina, ugali’t gawi. Di natinag ang mga pamahiin at alamat, mitolohiya at sagisag ng Kristiyanidad. Lantad ang pagbubulgar ng ipokrisya at katiwaliang labag sa moralidad sa mga tulang “Ang Bahay ng Diyos,” “Bagong Hudyo, Bagong Kristo,“ , o lente ang turo ng Mesiyas upang matuklasan ang katotohanan sa buhay, hindi iyon dogmatikong kuwadrong siyang pinakamabisang pamamaraan ng makata.

Sa pagpihit ng pangatlong dekada ng Amerikanisasyon, binabagtas pa ni Ramos ang landas mula sa kanayunan tungo sa kalunsuran, tungo sa komodipikasyon ng kaluluwa. Matinik ang salungatan ng dalawang sistema ng produksyong kapwa umiiral: ang produksyong piyudal versus pabrika’t pamilihan ng kalakal. Problematiko ang pagpapatakbo sa dalawang makinang ito. Laganap ang sintomas ng awayan, gulo, ligalig, kadalasa’y humahantong sa karahasan at barbarismo.
Dapat ilagay ang kritika sa gitna ng mga pangyayaring natukoy. Bagamat makabuluhan ang pagpapaliwanag ni Virgilio Almario na ginagad ni Ramos ang tradisyong saligan ng satiriko’t mapang-uyam na akda nina Rizal, Plaridel (Dasalan at Tocsohan), pati na ang panunuluyan, di tumpak ang sabihing “nagkaroon ng magandang papel ang alagad ng batas at pamahalaan” sa dulo (2006, 263). Mapagbiro ang himig sa huli, at tigib ng pasumala ang balangkas ng tulang “Ang Matanda.” Sa kabila ng inaasahan, magkahalong parusa at kabutihan ang nangyari sa pagsalikop ng dalawang naratibo: ang kawalan ng makataong simpatiya sa sosyedad at ang di-sinasadyang paglapat ng batas laban sa palaboy (mga taong walang tahanan) sa rehimeng kolonyal. Sa malas, pambabaligtad sa modo ng parikala ang naisakatuparan sa imitasyong natukoy na may bahid didaktiko’t mapanuto.

Panukalang Taliwakas

Utang sa sipag at kabatiran ni Almario ang pagtatampok kay Ramos bilang pinakamakabuluhang manlilikha sa pangkat ng Aklatang Bayan, na binubuo ng henerasyon nina Lope K. Santos, Faustino Aguilar, Inigo Regalado, Amado Hernandez, atbp. Sampung tula ang isinama niya sa antolohiyang Walong Dekada ng Makabagong Tulang Pilipino. Hinawan niya ang landas na tinahak ni Tolentino sa pamamatnugot ng tinipong mga tula ni Ramos. Wika ni Almario na “makulay ngunit kontrobersiyal ang buhay” ni “Ben Ruben,” ang paboritong alyas ni Ramos. Pahabol pa niya: “…hindi pa rin gaanong natataya ang kanyang papel sa kasaysayan at panulaan…Noon pa’y binansagang siyang “El Poeta Revolucionario” dahil sa kanyang matatalim na tuligsa sa kapangyarihang Amerikano at korupsiyon sa hanay ng mga pulitikong Pilipino . Nalalapatan niya ang ganitong kaisipang mapanghimagsik ng pambihirang inobasyon sa tugma at sukat upang mas maluwag na maisakatuparan ang pagtula….Bukod sa makalipunang diwa, maraming maaaring pulutin sa halimbawa ni BRR ng reporma sa tula para umangkop ang balangkas sa daloy ng isip” (1981, 375-376). Naitala rin ni Almario ang eksperimentasyon ni Ramos sa paghabi ng sukat sa “Kahabag-habag,” na hindi “parodya sa kinasadlaking lusak ng Balagtasismo” 1984, 114-16). Pawang karapat-dapat ang papuring iyon, lamang nakalutang sa pagdidili-dili ito at kailangang isilid sa kwadrong pangkasaysayan.
Subukan natin ang komentaryong pahapyaw na baka makatulong sa maiging pag-unawa ng motibasyon ng makata. Ang tinaguriang “tulang imposible” ni Valeriano Hernandez Pena, ang paglulubid ng mga salita ni Ramos, ay kahanay ng ethos o klima ng sensibilidad sa dalawang dekada ng kolonyalismong Amerikano. Hindi parodya ng kumbensiyonal na taludturan kundi repleksyon ng Zeitgeist. Mabilis, maligoy at magulo ang komplikadong pagtatagisan ng mga uri’t sektor ng lipunan. Masasagap ito sa bugso’t pagmamadali ng ritmo sa “Katas-Diwa” o sa ritmo ng “Ibig Kong Makita.” Padaplis lamang sa kontekstong ito ang makikita sa kuro-kuro ni Almario sa Balagtasismo Versus Modernismo sanhi sa empirisismo’t duwalistikong lohika nito (kahawig ng pormalistikong sipat ni Agoncillo [1970]).
Sa dagsa ng mga ipinasok na pagbabago ng budhi’t dalumat ng mga sinakop, laluna ang pagpataw ng Ingles bilang midyum sa edukasyon at gobyerno mula 1908, nagipit ang manunulat sa Tagalog. Nabulabog di lamang ang pangkat ng Aklatang Bayan pati rin ang Ilaw at Panitik, na kapwa pinatnubayan ng makabansa at mapagpalayang layunin. Sa pagpasok ng bagong teknolohiya ng pelikula’t radyo, unti-unting naglaho ang kultura ng balagtasan at sikolohiya ng tulang pabigkas. Si Ramos ay isa sa mga ulirang haligi ng institusyong balagtasan ngunit hindi bulag na alagad (Almario 1984, 59-60). Nahalinhan ito ng kulturang nakalimbag, ng komoditi o nabibiling mass midya (tingnan ang tulang “Makata”)—ang mediyasyon ng industriyalisadong komunikasyong pag-aari ng korporasyon o pribadong negosyo. Tiwalag ang makata sa kaniyang awdyens. Namagitan na ang salapi, pamilihan, lihim na maniobra ng komoditi-petisismo. Ginawang kalakal lahat: damdamin, pangarap, seks, isip, panaginip. Walang hindi maipagbibili.
Naranasan ng sensibilidad ni Ramos ang bigat ng Amerikanisasyon. Ang organisasyon ng burokrasya (mula 1901 hanggang 1920) ay tanda ng madaliang kapitalisasyon ng mga aparatong pang-ideolohiya ng Estado. Itinakda ng Payne-Aldrich Act ng 1909 na mananatiing agrikultural ang ekonomiya. Sa malayang pangangalakal, ang Pilipinas ay magiging tambakan ng mamahaling produkto ng Amerika at taga-panustos ng mga hilaw na materyales at murang produkto tulad ng asukal, kopra, abaka, tabako, atbp. Pananatilihin ang sistemang piyudal sa kontrol ng mga kasike’t kumprador/komersiyante, sa tulong ng oligarkong partido nina Quezon, Osmena at Roxas simula 1906.
Tumagos sa muni at kalooban ng makata ang transpormasyong naganap sa kapaligirang sosyo-ekonomiko. Sandaling nagturo si Ramos sa elementarya sa Bigaa; utang niya sa karanasan doon ang kakayahan sa retorika at pedagohiya. Simula 1911 sa lingguhang El Renacimiento hanggang sa paglipat niya sa Ang Bayang Filipino (si Quezon ang pabliser) noong 1913 (Tolentino 1998, xvii). Noong 1917 hanggang 1930 nang sapilitang ipagbitiw siya, naglingkod siyang taga-salin sa Senado. Ang katungkulang ito ay makahulugan: isang tulay si Ramos sa pagitan ng mga wika, tagapagtawid ng mga diskurso’t kabihasnan. Naunawaan niya ang halaga’t silbi ng wika bilang tagapamagitan ng politiko’t ideolohiyang adhikain. Katunayan, nasanay na siya sa kabatirang iyon nang maganap ang kaso laban sa editor at pabliser ng El Renacimiento noong 1908. Ang “mayamang pangungusap at pihikang pagkukuro” ni Ramos—papuri ni Rosauro Almario sa kakayahan ni Ramos— ay nabuhos sa pagtatanggol sa mga estudyante’t kawaning umaklas laban sa rasismo ng Amerikano (Terami-Wada 1998, 429). Nasubok at napagtibayan ang lakas ng pangungusap at pagkukuro sa pagtalsik ni Ramos mula sa Senado sa utos ni Quezon.
Masasalamin ang mga kontradiksyong mapagpahiwatig ng mga pangyayaring naitala sa itaas sa tulang “Panulat.” Mapanganib ang literatura bilang sandatang magagamit ninuman para sa kagalingan ng lipunan o kapahamaktan nito. Nasa sa konkretong sirkunstansya ang determinasyon ng halaga ng anumang likhang-sining. Lubos na hinala’t pagbabaka-sakali ang mapipisil sa dalawang saknong na ito:

Di ko kailangan ang ikaw’y gamitin
kung sa iyong katas ang Baya’y daraing,
ibig ko pang ikaw’y tupuki’t tadtarin
kaysa maging sangkap sa gawaing taksil.

Di ko kailangang ikaw ay magsabog
ng bango sa landas ng masamang loob,
ibig ko pang ikaw’y magkadurog-durog
kaysa magamit kong sa Baya’y panlubog. (1998, 166)

Hindi panatag ang loob ng makata na mapagtitiwalaan ang panitik na kusang maglilingkod sa kabutihan ng tao. Wala siyang tiwala sa estetika ng “sining para sa sining” na maskara lamang ng mga imbi’t tampalasan. Mapusok ang nais ng makata na magamit ito sa kapakanan ng busabos, upang masugpo ang mga mapagsamantalang uri—panginoong maylupa, komprador, burokrata-kapitalista (sangguniin ang Guerrero, 1971):

Kailangan kita sa gitna ng digma
at sa pagtatanghal ng bayaning diwa;
Hayo’y ibangon mo ang lahat ng dukha!
Hayo’t ibagsak mo ang mga masiba! (1998, 166)
Laro ng Rahuyo

Walang pasubaling ang komitment ni Ramos ay katalik ng mapagpalayang kilusan ng masa. Binigyan ng ibayong sigla ang tradisyong pedagohikal o mapangaral na katungkulan ng panitikan na nagmumula pa kina Balagtas hanggang sa mga Propagandista. Kasiping ng mga trabahador sa bukid o sa pabrika ang manunulat bilang isang manlilikha, o tagayari ng mga mapapakinabangang produkto. Ang tula ay isang produktong dapat magsilbi sa pagtataguyod ng kolektibong proyekto. Halimbawa ang mga tulang “Alaala,” “Ang Ngiti ni Dora,” “Bayani,” “Gunita sa Lumipas,” “Filipinas,” “Bonifacio,” at halos 3/4 bahagdan ng kalipunang inedit ni Tolentino. ;
Kaalinsabay ng gayong layon, mapupunan ang pangangailangan ng aliw, saya, tuwa sa kariktan at galing ng produktong nilalasap ng madla. Halimbawa ang mga maramdami’t madulang “Kahabag-habag,” “Ang Kurus ng Puso,” “Patawad,” atbp. Malimit, ang “ako” na balatkayong figura ng makata ay maskara ng mapandamay na budhi, ang tinaguring “social ego” o “affective manifold” ni Christopher Caudwell (1937, 246) Naisasakutaparan ang dalawang motibasyon ng klasikong poetika: dulce et utile. Naganap iyon sa ritwal ng balagtasan at iba pang kolektibong pagkakataong nilahukan ng mga kapanahong manunulat. Napalitan ang publikong lugar ng komunikasyon ng mapag-aring pagkonsumo sa kalakal; nalusaw ang publiko sa magkahiwahiwalay na kaakuhang walang nagumon sa sariling kasiyahan.
Sa sangandaang ito ng ating diskurso, nais kong isingit ang suliranin ng di-singkronisadong daloy ng kultura/ideolohiya at kabuhayan. Sa binansagang “vulgar Marxism,” ang baseng pang-ekonomya ang siyang pangunahing nagdidikta sa laman at hugis ng kultura/sining. Kung susundin ito, dapat wala nang paghanga ngayon sa lumang trahedya nina Sophocles, Shakespeare, Ibsen, atbp. Ngunit naipayo ni Karl Marx na ang pagsulong ng sining/kultura ay hindi laging tuwirang nakaangkla sa produksyong materyal ng lipunan (tingnan ang “Introduction to the Critique of Political Economy”1973, 134-35). Sa ibang salita, taglay ng likhang-sining ang relatibong kasarinlan dahil sa di-laging magkatugma ang proseso ng guniguni o kamalayan sa kapaligiran, sa takbo ng masalimuot na relasyong panlipunan.
Sa katunayan, walang dogmatikong proposisyong makasasapol sa komplikadong ugnayan ng iba’t ibang himaymay ng organikong operasyon ng bawat lipunan. Naipaliwanag na itong maigi ni Max Raphael sa pagsaad na “economic life does not produce anything directly of itself. It merely determines—within the terms laid down by the particular sphere itself—the manner in which the pre-existing thoughts are transformed and evolve” (1980, 79). Sa partikular na larang ng peryodismo’t publikong ritwal ng balagtasan, kaakibat ng kanilang transaksiyon diyalektikal, maitataya ang katuturan at bisa ng mga akda ni Ramos. Namamagitan sa bawat salita ang mitolohiya ng Kristyanidad, kaakibat ng minanang pamahiing pagano at makabagong elemento ng siyensiya at teknolohiyang laganap sa sistemang industriyal. Huwag din kalimutan na sa rehimen ng kapitalismong global, ang halagang-palitan (exchange-value) o salapi, ang dominanteng determinasyon, kaya balewala ang kalidad, halagang-gamit (use-value), o buod na birtud ng sining (Lifshitz 1973). Ito ang paliwanag kung bakit puspos ng kontradiksyon ang matatagpuan sa bawat tula na nilulutas sa isang magayuma’t minsa’y nakagugulat na resolusyon. Samakatwid, hindi ang resolusyon ang importante kundi ang representasyon ng problema sa mararanasang paglalarawan (Balibar at Macherey 1996).
Dagdag pa, ang institusyon ng nilimbag na babasahin, na tumalukbong sa institusyon ng balagtasan, ay may diyalektikal na interaksiyon sa sistema ng edukasyon at burokrasya. Sa masaklaw na pag-usisa, kalakip ang mga institusyong ito sa aparatong ideolohikal ng estadong ipinundar ng Estados Unidos. Mula sa dinamikong proseso ng mga praktika sa institusyong nabanggit umiigkas ang diwa’t damdamin ng makata. Ang kalabuan ng pag-unlad ng buong lipunan ay maililinaw kung isasangkot ang totalidad ng kongkretong detalye’t determinasyon sa isang takdang yugto ng kasaysayan sa lipunan. Samakatwid, ang panulaan ni Ramos ay makikilatis at matitimbang kung ilalagay ito sa yugto ng krisis ng pagsugpo sa huling pagtatanggol nina Ricarte at Sakay hanggang sa pagbuo ng Partido Nacionalista noong dekada 1920-1930.
Ang krisis ay sumulpot sa kasukdulan ng rebelyon noong dekada 1930. Naisiwalat na huwad ang angkin ng Partido Nacionalista na sila ang kinatawan ng sambayanan; sa halip, lumantad na magkatunggali ang mayamang politikong namamahala ng Komonwelt (sa ilalim ng imperyong Amerikano) at ang tunay na kapakanan ng nakararaming mamamayan. Naibilad ang matining na kontradiksyon ng masang inaapi at ilang uring umaapi.
Maiging naisadula itong etikal-moral na posisyon ng makabayang intelektuwal sa mapagbirong siste sa “Pag-ibig na Sawing-sawi”(inilathala noong Agosto 30, 1930) at sa “ibig Kong Makita.” Taglay ng mga adka ang himig, retorika at imahen ng pasyon at literaturang pamagpanuto, magkahalong dalit-puri at mapanuligsang dalumat:

Ibig kong makita ang pamahayagang hindi nasisilaw
sa mga anuns’yo at sa mga Apong makapangyarihan;
ibig kong makita ang hukbo ng mga manunulat diyang
hindi magkakasya sa mga papuri upang makalugdan;…
ibig kong makita ang bayang dakilang pangarap ni Rizal,
ang bayang may budhi at di natatakot sa mga dayuhan! (1998, 162)

Inilathala noong Febrero 1929, itong “Ibig Kong Makita” ang tila pahimakas ni Ramos sa institusyon ng Batasang nagkupkop sa kanya bilang kawani, sa tangkilik ni Quezon. Itiniwalag siya sa kanyang pagtalima sa tanawing iginuhit niya rito, mga pagnanais na hindi pansarili kundi sa ngalan ng buong komunidad. Ang persona ng makata ay tambuli ng magkabuklod na damdamin at hinagap ng nakararami, patibay na ang buod ng indibidwal ay hindi maibubukod sa praktikang sumasagitsit sa dinamikong proseso ng ugnayong panlipunan, ang buong aktibidad ng lipunan sa bawat tiyak na yugto ng kasaysayan (Marx & Engels, “Theses on Feuerbach,” 1968, 29-30). Sa dagling salin, tinig ng sambayanan ang maling hinala ng marami na iyon ay nangungulilang boses ng makata sa gubat. Sa balik-tanaw, maigting na magkasanib sila: ang “ako” ng makata ay mahigpit na katalik ng “tayo” ng sambayanan sa diyalektika ng rebolusyon.

Balangkas ng Teorya, Katas ng Praktika

Sa aking palagay, ang dalisay na pagbabagong naipasok ni Ramos ay masasaksihan sa indayog at tekstura ng mga imaheng nakapaloob sa tulang “Ang Kurus ng Puso,” “Kahabag-habag,” at marami pang iba. Kakaiba’t nakamamanghang pagtuhog ng iba’t ibang salita ang mapapansin, ngunit hindi nalalayo sa indayog at masinsing pagsusunod ng makakaibang tunog na tatak ng kumatha ng Florante at Laura. Ibang paksa o laman, ngunit kahawig ang dating ng bigkas. Pasaring ng iba na “magaspang ngunit madamdamin” (Almario 1985, 68) ang pagtula ni Ramos, hindi matamis, kalkulado, malamukot o malamyos tulad ng kanyang mga kapanahon. Walang bale ang mga pang-uring ito kung hindi isasaalang-alang ang istruktura’t pakay ng tinig na nangungusap sa tula.
Isaisip natin ang kategorya ng diskursong sinusuri. Siyasatin kung ang hirit at tudla ay nakatumbok sa indibidwal na sitwasyon ng maraming protagonista. Himayin ang mga antas ng kontradiksiyon. Sa tulang “Ang Ngiti ni Dora,” dalawang saknong ang naiukol sa paglalarawan ng ngiti ni Teodora Alonso nang isilang ang bayani. Sa malas, ito’y partikular na detalye sa mukha ng ina, mistulang mimetiko o simpleng pagkopya ng hitsura ng tingin. Ngunit kung paglilimiin, higit sa pisikal na detalye ang masisinag sa matingkad na paghahambing sa estropang sumusunod:

Ngiting isang langit ang idinudulot nang buong-pagsuyo,
ngiting purgatoryo ang handa at laan sa diwang palalo,
ngiting kadalasa’y magtampong-sumamo,
umayaw-umibig, magalit-manuyo,
lumayo-lumapit, mangdahas-bumiro,
Ngiting kamayangan na tuwa’t ligaya ang iniaalo
sa pag-uumusok, na di naglulubay, hindi naghihinto
ng buong damdamin, buong-buong diwa, buong-buong puso.
Liwayway ng araw kung nag-uumagang hindi naglalaho,
anag-ag at sinag na laging kasama’t kalagu-laguyo
ang sila-silahis, ali-aliwayway na may kulay dugo,
alu-aluningning ali-alitaptap na pakitang-tago,
na minsang dumagsang parang tinatabo,
parang sinasalok upang mailuwal sa loob ng pintong
kinaroroonan ng libong parusa’t paghamak na lalo. (1998, 26-27)

Lumilitaw na ang ngiti ay okasyon ng sari-saring hinuha, damdamin, hagilap, isip at layon. Lumalagpas ang bugso ng paghanga sa taning ng pagpupugay sa isang tao, humihigit ang enerhiyang naibuhos dito para lamang dakilain ang ina ni Rizal. Umaapaw ang hibo’t udyok ng damdamin, higit pa sa alegorikal ng haraya ng ina sa tradisyon o ng inang hinubog ng mga militanteng peminista (konsultahin sina Maceda 1995; Torres-Yu ). Hindi ideolohiyang maternal ang tema rito kundi ang pinagsasamantalahang uri ng mga pesante’t magsasaka, na itinuring na babae sapagkat wala silang lakas upang umugit sa pagpapaunlad ng kanilang kabuhayan.

Pagnilayin natin na nabihag ang Inang Pilipinas ng imperyalismong Amerikano. Nagahis, naghihinagpis, at umaasang ililigtas. Naipunla sa malay ng makabayang awtor ang nasang sagipin ang inang humihibik, kahawig nina Joselynang Baliwag at mga kapatid sa ilang kundiman. Masidhing daloy ng damdamin ang masasalat sa mga tulang ukol sa nasawing babae, nagkahiwalay na mag-asawa o nabigong sintahan, tulad ng “Nasilaw sa Dilim,” “Ang Marapat Gawin,” “Ako’y Natatakot, “ “Himala,” “Patawad,” “Nasawi” at iba pa. Sa dalawang tulang lumabas noong 1911 sa Renacimiento Filipino, ipinatalastas na ang makata’y siyang tutubos sa biktima ng karahasan:

Oo, asahan mo na sa pagkasilaw sa nakitang dilim,
at sa di mo talos na takbo ng palad na iyong daratni’y
alalahanin mo ang di mapaparam na aking hinaing:
magpakasawa ka sa buhay na bago na ngayo’y inangkin,
at kung malanta ka’y naririto akong laan kang kupkupin
laan kang iimis sa langit ng buhay. Kita’y tutubusin. (1998, 18)

Kasangkapan pa rin ang relihiyosong mito ng taga-pagligtas na nakaluklok sa komunidad na nakikiramay at handang sumugod upang tumubos:

Oo, maging Kristo. Maging mananakop ng nangagkasala,
ng nangababagabag sa laot ng palad, ng nangagdurusa;
kaysa maging pataw ng pagkapalunging dulot ng nauna,
ng isang naghudas sa kimkim na puri ng iyong asawa.
Huwag manghilakbot ang budhi mong taglay sa pag-alimura
ng balat-sibuyas nating kapisanang sa iyo’y tatawa;
ang mata’y pikit: taglayin sa diwa ang isang pag-asa
na lalong dakila ang nagsisibuo ng nangapapaka
at ang sumasagip sa nangalulunod ay taong kapara
ng anak ng Diyos na nagbigay-tawad sa kay Magdalena. (1998, 20)

Makitid at mababaw ang hinuhang personal lamang ang pagninilay, hinaing, sumpa’t pangakong naikumpisal dito. Lampas sa sikolohikal na antas, sumisingaw ang konotasyong etikal-moral sa pakikipagkapwa. Sumasaklaw ito sa kagipitan at kahirapang dinaranas ng mga pamilya, na kaagapay ng krisis sa pamumuhay ng sambayanan. Bunyag ang pampulitikang ambil sa trahedya ng buong komunidad na siyang masustansyang tema ng sining ni Ramos.

Hindi Sapat ang Interpretasyon Lamang

Naibadya na sa itaas ang alegorikong estratehiya ni Ramos. Nais kong igiit muli ang argumento ng kritika ko. Ang kontradiksiyon ng indibidwalistiko-burgesyang pananaw at anti-imperyalistang pakikibaka ng nagkakaisang-hanay ng mga kolonisado ay nagtakda ng porma’t estilo ng mga tula ni Ramos. Sa mala-romantikong pakiusap sa isang sinusuyo o matalik na kaibigan, inalagaan ang pagkakaisa ng komunidad. Tumagal ito hanggang 1930.
Nang matuklasan ang sumisiglang kilusan ng mga magbubukid nang itatag ang partido Sakdalista, naging entablado ng makata ang kinamihasnang padron upang itaghoy ang malalang pagdurusa’t pambubusabos sa kababayan sa mga tulang “Asyenda,” “Independence Congress,” “Mayayaman,” “Ang Sawi,””Galit,” “Naniwala Ako,” at mga tulang inilathala sa Sakdal. Sa ika-anim na kaarawan ng pahayagang nabanggit, ipinagdiwang niya “Ang Guro ng Lahi.” Talinghagang ginamit ang “inang nagtuturo sa anak na mahal” ng “gintong kaisipan” upang di mapaglalangan ng”mapagkunwaring pinunong tulisan.” Natanaw ng mamamahayag ang tagumpay, ang “bukang-liwaywa…kapag narinig na ang putok ng bulkan/ iya’y hudyat nitong ating Kasarinlan!” Kaagapay ang kalikasan sa mobilisasyon ng sambayanan.
Patuloy ang tagisan ng lungsod (balwarte ng kolonyalismong kapital) at kanayunan (pagtutulungan ng mga kasama). Pambansang demokrasya pa rin ang mithiing pumapatnubay sa imahinasyon. Maari pang isandata ang tradisyonal na mito, alamat, awiting-bayan, ritwal. Kasabwat pa rin ang kalikasan ng makata’t sambayanan, hindi pa nabubulid sa alyenasyon at reipikasyon sa pabrika’t burokrasya. Sumisingit pa rin sa puwang ng palabiro’t mapang-uyam na banat sa ipokrisya ng mala-burgesyang sosyedad ang malambing o malamyos na tinig sa “Pagkakaiba,” “Ang Payo,” “Huwag Kang Lumuha,” at sa matimping pamimighati sa “Walang Hanggan.” Ang malungkutin at malambing na salamisim ay nagkaroon ng publikong ambil at intonasyon.
Marahil bunga ito ng praktika sa balagtasan, duplo, karagatan, at iba pang maligayang pagdiriwang. Makalipunang dalumat at sensibilidad ang namamayani sa kulturang katutubo. Matutukoy na ito’y testigo sa naimungkahi kong alegoryang pambansa ang naisakatuparan ng panulat ni Ramos. Patunay ito sa talinghagang pangmadla na ipinanukalang lente para sa panitik ng mga inalipin at sinakop, sa binitawang proposisyon ni Fredric Jameson: “Third-world texts, even those which are seemingly private and invested with a properly libidinal dynamic—necessarily project a political dimension in the form of national allegory: the story of the private individual destiny is always an allegory of the embattled situation of the public third-world culture and society” (2000, 320). Samakatwid, di man tangka o akala, laging kasapakat at karamay ang manunulat/intelektuwal sa makabayang pakikibaka para sa kalayaan at kaunlaran. Nagbubuhat ang kaakuhan o kasiyaan ng indibidwal, ang partikular na halaga, mula sa pusod ng ugnayang panlipunan, pakikipagtulungang unibersal.
Hindi maitatatwa na kasangkot ang sining sa digmaan ng mga uri’t bansa sa lipunang sinakop. Dito sandaling maisusulit ang problema ng paghingi ng tulong sa Hapon ni Ramos simula pa nang itatag niya ang partidong Sakdalista. Kabalikat si Ramos ng nasyonaistikong pagsisikap na sinimulan ng Katipunan at ipinagpatuloy nina Isabelo de los Reyes, Lope K. Santos, Crisanto Evangelista, at Pedro Abad Santos sa bandila ng kasarinlan at sosyalismo (Saulo 1969; Fegan 2000) . Lumaban siya sa kolonyalismong Amerikano at oligarkong alipores nito, ang liderato nina Quezon, Osmena at Roxas. Liberasyon ng bansang Pilipinas ang adhika ni Ramos, katubusan ng masang manggagawa’t magbubukid ang pumatnubay sa kanya bilang tao at manlilikha. Sa gayon, hindi siya traydor kundi bayani ng lahi.
Bago ko wakasan ang panimulang saliksik na ito, nais kong sipiin dito ang isang tulang itinuring na modelo ng “Kung Tuyo na ang Luha mo, Aking Bayan” ni Amado V. Hernandez. Iyon ang tulang “Huwag Kang Lumuha” ni Ramos na lumabas noong 1929-30, sa panahong naging biktima siya ng aristokratikong administrasyon ni Quezon. Subalit ang hantungan nito ay hindi tahimik na pagtitiis tulad ng mga hibik at hikbi sa mga kundiman. Ang tunguhin ay isang babala, banta ng paghihiganti. Maitanong pa: anong aral ang mahuhugot dito bukod sa batas ng pagbabago, kabaligtaran, balighong galaw ng mundo? Masdan ang diyalektikang agos ng pangungulila’t pakikipagtulungan, indibidwalismo’t pakikibahagi—ang tagisan ng sakim na mananakop at mapag-arugang anakpawis, ng proletaryo’t kapital. Paradigmatikong estilo ni Ramos ang nakalarawan dito:

Di mo ba nakitang nang ikaw’y matuwa
ang lahat ng tao’y natuwa ring pawa?
Di mo ba nakitang nang ikaw’y lumuha
wala isa mang lumuha’t naawa?

Ang mundo ay talagang ganito kailanman
mabuti sa lugod, ilag sa may lumbay;
habang nagwawagi ay magkaibigan,
habang nalalagpak ay binabayaan.

Habang mayaman ka’y Diyos ka ng lahat,
habang nasa p’westo’y pagkasarap-sarap;
ngunit sa sandaling ikaw ay mabagsak
pati kawani mo’y di na mahagilap!

Kaya ang mabuti habang may tagumpay
magpakasawa ka sa kaligayahan,
patawarin mo na ang sangkatauhan,
sabugan ng tuwa ang nangalulumbay.

At pagdumating na ang araw ng lungkot,
pag ikaw’y lumagpak sa dati mong tayog,
huwag kang lumuha, kunin mo ang gulok
at patayin mo na ang buong sinukob. (1998, 181)
Paglalagom: Transisyonal na Gahum

Batay sa katibayan ng kanyang panulaan, hindi bumaligtad si Ramos sa kanyang panatang isatinig ang budhi’t damdamin ng madla. Hinagap niyang siya’y wasto sa kanyang pagpapasiyang magpatuloy sa kanyang naumpisahan. Hindi niya ipinagkanulo ang esensiya ng kanyang pananalig sa kolektibong kapakanan ng masa, hindi niya tinalikuran ang pangarap na tubusin ang inang bayan sa pagkasadlak. Tulad nina Laurel, Recto at iba pang nasyonastikong liderato ng Komonwelt, sumunod siya sa pansamantalang taktikang pakikitungo sa Hapon sa panahon ng digmaan na diumano’y may pahiwatig na pagsang-ayon ni Quezon (Steinberg 1967). Hindi niya lubos na naintindihan na ang pasista-militaristang nasyonalismo ng Hapon ay hindi katugma sa mapagpalayang prinsipyo ng rebolusyong Pranses, o maski na ang pilosopiya ni Sun Yat-sen sa isang tula niyang may epigraph: “Christ died to make men holy / Let us die to make men free” (1998, 85). Nadala siya ng propaganda ng “Co-Prosperity Sphere,” ng himok na ipailalaim ang identidad na partikular ng Pilipino sa Asyatikong unibersalidad.
Maraming kababayan ang sumasamba sa unibersalidad ng globalisasyon ngayon, isang pagkakamaling hindi naiwasan ni Ramos. Maikakabit sa kaso ni Ramos ang taludtod na ito mula sa tulang “Dili-dili”: “Magandang lalaki: Kung nagtaksil ka ma’y di rin nagmamaliw / ng gawang pag-ibig ang pinagtaksilang bayang maramdamin” (1998,50). Bukas na suliraning pampulitika pa ito hanggang ngayon na dapat talakayin sa isang historiko-materyalismong paraan. Kung hindi, marahil alimura’t kaululan lamang ang mapapala. Sa kalakarang konsensus sa kritika, walang pag-aalinlangang si Benigno Ramos ay “poeta revolucionario.” Isa siya sa mga magiting na mandirigmang makabayan na naghandog ng matalim, mapangahas at maalindog na sandatang mailalapat sa proyektong hanggang ngayon ay ating ipinaglalaban sa siglo ng terorismog digmaan: ganap na kasarinlan ng Pilipinas, hustisyang panlipunan, demokrasyang pambansa, dignidad ng bawat mamamayan, mapagkalingang pakikitungo sa kalikasan, at masaganang kinabukasan sa sangkatauhan. ##

SANGGUNIAN

Abueg, Efren. 1973. Parnasong Tagalog ni A.G.Abadilla. Manila: MCS Enterprises Inc.
Agoncillo, Teodoro. 1965. The Fateful Years: Japan’s Adventure in the Philippines 1941-45. Quezon City: R.P. Publishing Inc.
—— and Milagros Guerrero. 1970. History of the Filipino People. Quezon City: R.P. Garcia Publishing Co.
Allen, Jsmes S. 1993. The Philippine Left on the Eve of World War II. Minneapolis, MN: MEP.
Almario, Virgilio. 1984. Balagtasismo Versus Modernismo. Quexon City: Ateneo de Manila University Press.
——-. 1985. Taludtod at Talinghaga. Ed. Romulo Sandoval. Quezon City: Aklat Balagtasyana.
——. 2006. Pag-unawa sa ating Pagtula. Manila: Anvil Publishing Co.
Angeles, Epifania, Narciso Matienzo, & Jose Villa Panganiban. 1972. Panulaang Tagalog. San Juan: Limbagang Pilipino.
Balibar, Etienne & Pierre Macherey. 1996. “On Literature as an Ideological Form.” Nasa sa Marxist Literary Theory, edited by Terry Eagleton and Drew Milne. Oxford,UK: Blackwell.
Balmaceda, Julian Cruz. 2013. “Ang Tatlong Panahon ng Tulang Tagalog.” Nasa sa Mga Lektura ng Kasaysayan ng Panitikan. Ed. Galileo Zafra. Manila: Komisyon sa Wikang Filipino.
Caudwell, Christopher. 1937. Illusion and Reality. New York: International Publishers.
Constantino, Renato. 1975. The Philippines: A Past Revisited. Quezon City: Tala Publishing Services.
EILER (Ecumenical Institute for Labor and Research). 1982. Manggagawa: Noon at Ngayon. MetroManila, Philippines: EILER.
Fegan, Brian. 2000. “Dionisio Macapagal: A Rebel Matures.” Nasa sa Lives at the Margin. Ed. Alfred McCoy. Madison: Center for Southeast Asian Studies.
Fischer, Ernst. 1963. The Necessity of Art. Baltimore, MD: Penguin Books.
Goodman, Grant K. 1967. Four Aspects of Philippine-Japanese Relations 1930-40. New Haven: Yale University Press.
Guerrero, Amado. 1971. Lipunan at Rebolusyong Pilipino. Maynila, Pilipinas: Lathalaang Pulang Tala.
Jameson, Fredric. 1971. Marxism and Form. Princeton, NJ: Princeton University Press.
——-. 2000. “Third-world Literature in the Era of Multinational Capitalism.” In The Jameson Reader. Ed. Michael Hardt and Kathi Weeks. Oxford: Blackwell.
Labor Research Association. 1958. U.S and the Philippines. New York: International Publishers.
Lachica, Eduardo. 1971. Huk: Philippine Agrarian Society in Revolt. Manila: Solidaridad.
Lifshitz, Mikhail. 1973. The Philosophy of Art of Karl Marx. London: Pluto Press.
Lumbera, Bienvenido. 1967. “The Literary Relations of Tagalog Literature.” Nasa sa Brown Heritage. Ed. Antonio Manuud. Quezon City: Ateneo de Manila University Press.
—— & Cynthia Nograles-Lumbera. 1982. Philippine Literature: A History and Anthology. Manila: National Bookstore.
Maceda, Teresita. 1993. “Imahen ng Inang Bayan sa Kundiman ng Himagsikan.” Nasa sa Ulat sa Ikatlong Pambansang Kumperensya sa Sentenaryo ng Rebolusyong 1896. Baguio City: Unibersidad ng Pilipinas Kolehiyo sa Baguio at Benguet State University.
Marx, Karl and Friedrich Engels. 1968. “Theses on Feuerbach.” Selected Works. New York: International Publishers.
——-. 1973. Marx and Engels on Literature and Art. Ed. Lee Baxandall and Stefan Morawski. St Louis/ Milwaukee: Telos Press.
Panganiban, Jose Villa and Consuelo Torres-Panganiban. 1954. Panitikan ng Pilipinas. Quezon City: Bede’s Publishing House.
Pomeroy, William J. 1970. American Neo-Colonialism. New York: International Publishers.
Ramos, Benigno. 1998. Gumising Ka, Aking Bayan! Quezon City: Ateneo University Press.
Raphael, Max. 1980. Proudhon Marx Picasso. New Jersey: Humanities Press.
Regalado, Inigo. 2013. “Ang Panulaang Tagalog.” Nasa sa Mga Lektura sa Kaysaysayan ng Panitikan. Manila: Komisyon ng Wikang Fillipino.
Richardson, Jim. 2011. Komunista. Quezon City: Ateneo de Manils University Press.
Saulo Alfredo B. 1969. Communism in the Philippines: An Introduction. Quezon City: Ateneo Publications Office.
Santos, Lope K. 1996. “Mga Katangian ng Tulang Tagalog.” Nasa sa Poetikang Tagalog, pinagmatnugutan ni Virgilio Almario. Quezon City: Sentro ng Wikang Pilipino.
Scott, William Henry. 1992. The Union Obrera Democratica: First Filipino Labor Union. Quezon City: New Day Publishers.
Steinberg, David Joel. 1967. Philippine Collaboration in World War II. Ann Arbor: University of Michigan Press.
Sturtevant, David. 1976. Popular Uprisings in the Philippines, 1840-1940. Ithaca: Cornell University Press.
Taylor, George E. 1964. The Philippines and the United States: Problems of Partnership. New York: Frederick Praeger.
Terami-Wada, Motoe. 1988. “Benigno Ramos and the Sakdal Movement.” Philippine Studies 36: 427-42.
Thomson, George. 1946. Marxism and Poetry. New York: International Publishers.
——-. 1974. The Human Essence. London: China Policy Study Group
Tolentino, Delfin Jr. 1998. “Paunang Salita.” Gumising Ka, Aking Bayan! ni Benigno Ramos. Quezon City: Ateneo University Press.
Torres-Yu, Rosario. 2011. Alinagnag. Manila: University of Santo Tomas Press.

###

Image | Posted on by

MAPAGPALAYANG PAGBABAGO–On the 100 Anniversary of the Bolshevik Revolution–by E. San Juan, Jr. (published by Popular Book Store, Manila, Philippines)


cover mapagpalaya 72dpi

Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS

Gathering the Filipino Diaspora: “Over our dead OFW bodies”


REFLECTIONS ON THE FILIPINO DIASPORA:

Recognizing Ourselves in the Overseas Filipino Workers’ Wages of Sacrifice

 

However you may communicate to the competent U.S. authories, if you like, that I do not wish to expatriate myself, f I can live peacefully in the Philippines, my home…

            —Apolinario Mabini, to the U.S. garrison commander in Guam, 9 Feb. 1903

-by E. San Juan, Jr.
Professorial Lecturer, Polytechnic University of the Philippines

In the era of “post-truth” and “alternative facts,” can we still talk intelligibly about 12 million Filipinos scattered abroad? And multiplying by the hour. Ove1r four million reside in the United States (not including the million or so TNTs or undocumented aliens, which count among others the famous Jose Antonio Vargas). Other Overseas Filipino Workers (OFWs) are distributed as follows (these figures need constant updating):–: Saudi Arabia 1,029,000; United Arab Emirates–477,000; Canada–820,000; Japan-226,000. The main source of remittances, now totaling $29 billion (about 10% of GDP), are Germany, Hong Kong, Japan, Kuwait, Qatar, Saudi Arabia, Singapore, United Arab Emirates,UK, and the United Sta1tes.
1
Since Pres. Corazon Aquino’s administration, these remittances serve as “mana” of a fabled cargo cult for us. It has solved the perennial foreign-debt burden, allowed the oligarchic few to continue to live in luxury, and the rest of 103 million folks to submerge/sublimate their misery in spending the money sent by their parents, children, relatives, in endless malling, consumption of mass-produced goods and the illusions (films, telenovelas, etc.) manufactured by the
global culture industry. Aside from myriad cults and New Age panaceas, the repeated artifacts of technocratic advertising in social media and films/tv act now as the proverbial opium of the masses. Supplemented with the police and army, the coercive agencies of class-divided society, they function as the efficient instrument of political control and moralizing discipline.

This tally of the diaspora is forever incomplete, given the uninterrupted dispersal of Filipino labor-power around the world. I am quite sure there are Filipinas in Africa,Latin America, the Russian Federation, India and other parts of the world, not to mention thousands of Filipino seafarers circulating around the world’s oceans–we have met them in cruises to Alaska, Hawaii, the Baltic, Mediterranean, Caribbean, and wherever laboring bodies and their intellectual byproducts are needed for corporate profit accumulation. They are needed also to reproduce the asymmetrical social relations in the various societies, as well as the geopolitical inequity in the hierarchy of nation-states.

We know at least some of them, our overseas relatives or friends or acquaintances, residing in some corner of North America, the Middle East,
2
Europe, Hong Kong, Singapore, Taiwan, Japan or other parts of Asia and Africa, including hundreds of merchant and cruise ships. We find them as far as near the 3North and South Poles, working, living, struggling, surviving…. I personally encountered some of them in Rome, Italy; Tripoli, Libya; Thessalonika, Greece; Taipeh, Taiwan, and all over the United States, thousands of miles away from their
homes in MetroManila, Ilocos, Cebu, Iloilo, Samar, Leyte, Davao, Sulu…from any of our 7,000 islands.

Driftwood, Driftwords

About 3-4,000 Filipinos leave everyday,according to IBON reports. Over a million per year decide to cast their lot by travelling and residing somewhere else, as domestics, caregivers, or seafarers. About 3-5 coffins of these OFWs arrive at the Manila airport, with others suffering mysterious deaths. The latest I read was Felma Maramag from Tuguegarao, Cagayan, who was killed by two Jordanians. Others are still being accounted for in jails or police precincts. Of course, the famous victim of this practice was Flor Contemplacion, followed by others less celebrated: Sarah Balabagan, Maricris Sioson, and others executed for defending themselves or framed by criminals–Mary Jane Veloso is the latest–with hundreds languishing in foreign jails.

In 2008, according to media tabulations, OFWs remitted $15.65 billion; in less than 10 years after, the figure rose to $29.7 billion, about 10% of the gross domestic product. It is more than enough to sustain the economy where the
3
privileged patrician minority in Forbes Park or WestGrove enjoys their power and wealth over the staggering poverty and misery of the majority. The genie of this modern “cargo cult” sprang from Filipinas in Germany, Hong Kong, Japan, Kuwait, Qatar, Saudi Arabia, Singapore, United Arab Republic, UK and the US.

We don’t need to rehearse the origin of this phenomenon, a scattering and dispersal of part of the “body politic,” this local diaspora conceived as “hemorrhage” of a disrupted body. Is any emergency triage possible? Whence this symptom of a problem that, in its classic provenance, was ascribed to victims of the Roman Empire, the original Jewish diaspora? When the Temple in Jerusalem was destroyed, the inhabitants were driven out–uprooted, deracinated–and deported to other parts of the Empire.

We also don’t need to rehearse the dull, somewhat eviscerated “facts” of its origin. The Marcos dictatorship started the flow of migrant workers in 1974 with its Labor Export Policy (LEP). From then on, the neocolonial State institutionalized this last-minute escape of people from dire straits to solve the unemployment problem and provide a safety valve from angry, desperately anguished citizens. We have now entrenched bureaucracies in the Philippine Overseas Employment Administration (POEA), Overseas Workers Welfare Administration (OWWA), and other State agencies. Henceforward, the flow has
5
been managed according to scientific, updated Taylorizing schemes. It has been systematized, bureaucratized, technologized. We have systematic compilation and accumulation of data about them–“alternate facts”? “Post-truth” verities? Or
just the humdrum signs and emblems of Foucault’s famous “biopower” rolling along in streamlined, computerized, cauterized fashion?

Within a global business platform, the exchange and circulation of migrant labor/bodies have been more intensively subjected to administrative, regulatory biopower. This is chiefly in the interest of plotting market prices and currency exchanges, part of the attempt to rationalize an inherently anarchic market. In the age of Trump, terrorism, Brexit and the fear of refugees from the wars in Syria, Africa, and elsewhere, have triggered the frenzied call to purge the US body politic of illegal immigrants, prohibit the entry of polluting virus, and build a wall to ward off Mexicans. This is a symptom that migrancy of populations is a global problem. The much-touted speed-up of communication and travel, the uncircumvented flow of money, bodies, etc., have now struck a moral nerve at the heart of the Empire. Or has it?

Whence and Wither?

In the first chapter of my book, Learning from the Filipino Diaspora, I tried to explore some of the thematic cultural ramifications of the OFWs. We cannot
6
continue to console ourselves with Cory Aquino’s praise of OFWs as “mga bagong bayani.” This is the anodyne for the national predicament, the ideology of pride in being “global servants” or most trustworthy subaltern of the Empire. Can we continue to suffer this patronizing rubric? Is it bribery and ironic
blandishment for an embarrassing if not shameful emergency that has become a national disaster?

In retrospect, the haunting question is: How did we come to find ourselves scattered to the four corners of the earth and somehow forced to sell our bodies, nay, our selfhoods as commodities in the world market? How can we continue to lament our plight by the rivers of Babylon? Perhaps the ethical-aesthetic implications of this topic can be epitomized by Angelo Reyes. If you will recall, he was the truck driver who was kidnapped in Iraq during the US invasion, which led then Pres. Arroyo to ban travel to that war-torn country after 9/11. Many defied the ban and said they would rather dare travel to Iraq to work and be killed instantly, rather than suffer a slow death by hunger in their beloved homeland.

Does this existential quandary evoke Thoreau’s reference to “lives of quiet desperation”? The pathos of this national predicament is captured by Angelo de la Cruz’s response after his release by his kidnappers in July 2004 and catapulted to world-renown by the mass media and Internet. This is what our “bagong bayani”/new hero confessed to the media: “They kept saying I was a hero…a symbol of the Philippines. To this day I keep wondering what it is I have become.” It is a cry of existential poignancy–what can be more painful than
7
deracination, uprooting of your body from the ground that sustains you? It evokes the testimony of one OFW who confessed that parting from one’s children moments before he flew away was like gutting out your entrails, literally a disembowelling. It resembles birth, the trauma of separation from the nourishing
matrix. Such is the agony of the desterrado, uprooted, deracinated, unmoored, shipwrecked, cast away, flotsam and jetsam….

It is indeed a national predicament, and a personal worry for some–perhaps a happy relief for many who continually wait for mana from abroad. In any case, it is now more central than incest (the Oedipal syndrome) or family feuds intervening with romantic couples (Romeo and Juliet). It confronts us more ubiquitously, demanding urgent explanations. Why engage with this historical phenomenon or process of the Filipino diaspora in literary and cultural studies? Do we consider it a theme, subject or topic, of literary works (novels, essays, poems, plays)?

Or do we use it as a conceptual framework in which to re-think the questions of meaning, nature, identity, psyche, the relation of private to public experience, and our national destiny? Is the idea or theme of the diaspora a more effective way to do “genealogical analysis,” that is, interrogating common sense and naturalizing norms so as to expose them as historical/discursive constructions? Why diaspora instead of national-democratic revolution, anticolonial struggles, desire for true autonomy and geniune independence?

8

It is not a question of either/or. Rather, it is a question of handling a new genre of interdisciplinary studies. By the nature of its historical parameters, its thrust is analytical and speculative. Its fundamental aim is a critique of common sense, normative values, naturalized categories about citizenship, national
identity and destiny. It seeks to unravel the given social meanings and received paradigms that construct the truth of human beings, the truth of experience and social life. It challenges the hegemony of the business/comprador elite based on the cash-nexus, the alienation fostered by the objectification of all human ties and by instrumentalizing everything. In short, it is a new pedagogical approach to re-orient scholarly and creative inquiries in literary and cultural studies.

Triangulating Terra Incognita

Actually I would propose using the theme of the diasporic experience as a way of connecting all these other topics about nation, travel, transculturation, etc. so as to provoke an alternative way of criticizing and valuing our reading and writing experience. We may hope to engage with diaspora as a heuristic device to stimulate alternative approaches to the orthodox Establishment pedagogy that repeats the same institutional norms over and over, deadening our critical faculties and defeating the purpose of learning and thinking critically about ourselves and our relations. We need to transcend the limited formalist, purely aesthetic or moralistic modes of reading and interpreting in order to situate the literary work/art-work in the context of the lived experience of authors, readers,
9
and communities of interpreters. We need to grasp the “structure of feeling’ that enables the art-work to exert its own efficacity, its singular resonance in our lives.

But before giving suggestions for curriculum development, it is necessary to frame this within the context of the educational institutions in our country and
the position of the Philippines in the international polarization of intellectual labor.
We are a neocolonial formation defined by the contradiction between the exploiting minority elite and the exploited majority. We suffer from dire underdevelopment, whose symptom–unemployment/underemployment–stems from the lack of industrialization, failure of land reform, immiserization of the countryside, and thus the escape to countries abroad for work and even permanent settlement. We suffer from severe social inequality due to the historic legacies of colonialism, the preservation of an oligarchic system of property relations, and hence the unequal distribution of wealth and power. We have not acquired true independence and established genuine democratic institutions and processes.

The escape via Marcos Export Labor Policy from the nightmare of the historic colonial legacy is agonizing, a tearing-apart of families, marriages, communities. It is tragic, painful, infuriating, and hopefully transformative. One is reminded of the Rizal family being evicted from their homes in Calamba at the end of the 19th century, out of which El Filibusterismo evolved, as well as the Katipunan. We recall many revolutionary heroes (such as Apolinario Mabini,
9
Isabelo de los Reyes, and others) banished to Guam, Marianas, Hong Kong, and other prisons or quarantines for desterrados outside the Philippines.
After the disaster of 9/11 and the wars in Iraq, Afghanistan, Syria and elsewhere, this business of warm-body-export has become more acute because of the precarious “underdevelopment” of the country. We are dependent on an
erratic global labor-market subject to unpredictable disruptions. We are vulnerable because of our unstable socioeconomic situation. We live in a violent over-determined formation where profound socioeconomic inequalities prevail. We have, among others, a serious drug problem whose current militaristic-authoritarian solution has led to over 7,000 Filipinos killed, half of whom are victims of vigilante or police criminality; there seems to be no justice for them. We have violent confrontations between the Armed Forces of the Philippines (oriented to following U.S. dictates) and the New People’s Army, between the government and various Muslim groups, foremost of which is the Abu Sayyaf. But all these are symptoms of what I have already mentioned: the persisting social injustice and inequalities inherited from our colonial/neocolonial history. These contradictions can only be resolved by promoting the counter-hegemony–that is, the moral-intellectual leadership of the progressive bloc of nationalist, people-oriented forces–over against the conservative, reactionary bloc of landlords, corrupt politicians and bureaucrats, and fascist military and police.

On the topic of violence, I am not referring to conflicts between individuals, among psychologically troubled persons resorting to force to resolve quarrels. We have, overall, the legacy of structural violence due to unresolved grievances
10
and historic penalties imposed on Lumads, non-Christian groups, and of course the contractual workers, poor peasants and fishermen, and slumdwellers–millions of our citizens, victims of continuing structural violence due to unemployment, lack of housing, medical care, education, and other vital needs necessary for humane existence. What can academic studies on diaspora
contribute to understanding and elucidating the causes of this pervasive violence in our society?
Beleaguered Ivory Towers

In this setting, our educational system, configured by the colonial and neocolonial pressures of U.S. political-cultural hegemony, has been geared to supplying other countries with trained personnel: doctors, nurses, engineers, architects, lawyers (our lawyers and tax accountants function like call-center personnel, doing work for offices abroad). Our educational institutions do not match the needs of our economy; they serve to produce human labor-power for other countries in line with the unequal distribution of power and wealth among nation-states as a result of historical rivalries. All over the world, including the Philippines, the emphasis on science and technology has marginalized courses in the humanities, history, and other social sciences. General education for civic responsibility and rationality has been subordinated to a quasi-vocational training, or training to acquire specific skills needed to perform technologically defined tasks in business society. We need to resolve the contradiction between the alienating individualist business ethics dominating our lives and the humanist, emancipatory ideals of our revolutionary tradition.
11

In brief, the teaching of English, within the larger department of literary or cultural studies, is geared to producing teachers for high school and colleges to prepare youth for work abroad, or for employment in prestigious local corporations or bureaucratic careers. No one would be insane enough to say we
are preparing them to be scholars in our own literature (either written in English, Filipino, or the various languages). Previously the nationalist tendency in UP and elsewhere was to encourage MA and Ph.D. students to focus on local authors and local cultural traditions in art, music, theater, etc.).

Toward Conscientization

Here are a few reasons that we can discuss regarding why the historical phenomenon of the diaspora (in this case, the OFW as contemporary reality) can be useful in revitalizing literary/cultural studies in the Philippines. We can engage in arguing how a critical pedagogy can be developed by way of deliberating on the problems of OFWs:

1. Diaspora unsettles what is taken for granted, deemed natural or normal, customary, respectable. It purges habitual conformism, devotion to stereotypes, fixation on group-thinking. What do migrants, expatriates, emigres, refugees, and exiles have in common? Distance from the homeland, the natal surroundings, the taken-for-granted habitat.

12
Removal from the customary space/place of living is certainly distressful and disorienting. Being put in prison was a common experience for rebels like Balagtas, the Cavite mutineers, the Propagandistas (Marcelo del Pilar, Lopez Jaena) and the deported–Rizal, among others, but thousands during the Spanish colonial period. When the United States conquered the islands, those who
refused to swear allegiance to the United States were deported to Guam, the famous ones being Gen. Ricarte and Apolinario Mabini who produced his immortal memooirs, La Revolucion Filipina. One can treat Rizal’s two novels as works of exile, just as Villa’s poems and fiction, and Carlos Bulosan’s entire body of work, particularly America Is in the Heart, as well as many short stories by Bienvenido Santos, NVM Gonzales, and other exiled artists.

2. Diaspora interrrogates the idea/discourse of homeland as a fixed territory. It generates a new subjectivity or agency, the nomadic in the process of imagining and refashioning a new habitat. It lends significance to the notion of deterritoriallization, made famous by Deleuze and Guattari’s treatises, Anti-Oedipus and A Thousand Plateaus.

In our case, our present homeland is a neocolonized one, conquered at the cost of over a million Filipinos killed, quarantined and exploited since 1899. Is there another space/time one can designate as homeland? The Albania of Balagtas? Rizal’s forest or wilderness where the tulisanes retreat? We also encounter this in many novels from Francisco Lacsamana’s Anino ng Kahapon to Macario Pineda’s Makiling to Amado V. Hernandez’s Bayang Malaya and Jun Cruz
13
Reyes’ Etsa Puwera. If the homeland is a utopian future, what is the present Philippines comparable to? Can it be prefigured or condensed in a negative trope of the “Pearl of the Orient Seas,” its flamboyant and ostentatiously hygienic malls
as an image of dystopia?

3. Diasporas evoke the power of imperial occupation–the Roman Empire for the Jewish, European colonialism for African slaves transported to the New World; imperial inroads into China, India, Korea, Vietnam, Cuba, etc. Wars, pogroms, fascist programs of internal ethnic cleansing–they all foreground the saliency of racism/racializing ideology, white supremacy, as justification for occupation and subjugation of non-white populations. Our current diaspora is a product of imperial subjugation by the United States, and by the modernizing impact of global capitalism and its neoliberal ideological agencies, in particular the liberalized labor-market and its stockpiling of mass-produced consumer goods and services..

The recruitment of Filipino workers for the Hawaiian plantations is the inaugural moment. We were neither citizens nor aliens. Called “nationals,” Filipino bachelor-workers drifted from place to place, establishing solidarity with other ethnic/racial groups via strikes, collective resistance, networks of cooperation for survival and fighting back. Unable to return, most Filipinos settled in the United States and Canada, just as many are settling in Italy, UK, Germany, and countries allowing temporary stays and/or family reunification.

14

4. Diaspora foregrounds the phenomenon of moving commodities–body exports–embodying labor-power for the global capitalist market. Diaspora thus introduces into our theater of critical analysis and judgment the nature of commodifying bodies and personhoods, as well as psyches, dreams, illusions, the unconscious. Quanta (quantity) replaces qualitas (quality) as measure of
value, in that exchange-value acquires paramount important over use-value, or at least eclipses the latter on which it is parasitic.

Filipino domestics and/or caregivers have replaced biological mothers of the host employer, becoming surrogates and maternal Others in which Filipino nationality/colonial speakers of English becomes valued as contributors of symbolic capital. The Singaporean film, Iloilo, can be viewed in this light. We do not yet have something like Gertrude Stein’s Three Lives that would portray Filipino nannies as singular actants or character types in a new genre of Menippean satire.

There are indymedia films or documentaries already dramatizing this Filipina predicament,in the films on Flor Contemplacion. However, we are also swamped with sentimental melodramas like Milan, Dubai, and various commercialized replications. But in truth, these confections are narcotics to distract us. The Filipino diaspora is not a stage for compounding dreams and fantasies. For one, it is definitely not a transcultural or transgendered dilemma but, rather, a labor-capitalist dialectic with a classic class-conflict matrix.
15
5. Both sexuality and racial identity are brought into the stage when embodied in diasporic characters/figures. Diaspora heightens our awareness of the significant role racial markers and gender makers play in configuring our role and place in the international setting. This explodes the homogeneity of the Filipina as exotic Malayan/Hispanic subject of patronizing discourse—-as in mail-
order bride advertisements–made sophisticated by Eurocentric scholars, whether Filipinos, American, etc.

6. The actant or performative role of diasporic Filipinas in literary and cultural discourse reminds us again that humanistic studies today (aesthetic, ethical inquiries) are no longer compartmentalized into strict taxonomic categories. They are by historical necessity interdisciplinary complex speculations, blending historical, sociological, political,anthropological, linguistic,philosophical, etc. They challenge the old positivistic, narrowly empiricist philolody, as well as the once dominant formalist New Critical approach.

In the United States and Canada, the Civil Rights struggles in the Sixties and Seventies, together with the feminist, youth and multiethnic struggles, forced a drastic revision of the canon. They unsettled scholastic categories inherited from the Victorian era.They destroyed the entrenched white-supremacist standards of quality, ushering in authors/readers from ethnic, gendered and racialized outsiders. Filipino scholars were of course influenced by these trends; but they simply expanded the offerings and authors. They did not effectively
16
change the formalist/individualist approach that excluded political readings and historicist critiques. We still await canon revision and reflexive dialogues on methods and procedures to synchronize what we are doing in the classrooms with what is happening to our students and teachers in the larger society outside
the academy.
Again, the aim of introducing this framework of the Filipino diaspora is to reorient our vision/sensibility regarding our individual responsibility in society. It is to initiate a re-thinking about ourselves as a people and as citizens of a nation-state with a specific history. It is to kindle a conscientization of our minds and loobs/souls.

Historicizing Imperative

In reflecting on the export of souls/bodies, a postmodern version of the Faustian wager, we are forced to scrutinize the inventory of our national identity as a palimpsest of codes the key to which has been lost and must be found, invented or recast. Antonio Gramsci wrote this thought-provoking passage about the problem of self, identity, ethos in his Prison Notebooks (1929-35), which we need to ponder as the propaedeutic slogan for the day:

The starting-point of critical elaboration is the consciousness of what one really is, and is ‘knowing thyself’ as a product of the historical processes to date, which has deposited in you an infinity of traces, without leaving an

17
inventory. Therefore it is imperative at the outset to compile such an inventory.

A corollary to this proposition is Gramsci’s notion of culture not as a mechanical accumulation, or indeed a dry-as-dust inventory of facts, dates,
information culled from libraries, etc. We pride ourselves in being cultured, being knowledgeable or well-informed about a million facts, items summarized in tomes and whole archives. But this is, as those familiar with Paulo Freire’s teaching, is nothing but the banking system of education, thoroughly based on the logic of accumulation in business society, our present-day neoliberal free-market global order.

In contradistinction, Gramsci proposes an entirely radical definition. He contends that culture,,,is an organization, discipline of one’s inner self, a coming to terms with one’s own personality. It is the attainment of a higher awareness, with the aid of which one succeeds in understanding one’s own historical value, one’s own function in life, one’s own rights and obligations.” Fundamental to this is the acquisition and cultivation of a historical awareness, a historicizing sensibility, attuned not just to our personality but to our place and participation in our specific time and place, in our society. This awareness will be actualized in the narratives we construct of our journey toward national independence, exercising genuine sovereignty.
18
In my view, reflection and inquiry into the discourse of diaspora, the investigation of discursive practices of what we may call the habitus of diaspora, can induce in us that historical awareness and reflexivity required to usher us into what Immanuel Kant called the age of autonomy, when we no longer need tutors and can think for ourselves and accept responsibility for our choices and actions. This thinking will be realized in our diverse narratives of homecoming.
Can this solve the dispersal, scattering, disruption of our body politic? Can this provide jobs for millions so that they do not have to leave their families and homes? Will this solve the wound of division, heal the fissures and cracks in the body politic?

But, on second thought, in the neocolonial situation, the body politic has never been really unified or homogenized–except through consumerist regimentation and the vicarious fulfillments induced by State ideological apparatuses. But somehow a visceral urge surfaces in the diaspora. When Filipinos meet in the plazas of Rome, Hong Kong, Taipei, Los Angeles, or Singapore, they incorporate the lost homeland in their exchanges, rituals of eating, singing, playing, the repertoire of bayanihan and pakikisama, etc. They perform the communicative utopia that Habermas dreamed of recreating in the European Community.

As the Messiah tried to console his companions before his final departure, we may follow in his wake. The Messiah will be there when one or two of his comrades gather wherever and whenever they find themselves–remembrance
19
materializes in such encounters and reconstitutes the dismembered body. Diaspora may trigger these acts of remembrance and ultimately deliver collective redemption.

Rhizomatic Analysis

At this point I want to add a pedagogical supplement to these introductory remarks. One might endeavor to illustrate the phenomenon of neocolonial disintegration and ideological reconstitution of the “third world” subject as a symptom of uneven capitalist hegemony in a fictional account by a Filipina author who writes in Filipino, the national language. Fanny Garcia wrote the story entitled “Arriverderci” in 1982 at the height of the Marcos-induced export of Filipina bodies to relieve widespread immiseration in all sectors of society and curb mounting resistance in city and countryside. It is a wager of immolating part of the body politic to save the rest, a sacrificial gambit.
Garcia’s ascetic representation of this highly gendered diaspora yields a diagnostic schema or iconograph of postcolonial schizophrenia. In the opening scene, Garcia describes Filipina domestics in Rome, Italy, enjoying a weekend break in an excursion outside the city. One of these domestics, Nelly, meets a non-descript compatriot, Vicky (Vicenta), who slowly confides to Nelly her incredible experience of physical hardship, loneliness, and frustrated ambition,
20
including her desperate background in her hometown, San Isidro. Vicky also reveals her fear that her employer might rape her, motivating her to inquire about the possibility of moving in with Nelly whose own crowded apartment cannot accommodate Vicky. Spatial confinement resembles incarceration for those who
refuse the oppression of live-in contracts, the latter dramatized in Vicky’s earlier experience. But, as we shall see, there is another way out by mapping future destinations, including at the end envisioning Vicky’s hometown.
Dialogue begets intimacy and the shock of discovery. After trust has been established between them, Nelly learns that Vicky has concealed the truth of her dire situation from her relatives back home. Like others, Vicky has invented a fantasy life to make her folks happy. After a short lapse of time, Nelly and her companions read a newspaper account of Vicky’s suicide—according to her employer, she leaped from the fifth floor of the apartment due to a broken heart caused by her sweetheart, a Filipino seaman, who was marrying another woman. Nelly of course knows the real reason: Vicky was forced to kill herself to save her honor, to refuse bodily invasion by the Italian master. Nelly and her friends manage to gather funds to send Vicky’s body back home to the Philippines. When asked how she would explain Vicky’s death to the next-of-kin, everyone agrees

21
that they could not tell the truth. Nelly resolves their predicament with a fictive ruse founded on knowledge of local mores:
“Ganito na lang,” sabi ni Nelly, “nabangga ang kotseng sinasakyan n’ya.” Sumang-ayon ang lahat. Pumunta sa kusina si Nelly. Hawak
ang bolpen at nakatitig sa blangkong putting papel na nakapatong sa mesa, naisip ni Nelly, dapat din niyang tandaan: sa San Isidro, si Vicenta at Vicky ay si Bising (1994, 334-335).
[“Let’s do it this way,” Nelly said, “she died when the car she was in crashed.” Everyone agreed. Nelly entered the kitchen. Holding a ballpoint pen and staring at the blank piece of paper on the table, Nelly thought that she should also remember: in San Isidro, Vicenta and Vicky were also Bising.]
Remembrance: Exile’s Return
Nelly’s letter, the act of communication, reconstitutes the history and habitat of the mutilated body. In the triple personas of Vicky nurtured in the mind of Nelly, we witness the literal and figurative diaspora of the Filipino nation in which the manifold layers of experience occuring at different localities and
22
temporalities are reconciled. They are sutured together not in the corpse but in the act of gendered solidarity and national empathy. Without the practices of communication and cooperation among Filipina workers, the life of the individual OCW is suspended in thrall, a helpless fragment in the nexus of commodity circulation. Terror in capitalist society re-inscribes boundaries and renews
memory. But the recollection of friends situated at different metropolitan centers serves to heal the ruptures, gaps, distances, and lend some hope of mapping the
longitude and latitude of one’s identity enough to steer one’s course through unknown territory and possibly craft a return back to safe harbor.
Performing Agency
What I want to highlight here, however, is the historicizing power of this narrative. Marx once said that capitalism conquers space with time (Harvey). The urgent question is: can its victims fight back via a counterhegemonic strategy of spatial politics? Loading space with dizzying motion, collapsing it into multiple vectors and trajectories, may be one subversive strategy. In Garcia’s story, the time of the nationalizing imagination overcomes displacement by global capital. Fantasy becomes complicit with truth when Nelly and her friends agree to shelter Vicky’s family from the terror of patriarchal violence located in European terrain. We see that the routine life of the Filipino community is defined by bureaucratized
23
space that seems to replicate the schedule back home; but the chronological itinerary is deceptive because while this passage lures us into a calm compromise with what exists, the plot of attempted rape and Vicky’s suicide transpires behind the semblance of the normal and the ordinary:

…Ang buhay nila sa Italia ay isang relo–hindi nagbabago ng anyo, ng direksiyon, ng mga numero.
 Kung Linggo ng umaga, nagtitipon-tipon sa loob ng Vaticano, doon sa
pagitan ng malalaking haliging bato ng colonnade…. 
 Ang Papa’y lilitaw mula sa isang mataas na bintana ng isang gusali, at sa harap ng mikropono’y magsasalita’t magdadasal, at matapos ang kanyang basbas, sila’y magkakanya-kanyang grupo sa paglisan. Karaniwa’y sa mga parke ang tuloy. Sa damuhan, sa ilalim ng mga puno, ilalabas ang mga baon. May paikot-ikot sa mga grupo, nagtitinda ng pansit na lemon ang pampaasim, litsong kawali na may Batanggenyo, at iba pang hatiang batay sa wika o lugar. O kaya’y ang mga propesyonal at di-propesyonal. Matapos ang kainan, palilipasin ang oras sa pamamagitan ng kuwentuhan o kaya’y pagpapaunlak sa isang nagpapasugal. Malakas ang tayaan. Mga bandang alas-tres o alas-kuwatro ng hapon, kanya-kanyang
24
alis na ang mga pangkat. Pupunta sa mga simbahang pinagmimisahan ng mga paring Pinoy na iskolar ng kani-kanilang order. Sa Ingles at Pilipino ang misa, mga awit at sermon. Punong-puno ang simbahan, pulos Pilipino, maliban sa isa o dalawa o tatlong puti na maaring kaibigan, nobio, asawa o kabit ng ilang kababayan. 
 Matapos ang misa, muling maghihiwalay ang mga pangkat-pangkat. May pupunta muli sa mga parke, may magdidisco, may magsisine. Halos hatinggabi na kung maghiwa-hiwalay patungo sa kanya-kanyang tinutuluyan…. (329-330).
[Their lives in Italy resembled a clock—never changing in shape, direction or numbers.
 On Sunday mornings they would gather inside the Vatican, there between the huge rocky pillars of the colonnade… The Pope would appear at a window of the tall building, and would pray and speak in front of a microphone, and after his benediction, they would all join their groups upon leaving. Usually they head for the parks. On the grass, under the trees, they will spread their packs. Some will circle around selling noodles with lemon slices, roast pork with catsup, and other viands. The picnic begins. Ilocanos congregate
25
among themselves, so do those from Batangas, and others gather together according to language or region. Or they socialize according to profession or lack of it. After eating, they will pass the time telling stories or gambling. Betting proceeds vigorously. Toward three or four in the afternoon, the cohorts begin their departure. They head toward the churches where Filipino priests, scholars of their orders, hold mass in English or in Filipino, together with songs and sermon. The churches overflow, all Filipinos, except for one, two or three whites, who may be friends, sweethearts, wives, or partners. After the mass, the groups will again separate. Some will return to the parks, others will go to discos or moviehouses, until around
midnight they will go their separate individual ways to wherever they are staying.]
Resignation is premature. This surface regularity conceals fissures and discontinuities that will only disclose themselves when the death of Vicky shatters the peace and complicates the pathos of indentured domesticity. One individual’s demise reaffirms the endurance of the community, its courage, its solidarity, and its singular perseverance.—##

Image | Posted on by

KONTRA-MODERNIDAD: Ilang Mungkahi ni E. San Juan, Jr.


KONTRA-MODERNIDAD:
Ilang Mungkahi sa Pagbabagong Radikal ng Lipunan

Walang mang-aapi kung walang nagpapaapi…”—Jose Rizal

Walang himagsikang nabibigo. Bawat isa ay hakbang sa wastong direksiyon….—Salud Algabre, lider ng Sakdalista

ni E. San Juan, Jr.
Polytechnic University of the Philippines
Sa malas, ang kinikilalang tanda at katibayan ng pagka-modernidad natin ay non-stop shopping, konsumerismo, malling, walang patid na aliwan sa mararangyang hotel, ristoran, turistang watering-hole, pagkagumon sa pamilihan at kalakalan. Teknolohiya, eksibisyon ng makabagong sasakyan, mansiyon, atbp–Ito ang bantog na senyas o sintomas ng modernidad natin. O sa tiyak na kataga, modernisasyon.

Isakonteksto natin ang mga signs na ito, mapapansin na ito’y mga palatandaan ng Kanlurang sibilisasyon, sa iba’t ibang antas. Matatarok na ito ri’y nagsisilbing mga sagisag ng ating kolonisasyon at neokolonisasyong umiiral, pagkaraan ng ilang dantaon sa ilalim ng Espanya at mahigit isang siglo sa kapangyarihan ng Estados Unidos. Malalim at malawak ang bakas at bakat ng kolektibong karanasang iyon sa ating katawan at kaluluwa.

Gayunman, lahat ng bagay sa mundo ay binubuo ng nagsasalubungang pwersang magkatunggali. Lahat ng pangyayari sa ating buhay ay hitik ng sapin-saping kontradiksiyon. Kaya taglay din ng ating pagkakakulong sa ating nakalipas, at pag-igkas doon, ng ating pagkabihag sa kommoditi-fetisismo, ng kapitalismong global, ang kasalungat noon.
Pagdulog sa Suliranin

Masisilip sa lipunang nahahati sa mga uring nagtatagisan ang puwersang kontra-modernidad. Kinakatawan iyon ng masang bumabalikwas at naghahangad ng paglaya, kasarinlan, hustisya, pagkakapantay-pantay, dignidad, makataong pamumuhay.

Ang daluyang kontra-modernidad ay hindi konserbatibong pagbabalik sa pasyon, patriyarkong awtoridad, awtoritaryanismo ng simbahan at lumang kaugalian. Iyon ay bahagi ng prosesong pasulong. Bagamat ang seremonya ng sakripisyo, ang yugto ng “sacrifice” (na tinagurian ni Jacques Attali, sa kaniyang librong Noise, na marka ng panahon ng mga tribu at piyudalismo) ay di pa lubos na pumapanaw, at sa ngauon, nalalapian na ito ng yugto ng burgesyang representasyon at repetisyon. Sumisingit ang salapi, komoditi, alyenasyon ng kapwa sa kapwa-tao, reipikasyon.

Nagkasabay-sabay ang magkakaibang yugto ng kasaysayan (komunal, piyudal, kapitalismo) sa ating lipunan. Kalangkap ng gawing piyudal ang bahid ng burgesyang pananaw, ugali, saloobin, indibidwalistikong asal at hilig. Ang modernidad natin, sa gayun, ay haluan. Namihasa na tayo sa kompetisyong makasarili, branding, monologo, akumulasyon ng simulakra’t sagisag bilang kapital na pagtutubuan.

Bukod sa magkakatulad na bilihin, estilong kilos, lasa, sabak na rin tayo sa pag-imbak ng imahen, ari-arian, mapagkunwaring performance–sagisag ng post-modernong ayos ng kabihasnan sa panahon ng neoliberlismong orden. Bumagsak ang Wall Street noong 2008 sa pagbebenta ng ilusyon, pangarap, inimbentong paniniwala. Ito ang ideolohiya ng burgesyang progreso sa pagkakamal ng tubo na hindi mapapakinabangan.

Maikli ang panahong inilaan sa akin dito, kaya lalagumin ko sa ilang tesis ang laman ng panayam ko. Ituring ninyong ito’y mga mga susog o kuro-kurong pagbabakasakali ng isang petiburgesyang intelektwal na sumasanib sa nagkakaisang-hanay ng pambansang demokratikong kilusan sa kasalukuyang antas ng pakikibaka.
Pagsubok na Pagsisiyasat

Pambungad kong paalala na sa buong Asya, tayo ay namumukod sa
paglunsad ng kauna-unahang rebolusyon laban sa kolonyalismong Kanluran. Tayo rin ang nagkaroon ng “First Vietnam”–mahigit 1.4 milyong Filipino ang pinaslang ng “Manifest Destiny” & “Benevolent Assimilation” ng Amerika sa Digmaang Filipino-Amerika (1899-1913).

Ang unang handog o regalo ng modernisasyong ay “hamletting,” talaan ng census ng mga tulisan, edukasyong publiko (gamit ang Ingles bilang sandata sa pasipikasyon), pagtatag ng mga institusyong lilipon ng estadistika gaya ng hospital, bilangguan, serbisyo sibil, halalan ng mga upisyal sa gobyerno, at iba’t ibang paraan ng surveillance at pag-disiplina sa katawan ng mga subalternong ahensiya ng imperyalismo. Tinawag itong “biopower” ni Foucault, na kakawing ng pagnakaw sa sarplus-value/profit na likha ng lakas-paggawa ng proletaryo’t ordinaryong mamamayan.

Mula noong dumating ang mga Thomasites at pagpataw ng 1909 Payne-Aldrich Act sa kolonya hanggang sa Komonwelt, diktaduryang Marcos at awtoryanismong Duterte, dumaan tayo sa modernisasyong ipinataw ng Estados Unidos. Iyon ay iniaangkop sa kondisyong lokal ng mga alipores-oigarkyang katutubo na hanggang ngayon ay sumusuhay sa kasalukuyang pagkawalang-katarungan at kahirapan ng nakararami.

Paano natin makakamit ang ating natatanging modernidad na magsasakatupraran sa masidhing hangarin ng sambayanang magtamasa ng kasarinlan at malayang pamamahala sa kanilang buhay at kapaligiran?

Balangkas ng Panukala

TESIS 1: Ang sukatan ng modernidad ay nakasalig sa paglikha ng halaga (exchange-value) sa pamilihan. Sa tagumpay ng burgesya noong rebolusyong Pranses at “Glorious Revolution” sa Inglatera, nalusaw ang ordeng piyudal. Nagamit ang Kristyanong ideolohiya sa pagtatag ng industrialisadong kapitalismo. Ito ang baseng materyal ng “modernisasyon” na ginamit sa kolonisasyon ng mga lupaing sinakop, tulad ng Pilipinas.

Kinublihan iyon ng rasismo, ang superyoridad ng Kanlurang mananakop, binansagang demokrasya at makasiyentipikong liberalismo (hango sa pilosopiya nina John Locke & John Stuart Mill).

Sinalungat ito ng makabayang pangitain at demokratikong prinsipyo ng mga Propagandista at Katipunan ng 1896 Rebolusyon. Inadhika ng mga bayani nating makahulagpos sa indibidwalistikong asal upang mabuo ang isang bansang nagkakaisa’t gumagalang sa sariling dangal.

Ito ang yugto ng himagsikang anti-piyudal na sinugpo ng Estados Unidos sa pagpapanitili ng poder at pag-aari ng mga panginoong maylupang ginawang upisyal ng pamunuan, mga burokrata-kapitalistang uri at komprador, na hanggang ngayon ay makapangyarihan at nangangasiwa ng Estadong neokolonyal. Hindi nagtagumpay ang burgesyang pananaw; isiningkaw iyon sa tributaryo o patrimonyal na ordeng pinapatnubayan ng rasistang Estado.

TESIS 2: Balik-tanawin sandali ang kasaysayan. Ang Eurosentrikang modernidad (awtonomiya ng makasariling personahe, teknolohiya, pamilihan ng komoditi, kalakalan) ay sumupling lamang sa kanilang pagsakop, pang-aalipin, at pandarambong sa lupain ng mga katutubong Indyo sa kontinente ng Amerika.

Gayundin ang nangyari sa atin. Ang modernidad natin ay nailuwal sa pagsugpo sa rebolusyonaryong kilusan ng masa. Samakatwid, nakasalang pa hanggang ngayon sa pandayan ng kasalukuyang pakikibaka ang makabuluhang anyo, hugis, kulay, at laman ng ating kontemporaryong kabihasnan.

TESIS 3: Kailangang buuin muli ang naratibo ng ating naputol na kasaysayan. Nagsimula na ito sa mga Propagandista, humantong sa 1896 Rebolusyon, at masasalamin sa mga panitik ng una’t pangalawang dekada ng siglo 20. Maingat at maselan ang pagkilatis nina Rizal, Bonifacio, Mabini, Isabelo de los Reyes, atbp. sa tradisyong minana upang mapili roon ang mabuti sa habi ng mga kontradiksiyong nakapaloob doon upang magamit sa mobilisasyon ng mga pesante, manggagawa at nakararaming katutubo. Makikita iyon sa mga dulang “seditious” nina Aurelio Tolentino, Juan Abad, atbp. gayundin sa mga nobela nina Lope K. Santos, Faustino Aguilar, Inigo Regalado, Lazaro Francisco, atbp.

TESIS 4: Noong dekada ika-1920 at ika-1930-1941, naipahayag nina Jose Corazon de Jesus, Benigno Ramos, Amado V. Hernandez, Brigido Batungbakal, Carlos Bulosan, atbp. ang simbuyo’t dalumat ng mga insureksiyon ng Colorum at Sakdalista. Nabigyan-tinig ng mga manunulat sa katutubong wika ang hinaing at hangarin ng sambayanan. Hinugot sa praktika ng mga unyon, partido Komunista’t Sakdalista, sektaryong pangkat, atbp. ang mga talinghaga, salita, himig, tunguhin, ng kanilang sining.

Malikhaing naiangkop ang realistikong paraan ng pelikula, ang teknik ng montage, sa mga kuwento’t tula. Mabisa ang tagos ng mga pangyayaring pagtutol sa Estados Unidos sa mga makata’t manlilikha, pati na sa kritika nina Salvador Lopez, Manuel Arguilla, Arturo Rotor, Teodoro Agoncillo, Amado V. Hernandez at Carlos Bulosan sa organisasyong Philippine Writers League.

Masusulyapan din ang impluwensiya ng praktikang etiko-politikal ng mga unyon at kalipunang radikal sa mga popular na awit ng magbubukid, na masusing iniulat ni Propesor Teresita Gimenez-Maceda sa kanyang Mga Tinig Mula Sa Ibaba. Puna ni Maceda na nasidlan ang nasyonalistikong porma ng awit ng simulaing unibersal ng sosyalistang plataporma, nakasentro sa mithiin ng proletaryong uri na matamo ang katubusan ng buong sangkatauhan sa pagpapalaya niya mula sa tirano ng kapitalista.

Samakatwid, sumalupa ang utopikong panaginip, nagkatawang-lupa ang pangarap at kolektibong pag-sikhay na matamo ang maluwalhating kinabukasan.

TESIS 5. Naibunsod ang hegemonya o gahum ng anak-pawis sa pangitaing moral-intelektuwal ng mga manunulat sa bernakular, sa Tagalog at iba pang katutubong wika. Ang awtentikong modernidad ng sambayanang umaalsa’t naghihimagsik, nagsisikap tumakas sa pagkaduhagi ng komoditi-petisismo, at makapagtaguyod ng mapagpalayang diwa’t damdamin, ay masasaksihan sa mga nabanggit na likhang-sining.
Agenda sa Pagbubukang-liwayway

Sa pagtalakay sa paksa ng kung anong uri ng modernidad mayroon tayo, angkop lamang na pag-aralan ang dalawang katangiang nagsalikop sa kulturang kontra-modernidad: ang diyalektikang pagtutugma ng pagka-realisitko’t pagkapopular ng akda. Madaling matarok ang dimensiyong popular ng likhang-sining: madaling mawatasan, kongkretong detalyeng nailarawan na batid ng marami, ibinubunyag ang sanhi ng mga pangyayari, at ipinapakita ang dominanteng pananaw ng mga naghahari, kalakip ang pagtutol ng mayorya. Isinisiwalat, sa gayon, ang mga kontradiksiyong nagpapagalaw sa politika at ekonomiya ng lipunan.

Bukod sa paglagom sa aktuwalidad, sa realistikong paraan ng diskurso, kailangan din ng kulturang kontra-modernidad ang pagpapakita ng potensiyalidad ng mga pangyayari sa hinaharap. Ito ang propetikang tendensiya ng alegoriko’t didaktikong estilo ng ilang makata at mandudula.

Marahil, kailangan pang subukin at linangin ang asignaturan ito. Nakaugnay rito ang pagsusuri sa punto-de-bista ng uring taglay ang pinakamasaklaw na kalutasan sa mga mapanganib na suliraning humahamon at pumipinsala sa bayan. Kailangan ding ipagdiinan ang dinamikong pagsulong ng lipunan, ang pagpupunyagi ng madlang igiit ang pinakaprogresibong paninindigan upang maisapraktika nito ang liderato ng pamahalaan.

Sa bagay na ito, dapat iangkop ang lumang tradisyon sa kasalukuyan upang maintindhan ang radikal na potensiyal o tendensiya ng mga ito. Tinutukoy ko ang anti-modernistang kilusang katutubo mula kina Hermano Pule at mga nagtatag ng mga grupong Ciudad Mistica, Tres Personas Solo Diyos, Watawat ng Lahi, at iba pang makabayang milenaryong sekta.

Nagsalabid ang mga hibla ng mga pangkalahatang kontradiksiyon upang bumuo ng bagong habi ng kasaysayang sa partikular na pook ng ating kapuluan. Kasabay rito ang paglipat ng naisakatuparang kagallngan ng kabihasnan sa mga pangkat na nagsisikap gumabay sa pagsulong ng buong bansa–sa madaling salita, ilipat ang liderato ng lipunan sa uring manggagawa’t magbubukid at kanilang organikong intelektuwal na siyang susi sa kaunlaran at pagsasangkapan ng tunay na kasarinlan. Kung walang rebolusyonaryong teorya, wala ring rebolusyonaryong praktika—isang matandang kawikaan.

Pahiwatig Mula sa Gubat

Sinumang mangangahas mag-ulat tungkol sa sitwasyon ng mabilis na pagbabago sa ating lipunan ay sadyang nakikipagsapalaran. Nakatindig siya sa gitna ng agos ng mga pangyayaring dumarating habang nagsisikap ilarawan ang kanyang nakaraan. Produkto ng panahon at lunan, ang kamalayan niya’y nakasalalay sa sapin-saping dagsa ng mga aksyon, polemika, diskurso, mabangis na tunggalian ng iba’t ibang lakas.

Kaya anumang bunga ng pagsisiyasat, pagsasaliksik sa kasaysayan, pagkukuro’t paghuhusga ng mga puwersang naglalaban, ay pang-sumandali’t bukas sa pagkakataon ng pag-iiba’t pagbabago.

Lumilitaw, samakatwid, na ang kaisipan hinggil sa modernidad ng ating bansa ay nakasalang sa masalimuot na naratibo ng ating kasaysayan bilang bansang namumukod sa ibang bansa, taglay ang sariling katangiang katutubo’t sariling tadhana. Unibersal na hangarin, batay sa partikular na sitwasyon at singularidad na pagkatao.

Ngunit mayroon na ba tayong napagkasunduang naratibo ng ating pagsasarili? Mayroon na ba tayong sariling pagtaya’t gahum tungkol sa uri ng ating kolektibong karanasan ngayon, noong nakalipas na mga siglo, at hinuha ng kinabukasan? Hiram lang ba sa Kanluran—sa Espanya at Estados Unidos—ang ating pananaw at sensibilidad tungkol sa ating pagkatao bilang bayang may natatanging nakalipas at natatanging paroroonan?

Sa pakiwari ko, ang kulturang modernidad ng Pilipinas ay hindi isang paralisadong ideya kundi isang proseso, isang nililikhang gawain na nakaangkla sa nakalipas na karanasan na siyang ugat at binhi ng niyayaring istruktura ng bagong mapagpalayang kaayusan. Hindi utopya kundi relasyong panlipunan ang bukal nito, kung saan ang kaganapan ng isang indibidwal ay nakasalig sa kasaganaan at kalayaan ng lahat. Diyalektikal ang pagsiping, pagladlad at paggulong ng mga sapin-saping panig ng kontradiksiyon.

Masisipat na ang tema ng modernidad ay sadyang historikal at may oryentasyong pangmadla. Salungat sa indibidwalistikong saloobing umuugit sa ordeng liberal/neoliberal ng kapitalismong pampinansiyal, ang modernidad ng isang bayang nagsisikap makahulagpos sa minanang kolonisadong mentalidad at praktika ay katambal ng proyektong liberasyong pambansa.

Kalahok ito ng nasyonalista’t demokratikong pag-aalsa laban sa imperyalismong negasyon ng ating sariling pagkatao’t dignidad. Samakatwid, magkatalik ang kultura at politika ng kontra-modernidad na katumbas ng ating rebolusyonaryong tradisyon.
Pansamantalang Pahimakas

Isang nakapupukaw na testimonyo sa proyektong ito ang tulang “If You Want to Know What We Are,” na kalakip sa Literature Under the Commonwealth, na pinamatnugutan nina Federico Mangahas,Manuel Arguilla, Teodoro Agoncillo, atbp. bago sumiklab ang WWII.

Sinisipi ko ang bahaging sumasaksi sa panahon ng pagkamakabago na katambal ng mapanlikhang bayanihan ng mga anak-pawis, na tahasang sumasagisag sa masiglang kalikasan ng mapagpalayang kontra-modernidad. Halimbawa ito ng pangkaming pananaw, na komunikasyon ng tayong kumakausap sa kanila, diyalogong ngangayunin, tandisang kontemporaryo:
Kami ang mga nagpapakasakit na nagdurusa para sa likas na pagmamahal ng tao sa kapwa, na gumugunita sa pagkatao ng bawat nilalang; kami ang mga manggagawang nagpapagod
upang ang tigang na sangkapulua’y maging isang pook ng kasaganaan,
na nagpapabagong-anyo sa kasaganaan upang maging halimuyak na walang kamatayan.

Kami ang pita ng mga di-kilalang tao kahit saan,
na nagpupunla ng yaman sa kaningningan ng malawak na daigdig
kami ang bagong diwa
at ang bagong saligan, ang bagong pagsasaluntian ng kaisipan;
kami ang bagong pag-asa bagong kagalakan kahit saan.

Kami ang pangarap at ang bituin, ang nagpapahupa ng dusa;
kami ang hangganan ng pagsisiyasat, ang simula
ng bagong kilusan; kami ang lihim ng landas
ng pagdurusa; kami ang mithiin ng kadakilaan;
kami ang buhay ng katibayan ng isang sumisibol na lipi.

Kung nais ninyong mabatid kung sino kami—

KAMI ANG REBOLUSYON! —##
02/15/2017
Quezon City, Metro Manila, Philippines

Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS

THE FILIPINO DIASPORA by E. San Juan, Jr.


MAPPING THE VICISSITUDES OF THE FILIPINO DIASPORA

by E. SAN JUAN, Jr.

Professorial Lecturer, POLYTECHNIC UNIVERSITY OF THE PHILIPPINES

 

Contemporary cultural studies posit the demise of the nation as an unquestioned assumption, almost a doctrinal point of departure for speculations on the nature of the globalization process. Are concepts such as the nation-state, national sovereignty, or nationalities, and their referents obsolete and useless? Whatever the rumors about the demise of the nation-state, or the obsolescence of nationalism in the wake of September 11, 2001, agencies that assume its healthy existence are busy: not only the members of the United Nations, but also the metropolitan powers, with the United States as its military spearhead, have all reaffirmed their civilizing nationalism with a vengeance.
In this epoch of counter-terrorism, the local and the global find a meeting ground in the transactions among nation-states and diverse nationalities while global hegemony is negotiated among the metropolitan powers. Their instrumentalities–the World Trade Organization, NATO, the World Bank and IMF, and other consortia–are all exerting pressures and influence everywhere. Citizenship cards, passports, customs gatekeepers, and border patrols are still mundane regularities. Saskia Sassen has described the advent of the global city as a sign of the “incipient unbundling of the exclusive territoriality of the nation-state.” At the same time, however, she adds that what we see looming in the horizon is the “transnational geography of centrality…consisting of multiple linkages and strategic concentrations of material infrastructure,” a “grid of sites and linkages” (1998, 214) between North and South still comprised of nation-states.
With WTO and finance capital in the saddle, the buying and selling of labor-power moves center stage once more. What has not escaped the most pachydermous epigones of free-market apologists who have not been distracted by the Gulf War, the carnage in Bosnia and Kosovo, and now in Afghanistan, are the frequency and volume of labor migration, flows of bodies of color (including mail-order brides, children, and the syndicated traffic in prostitutes and other commodified bodies), in consonance with the flight of labor-intensive industries to far-flung industrial zones in Mexico, Thailand, the Philippines, Haiti, China, and other dependent formations. These regularities defy postmodernist concepts of contingency, ambivalence, and indeterminacy. Such bodies are of course not the performative parodists of Judith Butler in quest of pleasure or the aesthetically fashioned selves idealized by Foucault and the pragmatic patriot, Richard Rorty.
In the Arena of Culure Wars
Culture wars are being conducted by other means through the transport and exchange of bodies of color in the international bazaars. And the scaling of bodies proceeds according to corporeal differences (sex, race, age, physical capacity, etc.). Other diasporas—in addition to the historic ones of the Jews, Africans, Chinese, Irish, Palestinians, and so on—are in the making. The editors of The South Atlantic Quarterly special issue on “diaspora and immigration” celebrate the political and cultural experiences of these nomadic cohorts who can “teach us how to think about our destiny and how to articulate the unity of science with the diversity of knowledge as we confront the politics of difference” (Mudimbe and Engel 1999, 6). Unity, diversity, politics of difference—the contours and direction of diasporas are conceived as the arena of conflict among disparate philosophical/ideological standpoints. Contesting the European discourse on modernity and pleading for the “inescapability and legitimate value of mutation, hybridity, and intermixture” (1993, 223), Paul Gilroy has drawn up the trope of the “Black Atlantic” on the basis of the “temporal and ontological rupture of the middle passage.” Neither the Jewish nor the African diasporas can of course be held up as inviolable archetypes if we want to pursue an “infinite process of identity construction.” My interest here is historically focused: to inquire into how the specific geopolitical contingencies of the Filipino diaspora-in-the-making can problematize this infinitude of identity formation in the context of “third world” principles of national liberation, given the persistent neocolonial, not postcolonial, predicament of the Philippines today (San Juan 1996).
Postmodern Cultural Studies from the counter-terrorizing North is now replicating McKinley’s gunboat policy of “Benevolent Assimilation” at the turn of the last century (Pomeroy 1992). Its missionary task is to discover how, without their knowing it, Filipina domestics are becoming cosmopolitans while working as maids (more exactly, domestic slaves), empowering themselves by devious tactics of evasion, accommodation, and making-do. Obviously this task of naturalizing servitude benefits the privileged few, the modern slave-masters. This is not due to a primordial irony in the nature of constructing their identity, which, according to Ernesto Laclau, “presupposes the constitutive split” between the content and the function of identification as such since they—like most modern subjects—are “the empty places of an absent fullness” (1994, 36). Signifiers of lack, these women from poverty-stricken regions in the Philippines are presumably longing for a plenitude symbolized by a stable, prosperous homeland/family that, according to postcolonial dogma, is forever deferred if not evacuated. Yet these maids (euphemized as “domestics”) possess faculties of resourcefulness, stoic boldness, and ingenuity. Despite this, it is alleged that Western experts are needed for them to acquire self-reflexive agency, to know that their very presence in such lands as Kuwait, Milan, Los Angeles, Taipeh, Singapore, and London and the cultural politics they spontaneously create are “complexly mediated and transformed by memory, fantasy and desire” (Hall 1992, 254). The time of labor has annihilated indeed the spaces of the body, home, community, and nation. The expenditure of a whole nation-people’s labor-power now confounds the narrative of individual progress on which the logic of capital and its metaphysics of rationality are hitherto founded.
Space-time particulars are needed if we want to ascertain the “power-geometry” (Massey 1993) that scales diasporic duration, the temporality of displacement. I might state at the outset an open secret: the annual remittance of billions of dollars by Filipino workers abroad, now more than eight million, suffices to keep the Philippine economy afloat and support the luxury and privileges of less than one percent of the people, the Filipino oligarchy. Since the seventies, Filipino bodies have been the No. 1 Filipino export, and their corpses (about five or six return in coffins daily) are becoming a serious item in the import ledger. In 1998 alone, according to the Commission on Filipinos Overseas, 755,000 Filipinos found work abroad, sending home a total of P7.5 billion; in the last three years, their annual remittance averages $5 billion (Tujan 2001). Throughout the nineties, the average total of migrant workers is about a million a year; they remit over five percent of the national GNP, not to mention the millions of pesos collected by the Philippine government in myriad taxes and fees. Hence these overseas cohorts are glorified as “modern heroes,” “mga bagong bayani” (the “new heroes”), the most famous of whom are Flor Contemplacion who was falsely accused and hanged in Singapore, and Sarah Balabagan, flogged in Saudi Arabia for defending herself against her rapist-employer.
This global marketing of Filipino labor is an unprecedented phenomenon, rivaled only by the trade of African slaves in the previous centuries. Over one thousand concerned Filipino American students made this the central topic of the 1997 FIND Conference at SUNY Binghamton where I was the invited keynote speaker. These concerned youths were bothered by the reputation of the Filipina/o as the “domestic help,” or glorified servant of the world. How did Filipinas/os come to find themselves scattered to the four corners of the earth and subjugated to the position of selling their selfhoods? What are we doing about it? In general, what is the meaning and import of this unprecedented traffic, millions of Filipinas/os in motion and in transit around the planet?
Lifting the Embargo
Of the eight million Filipinos, there are more than a million Filipina domestics (also known as OCWs or “Overseas Contract Workers”) in Hong Kong, Singapore, and Taiwan today, employed under terrible conditions. News reports of brutal and inhumane treatment, slavery, rape, suicide, and murder suffered by these workers abound. The reason why thousands of college-educated women continue to travel to Hong Kong and other destinations even as the procession of coffins of their sisters greet them at the ports of embarkation, is not a mystery. I can only sketch here the outline of the political economy of migrant labor as a subtext to the hermeneutics of diasporic representation.
Suffice it here to spell out the context of this transmigrancy: the accelerated impoverishment of millions of Filipino citizens, the oppressive unjust system (the Philippines as a neocolonial dependency of the U.S. and the transnational corporate power-elite) managed by local compradors, landlords, and bureaucrat-capitalists who foster emigration to relieve unemployment and defuse mass unrest, combined with the economic enticements in Hong Kong and other Newly Industrializing Countries, and so on–all these comprise the parameters for this ongoing process of the marketing of bodies. The convergence of complex global factors, including the internal conditions in the Philippines, has been carefully delineated by, among others, Bridget Anderson (2000), Delia Aguilar (2000), Grace Chang (2000), and Rhacel Parrenas (2001). We may cite, in particular, the devalorization of women’s labor in global cities, the shrinking status of sovereignty for peripheral nation-states, and the new saliency of human rights in a feminist analytic of the “New World Order.” In addition to the rampant pillage of the national treasury by corrupt Filipino compradors, bureaucrat-capitalists and feudalistic landlords, the plunder of the economy by transnational capital has been worsened by the “structural conditionalities” imposed by the World Bank and International Monetary Fund. Disaggregation of the economy has registered in the disintegration of ordinary Filipino lives (most from rural areas) due to forced migration because of lack of employment, recruiting appeals of governments and business agencies, and the dissolution of the homeland as psychic and physical anchorage in the vortex of the rapid depredation of finance capital.
In general, imperialism and the anarchy of the “free market” engender incongruities, non-synchronies, and shifting subject-positions of the Other inscribed in the liminal space of subjugated territory. Capital accumulation is the matrix of unequal power (Hymer 1975; Harvey 1996) between metropolis and colonies. The historical reality of uneven sociopolitical development in a U.S. colonial and, later, neocolonial society like the Philippines is evident in the systematic Americanization of schooling, mass media, sports, music, and diverse channels of mass communication (advertisements, TV and films, cyberspace). Backwardness now helps hi-tech corporate business. Since the seventies, globalization has concentrated on the exploitation of local tastes and idioms for niche marketing while the impact of the Filipino diaspora in the huge flow of remittances from OCWs has accentuated the discrepancy between metropolitan wealth and neocolonial poverty, with the consumerist habitus made egregiously flagrant in the conspicuous consumption of domestic returning from the Middle East, Europe, Hong Kong, Japan, and other places with balikbayan (returnee) boxes. Unbeknownst to observers of this postmodern “cargo cult,” coffins of these workers (one of them martyred in Singapore, Flor Contemplacion, achieved the status of national saint) arrive in Manila at the rate of five or six a day without too much fanfare.
New Heroines?
Notwithstanding this massive research into the structural and historical background of these “new heroes” (as President Corazon Aquino called them in acknowledgment of their contribution to the country’s dollar reserves), their plight remains shrouded in bureaucratic fatuities. A recent ethnographic account of the lives of Filipina domestics celebrates their newfound subjectivity within various disciplinary regimes. Deploying Foucault’s notion of “localized power,” the American anthropologist Nicole Constable seeks “to situate Filipina domestic workers within the field of power, not as equal players but as participants”(1999, 11).
Ambivalence supposedly characterizes the narratives of these women: they resist oppression at the same time as they “participate in their own subordination.” And how is their agency manifested? How else but in their consuming power? Consider this spectacle: During their Sundays off, Filipina maids gather in certain places like the food restaurants of the Central District in Hong Kong and demand prompt service or complain to the managers if they are not attended to properly. They also have the option of exercising agency at McDonald’s if they ask for extra condiments or napkins. Apart from these anecdotal examples, the fact that these maids were able to negotiate their way through a bewildering array of institutions in order to secure their jobs is testimony to what Constable calls “the subtler and more complex forms of power, discipline and resistance in their everyday lives” (1999, 202). According to one reviewer, this scholarly attempt to ferret out signs of tension or conflict in the routine lives of domestics obfuscates the larger context that defines the subordination of these women and the instrumentalities that reproduce their subjugation. In short, functionalism has given way to neopositivism. To put it another way, Constable shares Foucault’s dilemma of ascribing resistance to subjects while devaluing history as “meaningless kaleidoscopic changes of shape in discourse totalities” (Habermas 1987, 277). Nor is Constable alone in this quite trendy vocation. Donna Haraway (1992), among others, has earlier urged the practitioners of Cultural Studies to abandon the politics of representation which allegedly objectifies and disempowers whatever it represents. She wants us to choose instead local struggles for strategic articulations that are always impermanent, vulnerable, and contingent. This precept forbids the critique of ideology–how can one distinguish truth from falsehood since there are only “truth effects” contrived by power? This populist and often demagogic stance promotes “a radical skepticism” (Brantlinger 1990, 102) that cannot discriminate truth-claims, nor establish a basis for sustained and organized political action.
The most flagrant erasure in Constable’s postmodernist inventory of episodes seems more serious. This is her discounting of the unequal relation between the Philippines and a peripheral capitalist city like Hong Kong, a relation enabled by the continuing neocolonial domination of Filipinos by Western corporate interests led by the United States (Sison and De Lima 1998). But this microphysics of learning how to survive performed by Filipino maids cannot exonerate the ethnographist from complicity with this strategy of displacing causality (a technique of inversion also found in mainstream historians of the Philippines such as Glenn May, David Steinberg, Stanley Karnow) and apologizing for the victims by oblique patronage. Anne Lacsamana pronounces a felicitous verdict on this specimen of Cultural Studies: “To dismiss the broader history of Filipino OCWs in favor of more trivial pursuits (such as watching them eat at a fast food restaurant) reenacts a Western superiority that has already created (and is responsible for) many of the social, economic, and political woes that continue to plague the country” (1998, 42).
Deracination Trauma
Now the largest constituency in the Asian American group in the United States, Filipinos have become the newest diasporic community in the whole world. United Nations statistics indicate that Filipinos make up the newest migrant assemblage in the world: eight million Filipino migrant workers (out of eighty million citizens), mostly female domestic help and semi-skilled labor. They endure poorly paid employment under sub-standard conditions, with few or null rights, in the Middle East, Asia, Europe, North America, and elsewhere. It might be noted here that, historically, diasporic groups are defined not only by a homeland but also by a desire for eventual return and a collective identity centered on myths and memories of the homeland. The Filipino diaspora, however, is different. Since the homeland has long been colonized by Western powers (Spain, United States) and remains neocolonized despite formal or nominal independence, the Filipino identification is not with a fully defined nation but with regions, localities, and communities of languages and traditions. Perceived as Others, they are lumped with familiar aliens: Chinese, Mexicans, Japanese, Indonesians, and so on. Newspaper reports have cited the Philippines as the next target of the U.S. government’s global “crusade” against terrorism. Where is the nation alluded to in passports and other identification papers? How do we conceive of this “Filipino” nation or nationality, given the preemptive impact of U.S. domination and now, on top of the persistent neocolonizing pressure, the usurping force of abstractive, quantifying capital?
According to orthodox immigration theory, “push” and “pull” factors combine to explain the phenomenon of Overseas Contract Workers. Do we resign ourselves to this easy schematic formulation? Poverty and injustice, to be sure, have driven most Filipinos to seek work abroad, sublimating the desire to return by regular remittances to their families; occasional visits and other means of communication defer the eventual homecoming. Alienation and isolation, brutal and racist treatment, and other dehumanized conditions prevent their permanent settlement in the “receiving” countries, except where they have been given legal access to obtaining citizenship status. If the return is postponed, are modes of adaptation and temporary domicile in non-native grounds the feasible alternatives for these expatriates (as they are fondly called by their compatriots in Manila)?
The reality of “foreignness” cannot be eluded. Alienation, insulting treatment, and racist violence prevent their permanent re-settlement in the “receiving societies,” except where Filipino communities (as in the U.S. and Canada, for example) have been given legal access to citizenship rights. Individuals, however, have to go through abrasive screening and tests—more stringent now in this repressive neofascist ethos. During political crisis in the Philippines, Filipino overseas workers mobilize themselves for support of local and nationwide resistance against imperial domination and local tyranny. Because the putative “Filipino” nation is in the process of formation in the neocolony and abroad, overseas Filipino workers have been considered transnationals or transmigrants–a paradoxical turn since the existence of the nation is problematic, and the “trans” label a chimera. This diaspora then faces the ineluctable hurdles of racism, ethnic exclusion, inferiorization via racial profiling, and physical attacks. Can Filipino migrant labor mount a collective resistance against globalized exploitation? Can the Filipino diaspora expose also the limits of genetic and/or procedural notions of citizenship? In what way can the Filipino diaspora serve as a paradigm for analyzing and critically unsettling the corporate globalization of labor and the reification of identities in the new millennium?
Look Homeward, Angels of Pilipinas
As a point of departure for future inquiry, we might situate the Filipino diaspora within its Asian American configuration—since the author is based here in this racial polity (San Juan 2002). His intervention proceeds from a concrete historic staging ground. First, a definition of “diaspora.” According to Milton Esman, the term refers to “a minority ethnic group of migrant origin which maintains sentimental or material links with its land of origin” (1996, 316). Either because of social exclusion, internal cohesion, and other geopolitical factors, these communities are never assimilated into the host society; but they develop in time a diasporic consciousness which carries out a collective sharing of space with others, purged of any exclusivist ethos or proprietary design. These communities will embody a peculiar sensibility enacting a caring and compassionate agenda for the whole species that thrives on cultural difference. Unlike peoples who have been conquered, annexed, enslaved or coerced in some other way, diasporas are voluntary movements of people from place to place, although such migrations may also betray symptoms of compulsion if analyzed within a global political economy of labor and inter-state political rivalries. Immanuel Wallerstein (1995) feels that these labor migrants can challenge transnational corporations by overloading the system with “free movement,” at the same time that they try to retain for themselves more of the surplus value they produce. But are such movements really free? And if they are cheap labor totally contingent on the unpredictable fortunes of business, isn’t the expectation of their rebelliousness exorbitant? Like ethnicity, diaspora which is fashioned by determinate historical causes has tended to take on “the ‘natural’ appearance of an autonomous force, a ‘principle’ capable of determining the course of social action” (Comaroff 1992). Like racism and nationalism, diaspora presents multiform physiognomies open to various interpretations and articulations. Historical precedents may provide clues of what’s to come.
Let us consider one late-modern interpretation of diaspora. For David Palumbo-Liu, the concept of “diaspora” performs a strategic function. It probably endows the slash in the rubric “Asian/American” with an uncanny performative resonance. Palumbo-Liu contends that diaspora affords a space for the reinvention of identity free from naturalized categories but (if I may underscore here) not from borders, state apparatuses, and other worldly imperatives. Although remarking that the concept of diaspora as an “enabling fiction” affords us “the ideological purchase different articulations of the term allow,” Palumbo-Liu doesn’t completely succumb to the rebarbative postcolonialist babble about contingency ruling over all. I want to quote a passage from his insightful book, Asian / American, that might afford parameters for the random reflections here apropos of the theme and discourse of Filipino diaspora:
…”diaspora” does not consist in the fact of leaving Home, but in having that factuality available to representation as such—we come to “know” diaspora only as it is psychically identified in a narrative form that discloses the various ideological investments…. It is that narrative form that locates the representation of diaspora in its particular chronotope. This spatiotemporal construct approximates a psychic experience particularly linked to material history. It is only after the diasporic comes into contact with the material history of its new location that a particular discourse is enabled that seeks to mark a distance, a relation, both within and outside that constellation of contingency (1999, 355).
Like the words “hybridity,” border crossing, ambivalence, subaltern, transculturation, and so on, the term “diaspora” has now become chic in polite conversations and genteel colloquia. A recent conference at the University of Minnesota on “Race, Ethnicity, and Migration” lists as first of the topics one can engage with, “Diaspora and diasporic identities,” followed by “Genocide, ethnic cleansing, and forced migration.” One indeed dreads to encounter in this context such buzzwords as “post-nation,” “alterity,” or ludic “differance” now overshadowed by “globalization” and everything prefixed with “trans-“ and assorted postalities. In fact I myself used the word “diaspora” as part of the title of my book, From Exile to Diaspora: Versions of the Filipino Experience in the United States (1998b). Diaspora becomes oxymoronic: a particularizing universal, a local narrative which subsumes all experiences within its fold. Diaspora enacts a mimicry of itself, dispersing its members around in a kaleidoscope of simulations and simulacras borne by the flow of goods, money, labor, and so on, in the international commodity chain.
Let me interject a personal note: I have lived in the U.S. for over 40 years now (the greater part of my life), with frequent visits to the Philippines without too many balikbayan cargo, unfortunately. And in my various voyages in/out, I have encountered Filipinos in many parts of the world in the course of my research. In the early eighties I was surprised to meet compatriots at the footsteps of the Post Office in Tripoli, Libya, and later on in the streets and squares of London, Edinburgh, Spain, Italy, Greece, Tokyo, Taiwan, Hong Kong, and other places. Have I then stumbled onto some unheard-of enigmatic scandal as a “Filipino diaspora”? Or have I surreptitiously constructed this, dare I say, “reality” and ongoing experience of about eight million Filipinos around the planet? Not to speak of millions of displaced indigenous peoples in the Philippines itself, an archipelago of 700 islands, “one of the world’s most strategically important land masses,” according to geographer George Demko (1992).
For those not familiar with my other writings critical of poststructuralist approaches (San Juan 1996; 1998a), I want to state outright that I consider such views about the Filipino diaspora half-truths closer to rumor, if not sheer mystifications. Spurious distinctions about cognition and perception concerning ethnic identity will remain vacuous if they do not take into account the reality of imperial world-systemic changes and their concrete multilayered ramifications. Lacking any dialectical materialist analysis of the dynamics of colonialism and imperialism that connect the Philippines and its peoples with the United States and the rest of the world, conventional studies on Filipino immigration and resettlement are all scholastic games, at best disingenuous exercises in chauvinist or white-supremacist apologetics. This is because they rely on concepts and methodologies that conceal unequal power relations—that is, relations of subordination and domination, racial exclusion, marginalization, sexism, gender inferiorization, as well as national subalternity, and other forms of discrimination. I want to stress in particular unequal power relations among nation-states. Lest people be misled by academic gossip, I am not proposing here an economistic and deterministic approach, nor a historicist one with a monolithic Enlightenment metanarrative, teleology, and essentialist or ethnocentric agenda. Far from it. What is intriguing are the dynamics of symbolic violence (Bourdieu 1997) and the naturalization of social constructs and beliefs which are dramatized in the plot and figures of diasporic happenings.
Excavations in the Boondocks
The testimony of diasporic narrative may be a useful pedagogical device to ground my observations here on the experiences of Filipina migrant workers as synthesized in literary form. Prior to the disruption of the postcolonial impasse and in order to situate postcolonial difference in the Philippine context, I would like at this juncture to concretize the crisis of bourgeois metaphysics and its political implications in contemporary Filipino expression.
In my previous works (The Philippine Temptation, History and Form, and other books), I have described the domination of U.S. symbolic capital on literary and critical discourse since the annullment of the Spanish language and the indigenous vernaculars as viable media of expression in the public sphere at the start of U.S. colonization in 1898. The ascendancy of the hegemonic discourse of liberal utilitarianism expressed in English prevailed throughout the period of formal independence and the Cold War until the martial law period (1972-1986) when an authoritarian order reinforced semi-feudal and tributary norms. Meanwhile, Pilipino (now “Filipino”) has become a genuine lingua franca with the popularity of local films and television serials, aided by the prohibitive costs of imported Western cultural fare. As already noted earlier, these cultural developments parallel the intense neocolonization, or even refeudalization, of the whole political-economic system.
Symptomatic of a disaggregated and uneven socioeconomic formation are the literary and journalistic narratives spun around the trauma of dislocation undergone by over eight million OCWs, mostly women. I analyze one specimen of this genre below. It should be recalled that this unprecedented hemorrhage of labor-power, the massive export of educated women whose skills have been downgraded to quasi-slavish domestic help, issues from a diseased body politic. The marks of the disease are the impoverishment of 75% of the population, widespread corruption by the minuscule oligarchy, criminality, military/police atrocities, and the intensifying insurgency of peasants, women, youth, workers, and indigenous communities. The network of the patriarchal family and semifeudal civil society unravels when women from all sectors (except the rich minority) alienate their “free labor” in the world market. While the prime commodity remains labor-power (singularly measured here in both time and space especially for lived-in help), OCWs find themselves frozen in a tributary status between serfhood and colonizing pettybourgeois households. Except for the carceral condition of “hospitality” women in Japan and elsewhere overseen by gangsters, most Filipinas function as indentured servants akin to those in colonial settler societies in 17th century Virginia, Australia, Jamaica, and elsewhere. But unlike those societies, the Middle East, Canada, Hong Kong, Singapore and other receiving countries operate as part of the transnationalized political economy of global capitalism. These indentured cohorts are witness to the dismemberment of the emergent Filipino nation and the scattering of its traumatized elements to state-governed territories around the planet.
Undomesticated Domestics
At this point I want to illustrate the phenomenon of neocolonial disintegration and ideological reconstitution of the “third world” subject as a symptom of uneven capitalist hegemony in a fictional account by a Filipina author who writes in Pilipino, the national language. Fanny Garcia (1994) wrote the story entitled “Arriverderci” in 1982 at the height of the Marcos-induced export of Filipina bodies to relieve widespread immiseration in all sectors of society and curb mounting resistance in city and countryside.
Garcia’s ascetic representation of this highly gendered diaspora yields a diagnostic illustration of postcolonial schizophrenia. In the opening scene, Garcia describes Filipina domestics in Rome, Italy, enjoying a weekend break in an excursion outside the city. One of these domestics, Nelly, meets a non-descript compatriot, Vicky (Vicenta), who slowly confides to Nelly her incredible experience of physical hardship, loneliness, and frustrated ambition, including her desperate background in her hometown, San Isidro. Vicky also reveals her fear that her employer might rape her, motivating her to inquire about the possibility of moving in with Nelly whose own crowded apartment cannot accommodate Vicky. Spatial confinement resembles incarceration for those who refuse the oppression of live-in contracts, the latter dramatized in Vicky’s earlier experience.
Dialogue begets intimacy and the shock of discovery. After trust has been established between them, Nelly learns that Vicky has concealed the truth of her dire situation from her relatives back home. Like others, Vicky has invented a fantasy life to make her folks happy. After a short lapse of time, Nelly and her companions read a newspaper account of Vicky’s suicide—according to her employer, she leaped from the fifth floor of the apartment due to a broken heart caused by her sweetheart, a Filipino seaman, who was marrying another woman. Nelly of course knows the real reason: Vicky was forced to kill herself to save her honor, to refuse bodily invasion by the Italian master. Nelly and her friends manage to gather funds to send Vicky’s body back home to the Philippines. When asked how she would explain Vicky’s death to the next-of-kin, everyone agrees that they could not tell the truth. Nelly resolves their predicament with a fictive ruse:

“Ganito na lang,” sabi ni Nelly, “nabangga ang kotseng sinasakyan n’ya.” Sumang-ayon ang lahat. Pumunta sa kusina si Nelly. Hawak ang bolpen at nakatitig sa blangkong putting papel na nakapatong sa mesa, naisip ni Nelly, dapat din niyang tandaan: sa San Isidro, si Vicenta at Vicky ay si Bising (1994, 334-335).
[“Let’s do it this way,” Nelly said, “she died when the car she was in crashed.” Everyone agreed. Nelly entered the kitchen. Holding a ballpoint pen and staring at the blank piece of paper on the table, Nelly thought that she should also remember: in San Isidro, Vicenta and Vicky were also Bising.]
In the triple personas of Vicky nurtured in the mind of Nelly, we witness the literal and figurative diaspora of the Filipino nation in which the manifold layers of experience occuring at different localities and temporalities are reconciled. They are sutured together not in the corpse but in the act of gendered solidarity and national empathy. Without the practices of communication and cooperation among Filipina workers, the life of the individual OCW is suspended in thrall, a helpless fragment in the nexus of commodity circulation. Terror in capitalist society re-inscribes boundaries and renews memory.
History and Agency
What I want to highlight, however, is the historicizing power of this narrative. Marx once said that capitalism conquers space with time (Harvey 2000). The urgent question is: can its victims fight back via a counterhegemonic strategy of spatial politics? Here the time of the nationalizing imagination overcomes displacement by global capital. Fantasy becomes complicit with truth when Nelly and her friends agree to shelter Vicky’s family from the terror of patriarchal violence located in European terrain. We see that the routine life of the Filipino community is defined by bureaucratized space that seems to replicate the schedule back home; but the chronological itinerary is deceptive because while this passage lures us into a calm compromise with what exists, the plot of attempted rape and Vicky’s suicide transpires behind the semblance of the normal and the ordinary:
…Ang buhay nila sa Italia ay isang relo–hindi nagbabago ng anyo, ng direksiyon, ng mga numero.
Kung Linggo ng umaga, nagtitipon-tipon sa loob ng Vaticano, doon sa pagitan ng malalaking haliging bato ng colonnade….
Ang Papa’y lilitaw mula sa isang mataas na bintana ng isang gusali, at sa harap ng mikropono’y magsasalita’t magdadasal, at matapos ang kanyang basbas, sila’y magkakanya-kanyang grupo sa paglisan. Karaniwa’y sa mga parke ang tuloy. Sa damuhan, sa ilalim ng mga puno, ilalabas ang mga baon. May paikot-ikot sa mga grupo, nagtitinda ng pansit na lemon ang pampaasim, litsong kawali na may ketsup, at iba pa. Umpisa na ng piknik. Magkakasama ang mga Ilokano, ang mga Batanggenyo, at iba pang hatiang batay sa wika o lugar. O kaya’y ang mga propesyonal at di-propesyonal. Matapos ang kainan, palilipasin ang oras sa pamamagitan ng kuwentuhan o kaya’y pagpapaunlak sa isang nagpapasugal. Malakas ang tayaan. Mga bandang alas-tres o alas-kuwatro ng hapon, kanya-kanyang alis na ang mga pangkat. Pupunta sa mga simbahang pinagmimisahan ng mga paring Pinoy na iskolar ng kani-kanilang order. Sa Ingles at Pilipino ang misa, mga awit at sermon. Punong-puno ang simbahan, pulos Pilipino, maliban sa isa o dalawa o tatlong puti na maaring kaibigan, nobio, asawa o kabit ng ilang kababayan.
Matapos ang misa, muling maghihiwalay ang mga pangkat-pangkat. May pupunta muli sa mga parke, may magdidisco, may magsisine. Halos hatinggabi na kung maghiwa-hiwalay patungo sa kanya-kanyang tinutuluyan…. (329-330).
[Their lives in Italy resembled a clock—never changing in shape, direction or numbers.
On Sunday mornings they would gather inside the Vatican, there between the huge rocky pillars of the colonnade… The Pope would appear at a window of the tall building, and would pray and speak in front of a microphone, and after his benediction, they would all join their groups upon leaving. Usually they head for the parks. On the grass, under the trees, they will spread their packs. Some will circle around selling noodles with lemon slices, roast pork with catsup, and other viands. The picnic begins. Ilocanos congregate among themselves, so do those from Batangas, and others gather together according to language or region. Or they socialize according to profession or lack of it. After eating, they will pass the time telling stories or gambling. Betting proceeds vigorously. Toward three or four in the afternoon, the cohorts begin their departure. They head toward the churches where Filipino priests, scholars of their orders, hold mass in English or in Filipino, together with songs and sermon. The churches overflow, all Filipinos, except for one, two or three whites, who may be friends, sweethearts, wives, or partners. After the mass, the groups will again separate. Some will return to the parks, others will go to discos or moviehouses, until around midnight they will go their separate individual ways to wherever they are staying.]

Resignation is premature. This surface regularity conceals fissures and discontinuities that will only disclose themselves when the death of Vicky shatters the peace and complicates the pathos of indentured domesticity.
Ludic Mis-Representations
The most telling symptom of uneven development caused by the new international division of labor is the schizoid nature of the Filipina response to serflike confinement. This response has been celebrated by postcolonial critics as the exemplary act of “sly civility,” a tactic of outwitting the enemy by mimicry and ambivalent acts. We read a tabulation of this tactic in Garcia’s description of Nelly’s plans to tour Europe by touching base with friends and acquaintances throughout the continent, an escape from the pressure of responsibility or accountability to anyone. Here is the cartography of Nelly’s “imagined community” which generates a new position: the deterritorialized citizen of global capital. The space of recreation may relieve the pressure of alienated time, but it cannot ultimately resolve the dilemma of spatiotemporal dislocation and dispersal. Asked by her friends what’s going on between her and Vicky, Nelly simply smiles and shrugs her shoulders:
Mas mahalaga sa kanya ang mga tanong ng sarili. Pulos Roma na lamang ba? Aling sulok at kanto pa ng Roma ang hindi niya natatapakan? Pulos pagkakatulong na lamang ba? Hindi siya nagpunta sa Europa upang paganapin lamang ang sarili sa mga istorya ng pagliliwali kung Linggo, na kabisadong-kabisado na niya ang simula’t dulo. Hindi siya nangibang bansa upang makinig lamang sa mga usapang nakaangkla sa mga “nanay,” ‘tatay,” “anak,” mga gawaing-bahay, hinaing at problema. Hindi upang sundan ang buhay at kasaysayan ng isang Vicenta. Ipinasya niyang umpisahan na ang paglilibot sa Europa. May sapat na siyang naiipon para sa ibang bansa. Bibili siya ng Eurail pass, mas mura sa tren. Unahin kaya muna niya ang France, West Germany at Netherlands? May mga kaibigan siya doon. Nasa Paris si Orly, may kuwartong inuupahan. Nagpunta ito sa Paris bilang iskolar, artist-observer sa loob ng tatlong buwan, ngunit tulad niya, hindi na ito bumalik sa Pilipinas. Ngayo’y nabubuhay ito sa pamamagitan ng pagpipinta at pagiging potograpo. Sa Frankfurt, makikituloy siya kay Nora at sa Alemang napangasawa nito, dating penpal. Nasa Amsterdam si Angie, kahera sa department store, at ka-live-in ang isang Dutch. Sapat na marahil ang isang buwang paglalakbay. Saka naman iplano ang mga ibang bansa. Sinulatan niya ang tatlong kaibigan. (333) [ More valuable for her are the questions addressed to herself. Am I to be confined to Rome alone? What corner and crossroad of Rome has she not covered already? Am I to be tied to domestic work? She didn’t travel to Europe in order to let herself play a role in the stories of killing time on Sundays, whose beginning and end she knew thoroughly. She didn’t go abroad only to listen to talk anchored to “mother,” “father,” “child,” domestic chores, grumblings and problems. Nor to pursue the life and history of a certain Vicenta. She decided to start her travels around Europe. She already has enough savings for the trip to other countries. She’ll buy a Eurail pass, it’s cheaper by train. Should she begin with France, West Germany, and the Netherlands? She has friends there. Orly is in Paris, with a rented room. He went to Paris as a scholar, artist-observer, for three months, but like her he never returned to the Philippines. Now he’s supporting himself by painting and photography. In Frankfurt she’ll stay with Nora and her German husband, her former penpal. Angie is in Amsterdam, a cashier at a department store, with a live-in Dutch partner. Perhaps a month’s journey will be enough. She’ll plan visiting other lands later. She wrote her three friends.]
In the above passage, we discern the contradictions immanent in Filipina agency as she negotiates her position in the locus between wage-labor under serflike conditions and the mobility promised by the “free market” of late capitalist Europe. This situation may provide us the source of scaling the postcolonial dilemma suffered by Filipinas, conceving scale as (in Neil Smith’s definition) “the geographical resolution of contradictory processes of competition and co-operation” (1993, 99). But the chance for an escape to resolve the contradictions is foiled for the moment when Nelly and her friends learn of Vicky’s death.
Tragic Comedy
Contrary to postcolonial alibis concerning decentered subject-positions, Garcia’s narrative posits an interrogation of presumed agency: Is the charm of adventure enough to heal the trauma of dislocation and obviate the terror of rape? Are the opportunities of consuming images and experiences offered by the wages of indentured labor enough to compensate for the nullity of citizenship and the loss of intimacy and the support of family and community? Is this postcolonial interstitiality the new name of servitude under the aegis of consumerist transnationalism where physical motion transcending fixed locality becomes a surrogate for the achievement of dignity and freedom?
What is clear is the dialectical unity of opposites embedded in the geopolitical predicament of OCWs captured in Garcia’s narrative. The homeland (or its internalized cartography) is cannibalized and grafted onto sites of potential reconstitution. The Filipino diaspora here is defined by the Filipinas’ social interaction and its specific differentiated geography, an interaction characterized by family/kinship linkages as well as solidarity based on recursive acts of mutual aid and struggle for survival. The political struggle over the production of scale in global capitalism is translated here in Nelly’s mapping of her coordinates as she plans her tour of Europe, a translation of abstract space into places indexed by Filipino friends and acquaintances. This is not postcolonial ambivalence or hybridity because it is centered on the organic bonds of experience with oppressed compatriots and their continuous resuscitation. Nelly’s affiliation with Vicky is tied to a web of shared stories of intimacy, dehumanization and vulnerability. The Eurocentric fabrication of Otherness is qualified if not neutralized by Nelly’s collectively assigned task of communication with Vicky’s family, a task that prefigures and recuperates even if only in symbolic terms the interrupted struggle for national autonomy and sovereignty on the face of disintegration by transnational corporate aggression. Postcolonial disjunctures are reproduced by acts of revolt and sustained resistance. Such acts constitute a bad example for metropolitan citizen subjects of industrialized democracies. Racism still prevents them from uniting with their victims. While it would be exorbitant to claim that global capitalism has been dealt a blow by Filipina agencies of coping and life-maintenance, I would suggest here that this mode of representation, which I would categorize as a type of allegorical realism grounded in the confluence of vernacular poetics and selective borrowings from the Western avant-garde (Brecht, Mayakovsky, Neruda), enables us to grasp the totalizing virtue of Filipino nationalism as it interpellates diasporic subjects. Perhaps this virtue manifests itself only as a potential reservoir of energies that can be mobilized in crisis situations; still, the cultural and ideological resistance of neocolonized Filipinos overseas testify to its immanent presence in what Lenin called “the weak links” of the imperialist chain around the planet, not only in the peripheral dependencies but also in the margins now transposed to the centers of empire.
Extrapolations and Reconfigurations
In summary, I venture the following theses for further discussion. My first thesis on the phenomenon of the Filipino dismemberment is this: Given that the Philippine habitat has never cohered as a genuinely independent nation—national autonomy continues to escape the nation-people in a neocolonial set-up—Filipinos are dispersed from family or kinship webs in villages, towns or provincial regions first, and loosely from an inchoate, even “refeudalized,” nation-state. This dispersal is primarily due to economic coercion and disenfranchisement under the retrogressive regime of comprador-bureaucratic (not welfare-state) capitalism; migration is seen as freedom to seek one’s fortune, experience the pleasure of adventure, libidinal games of resistance, and other illusions of transcendence. So the origin to which one returns is not properly a nation-state but a village, a quasi-primordial community, kinship network, or even a ritual family/clan. In this context, the state is viewed in fact as a corrupt exploiter, not representative of the masses, a comprador agent of transnational corporations and Western (specifically U.S.) powers. Second thesis: What are the myths enabling a cathexis of the homeland? They derive from assorted childhood memories and folklore together with customary practices surrounding municipal and religious celebrations; at best, there may be signs of a residual affective tie to national heroes like Rizal, Bonifacio, and latter-day celebrities like singers, movie stars, athletes, and so on. Indigenous food, dances, and music can be acquired as commodities whose presence temporarily heals the trauma of removal; family reunification can resolve the psychic damage of loss of status or alienation. In short, rootedness in autochtonous habitat does not exert a commanding sway, experienced only as a nostalgic mood. Meanwhile, language, religion, kinship, the aura of family rituals, and common experiences in school or workplace function invariably as the organic bonds of community. Such bonds demarcate the boundaries of the imagination but also release energies and affects that mutate into actions—as performed by Garcia’s characters—serving ultimately national-popular emancipatory projects. Third thesis: Alienation in the host country is what unites Filipinos, a shared history of colonial and racial subordination, marginalization, and struggles for cultural survival through hybrid forms of resistance and political rebellion. This is what may replace the non-existent nation/homeland, absent the liberation of the Filipino nation-state.
In the thirties, Carlos Bulosan once observed that “it is a crime to be a Filipino in America.” Years of union struggle and political organizing in inter-ethnic coalitions have blurred if not erased that stigma. Accomplishments in the civil rights struggles of the sixties have provided nourishment for ethnic pride. And, on the other side, impulses of assimilationism via the “model minority” umbrella have aroused a passion for multiculturalism divorced from any urge to disinvest in the “possessive investment in whiteness” (Lipsitz 1998). But compared to the Japanese or Indian Americans, Filipino Americans as a whole have not made it; the exceptions prove the rule. Andrew Cunanan (the serial killer who slew the famous Versace) is the specter that continues to haunt “melting pot” Filipino Americanists who continue to blabber about the “forgotten Filipino” in the hope of being awarded a share of the obsolescent welfare-state pie. Dispossession of sovereignty leads to shipwreck, natives drifting rudderless, or marooned in islands all over the planet. Via strategies of community preservation and other schemes of defining the locality of the community in historical contexts of displacement, the Filipino diaspora defers its return—unless and until there is a Filipino nation that they can identify with. This will continue in places where there is no hope of permanent resettlement as citizens or bonafide residents (as in Japan, Hong Kong, Taiwan, Singapore, and elsewhere). This is the disavowed terror of globalization. Fourth thesis: Some Filipinos in their old age may desire eventual return only when they are economically secure. In general, Filipinos will not return to the site of misery and oppression—to poverty, exploitation, humiliated status, despair, hunger, and lack of dignity. Of course, some are forcibly returned: damaged, deported or dead. But OCWs would rather move their kin and parents to their place of employment, preferably in countries where family reunification is allowed, as in the United States, Italy, Canada, and so on. Or even in places of suffering and humiliation, provided there is some hope or illusion of future improvement. Utopian longings can mislead but also reconfigure and redirect wayward adventures.
Fifth thesis: Ongoing support for nationalist struggles at home is sporadic and intermittent during times of retrenchment and revitalized apartheid. Do we see any mass protests and collective indignation here in the United States at the Visiting Forces Agreement, for example, and the recent invasion (circa 1998-2000) of the country by several thousand U.S. Marines in joint U.S.-Philippines military exercises? Especially after September 11 and the Arroyo sycophancy to the Bush regime, the Philippines—considered by the U.S. government as the harbor of homegrown “terrorists” like the Abbu Sayyaf–will soon be transformed into the next “killing field” after Afghanistan. During the Marcos dictatorship, the politicized generation of Filipino American youth here was able to mobilize a large segment of the community to support the national-democratic mass struggles, including the armed combatants of the New People’s Army (led by the Communist Party of the Philippines), against U.S.-supported authoritarian rule. Filipino nationalism blossomed in the late sixties and seventies, but suffered attenuation when it was rechanelled to support the populist elitism of Aquino and Ramos, the lumpen populism of Estrada, and now the mendacious Arroyo regime. This precarious balance of class forces at this conjuncture is subject to the shifts in political mobilization and calculation, hence the intervention of Filipino agencies with emancipatory goals and socialist principles is crucial and strategically necessary. Sixth thesis: In this time of emergency, the Filipino collective identity is in crisis and in a stage of formation and elaboration. The Filipino diasporic consciousness is an odd species, a singular genre: it is not obsessed with a physical return to roots or to land where common sacrifices (to echo Ernest Renan) are remembered and celebrated. It is tied more to a symbolic homeland indexed by kinship or particular traditions and communal practices which it tries to transplant abroad in diverse localities. So, in the moment of Babylonian captivity, dwelling in “Egypt” or its modern surrogates, building public spheres of solidarity to sustain identities outside the national time/space “in order to live inside, with a difference” may be the most viable route (or root) of Filipinos in motion—the collectivity in transit, although this is, given the ineluctability of differences becoming contradictions, subject to the revolutionary transformations emerging in the Philippine countryside and cities. It is susceptible also to other radical changes in the geopolitical rivalry of metropolitan powers based on nation-states. There is indeed deferral, postponement, or waiting—but history moves on in the battlefields of Luzon, Visayas, and Mindanao where a people’s war rooted in a durable revolutionary tradition rages on. This drama of a national-democratic revolution will not allow the Filipino diaspora and its progeny to slumber in the consumerist paradises of Los Angeles, New York, Chicago, San Francisco, or Seattle. It will certainly disturb the peace of those benefiting from the labor and sacrifices of OCWs who experience the repetition-compulsion of globalized trade and endure the recursive traumas of displacement and dispossession.
From Prologue to Epilogue
Caught in the cross-currents of global upheavals, I can only conclude with a very provisional and indeed temporizing epilogue—if I may beg leave from those Filipina bodies in coffins heading home: Filipinos in the United States (and elsewhere, given the still hegemonic Western dispensation amid allegations of its disappearance) are neither “oriental” nor “hispanic,” despite their looks and names. They might be syncretic or hybrid subjects with suspect loyalties. They cannot be called fashionable “transnationals” or flexible transmigrants because of racialized, ascribed markers (physical appearance, accent, peculiar non-white folkways, and other group idiosyncracies) that are needed to sustain and reproduce white supremacy in this racial polity. Bridget Anderson (2000) has cogently demonstrated how the international labor market consistently racializes the selling of Filipina selfhood; thus, not only gender and class but, more decisively, “racial identities” conditioned by immigrant status, inferiorized nationality, and so on, are reproduced through the combined exploitation and oppression taking place in the employer’s household. Slavery has become re-domesticated in the age of reconfigured mercantilism—the vampires of the past continue to haunt the cyberprecinct of finance capital and its futurist hallucinations. The trajectory of the Filipino diaspora remains unpredictable. Ultimately, the rebirth of Filipino agency in the era of global capitalism depends not only on the vicissitudes of social transformation in the U.S. but, in a dialectical sense, on the fate of the struggle for autonomy and popular-democratic sovereignty in the Philippines where balikbayans (returnees) still practice, though with increasing trepidation interrupted by fits of amnesia, the speech-acts and durable performances of pakikibaka (common struggle), pakikiramay (collective sharing), at pakikipagkapwa-tao (reciprocal esteem). Left untranslated, those phrases from the “Filipino” vernacular address a gradually vanishing audience. Indeed, this essay itself may just be a wayward apostrophe to a vanished dreamworld—a liberated homeland, a phantasmagoric refuge—evoking the utopias and archaic golden ages of myths and legends. But wherever it is, this locus of memories, hopes and dreams will surely be inhabited by a new collectivity as befits a new objective reality to which Susan Buck-Morss, in her elegiac paean to the catastrophe that overtook mass utopia, alludes to: “the geographical mixing of people and things, global webs that disseminate meanings, electronic prostheses of the human body, new arrangements of the human sensorium. Such imaginings, freed from the constraints of bounded spaces and from the dictates of unilinear time, might dream of becoming, in Lenin’s words, “as radical as reality itself” (2000, 278). That was already approximated by Marx in his view that “the coincidence of the changing of circumstances and of human activity or self-changing can be conceived and rationally understood only as revolutionary practice” (Fischer 1996, 170). Or, to translate in the proverbial idiom warranted by the experience of all diasporic bodies and ventriloquized by the Angel of history (invoked by Walter Benjamin [1969]) surveying the ruins before and after: De te fabula.

Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS

POLITIKANG SEKSUWAL: KUMANDER PARAGO VERSUS ONE-BILLION-RISING


Picasso-Les Demoiselles d'AvignonKUMANDER PARAGO VERSUS ONE BILLION RISING: POLITIKANG SEKSUWAL SA PANAHON NG TERORISMONG U.S.

— ni E. San Juan, Jr.
Professorial Lecturer, Polytechnic University of the Philippines
Ang tao ba ay katumbas lamang ng kanyang katawan, o bahagi nito? Ang kasarian ba ay walang iba kundi organong seksuwal? Seks ba ang buod ng pagkatao?

Kung hindi man ito kalakaran, ang tumututol ay siyang nagtatampok ng problema, bagamat salungat sa namamaraling opinyon o doxang pangmadla. Sinomang bumanggit ng seks ay kasabwat na ng mga bastos at mahalay. Sabi-sabi ito. Batikusin mo, ikalat mo’t palaganapin. Bakit mali ito?

Ang usapang seksuwal ay di na masagwa o mahalay ngayon. Buhat noong maging sikat, bagamat kontrobersiyal, ang “Vagina Monologues” ni Eve Ensler, tila hindi na nakasisindak tumukoy sa mga maselang bahagi ng katawan ng babae (Wikipedia 2015). Ang estilong bugtong o talinghaga sa seks–gawaing pakikipagtalik–ay itinuturing na sintomas ng neurosis o maselang sakit ng budhi. Paano ang seks ng transgender, hybrid o cyborg?

Ordinaryo na lamang ang seksuwal chitchat sa kontemporaryong praktika sa sining at publikong huntahan. Bakit hindi kung laganap na ang advertisement sa Viagra at iba pang drogang nagpapaudyok sa hindutan? Anong masama sa masarap na “dyugdyugan”? Di ba utos kina Eba at Adan: “Multiply…Magparami kayo!” Kung di kaya, uminom ng pilduras o di kaya’y virgin coconut oil. OK ito sa mga pariseo ng simbahan.

Wala bang sariling ating pukaw-pukyutan? Katutubong pukyotan-putakang pangsarili. Biro ng iba, kung instrumento ng progresibong sektor ang popularidad ni Ensler, bakit di pumatol ang “Penis/Balls Monologue”? Kung sobrang tsobinismo o makismo ito, e di symposium o colloquium ng mga genitalia? O sunod kina Bakhtin at Levinas, diyalogo ng balun-balunan, bukong-bukong at puwit? Demokratikong pagpapalitan ng kuro-kuro at kiliti. May reklamo ka?

Pambihirang Pakulo

Iwan na muna natin ang katawang performative. Dumako tayo sa milyung espirituwal, sa palengkeng neoliberal. Pambihira talaga. Walang clone si Ensler. Isa na siyang korporasyon ng Power Elite ng Global North. Isang haligi ng Imperyong U.S. Naging selebriting burgis si Ensler, kumita ng di-makalkulang yaman at prestihiyo sa di umano’y peministang hamon sa moralidad ng puritanismong lipunan.

Nagsilbing kultural kapital ang cause de celebre, ginawang passport o pretext para isalba ang kababaihan saan mang lupalop tulad ng neokolonyang Pilipinas. Talo pa niya si Mother Teresa. Ililigtas sina Mary Jane Veloso, Andrea Rosal, Wilma Tiamson, at iba pang inaaping babae sa rehiyon ng BangsaMoro at Lumad (San Juan 2015).

Huwag nang idawit ang Birhen, o babaylang Reyna sa TV at pelikula. Hindi biro, naging talisman o magayumang lakas ang seks ng babae. Sino ang may reklamo sa One Billion Rising ni Ensler? Ang Vagina Men sa Quezon City o sa Congo? Pati mga gerilya ng New People’s Army ay nagsasayaw sa direksiyon ni Ensler sa tulong ng mga kakutsabang kabaro. HIndi na monologo kundi koro ng mga diwata sa gubat kung saan ang masa ay mga isda, ayon kay Mao.
Magaling! Tuwang-tuwa ang mga hito, talakitok, dilis, bia, tanggigi, bakoko at tilapya. Mabuhay ang rebolusyong umiindak, naglalambing. Kung hindi tayo kasama sa sayaw, sambit ni Mother Jones, bakit magpapakamatay?

Karnibal ng mga Paru-Paro?

Kaalinsabay ang usapang puk# sa liberalisasyon ng diskursong seksuwal sa klimang anti-kapitalistang protesta sa buong mundo. Tampok dito ang Women’s Liberation movement (simula kina Simone de Beauvoir o Shulamith Firestone) noong dekada 1960-1970. Bumunsod na nga sa pagturing sa prostitusyon bilang sex work/trabahong makalupa. Ewan ko kung anong palagay ni Aling Rosa at mga Lola ng “Lolas Kampanya Survivor” na naglakbay sa kung saan-saan, salamat sa tulong ni Nelia Sancho, ang coordinator ng grupo (tungkol sa industriyalisasyon ng seks, konsultahin si Barry 1995, pahina 146-51).

Sa ngayon, 300-400 Lola ang buhay pa sa bilang ng 2000 “Comfort Women” sa Pilipinas. Wala pang hustisya sina Lola Julia, Lola Fedencia, atbp hanggang ngayon. Patuloy nilang iginigiit na ang ginawa ng mga Hapon noong giyera ay hindi pag-upa sa babaeng trabahador kundi talagang gahasang tortyur, panggagahis sa sibilyan, isang masahol na krimen laban sa humanidad. Usapang putangna iyon, walang duda. Ang babae ay makinang ginamit upang magparaos ang mga sundalong Hapon, tulad ng mga “hospitality girls” sa Angeles City, Olongapo, at iba pang R & R sentro ng US sa kanilang pandaramong sa Vietnam, Cambodia at Laos noong mga dekada 1960-1980.

Sa kasalukuyan, walang pang artista tulad ni Kenneth Goldsmith na mangagahas sumulat ng isang tula tungkol sa “Katawan ni Lola Rosa, “Comfort Woman.” Nang sambitin ni Goldsmith ang kanyang tulang konseptuwal, “The Body of Michael Brown” (Goldsmith 2015), katakut-takot na puna’t panunuri ang sumabog sa Internet at mass media. Bakit? Ang katawan ng Aprikano-Amerikanong biktima ng karahasan ng pulis sa Ferguson, Missouri, ay tila naging banal, sagrado, hindi puwedeng gawing paksa sa makalupang aktibidad. “Off Limits,” wika nga, sa mga puting naghahari, puting makapangyarihan (White Supremacy).

Akala natin ay nasira na ang mga hanggahan, regulasyon, o bakod na naghihiwalay sa iba’t ibang uri, paksa, ugali, kaisipan. Akala natin, kung popular na ang “Vagina Monologues,” maaari nang pakialaman ang anumang bagay; wala nang pag-aaring pribado o di kakabit ng espasyong komun o komunidad. Paano mangyayari ito kung umiiral pa ang pribadong pag-aari ng mga kasangkapan sa produksiyon ng ikabubuhay? Umiiral pa ang tubo, salapi, pribadong lupa o espasyo. Binibili pa ang lakas-paggawa, hindi lamang lakas kundi buong katawan at kaluluwa mo. Pati panaginip mo, damdamin, iyong matimtimang pagnanais o pangarap mong kalakip ng iyong puso’t budhi. Walang sagrado sa korporasyong multinasyonal, sa palengke ng kapitalismong global. Biniro ni Goldsmith, kaya siya natisod sa apoy ng umaatikabong alitang di lamang kultural kundi tahasang politikal at moral.

May aral kaya ito sa mga alagad ng ONE BILLION RISING? Anong panganib na sumusunod tayo sa modo ng publicity ng isang haligi ng burgesyang imperyo? Paano mababago ang diwa at institusyong mapang-api kung wala tayong kabatiran sa maselan at masalimuot na rasismo’t makauring ideolohiyang kaakibat ng patron ng produktong inilalako ni Ensler?

Radikal at Mapanuri? Bawal! Huli ‘yan!

Bago sumabog ang peminismong radikal, mahaba na rin ang tala ng rebelyon ng mga alagad-ng-sining laban sa sensura, ipokrisya’t pagbabawal sa malayang paglalahad. Historya ito ng ebolusyon ng modernidad. Kasi, laging pinaglalangkap ng Patriarkong Orden ang militanteng sining at pornograpya. Hindi sumusunod sa istandard ng burgesya. Taktikang pagbubusal iyon sa kritikang kamalayan. Isipin na lang ang kaso sa dalawang nobelang Ulysses ni James Joyce at Lady Chatterley’s Love ni D.H. Lawrence, o mga libro ni Henry Miller. Pati Catcher in the Rye at Huckleberry Finn ay pinagbabawal sa ilang aklatang pampubliko sa U.S.

Nakakabagot itong ipokrisya, testigo sa paghahati ng lipunang mapagsamantala’t makahayup. Huwag na nating balik-tanawin pa ang mga sinaunang halimbawa ng Satyricon ni Petronius, Decameron ni Boccacio, Gargantua at Pantagruel ni Rabelais, at mga akda ni Marquis de Sade. Sinubok nilang sugpuin at pigilin ang pag-unlad ng kamalayan. Laging umiigpaw sa kontrol ng mga naghahari ang lasa at nais ng madla, hindi ng mga awtoridad na umuusig sa mga “ideological State apparatus” ng makauri’t mapagsamantalang lipunan.

Sa larangan ng pintura, masilakbo’t maengganyo ang balitaktakan. Armadong puwersa ang nakapangingibabaw, hindi argumentong rasyonal. Nakasalalay ang kapangyarian ng Patriyarkong Burgesya. Pwedeng banggitin ang eskandalo tungkol sa “Olympia” (1865) ni Edouard Manet, “The Origin of the World” (1866) ni Gustave Courbet, “Ecstatic Unity” (1969) ni Dorothy Iannone, at mga litrato ni Robert Mapplethorpe. Halimbawa naman ng mga paggamit ng tema o imaheng relihiyoso, mababangit ang eskandalo tungkol sa “Piss Christ” (1987) ni Andres Serrano o “The Holy Virgin May” (1999) ni Chris Ofili (Frank 2015)..

Sa atin naman, magugunita ang pagsasara ng “KULO” exhibit at ang “Politeismo” (2011) ni Mideo Cruz. Kung itinanghal ang “KULO” sa Pransiya o Italya, marahil walang problema. Baka naging mabenta pa ang mga mapangahas na likhang-sning, karibal ng mga milyong dolyar na produkto nina Andy Warhol at De Kooning.

Ngunit sa neokolonyang mahal, ang diskurso ng libog o praktikang pukaw-pukyutan ay tabu pa rin, sa pangkalahatan. Merong pasubali. Sa akademyang sekular, umiiral ang regulasyon sa takdang lugar ng usapang libog. Ngunit nananaig pa rin ang tradisyonal na moralidad ng iba’t ibang simbahan–mga ugali, gawi, kostumbre sa kilos, salita, at sentido komun ng bayan.Sino ba ang nakikinabang sa ganitong paghihigpit? Di na tayo makababalik sa hardin ng karinyo’t lampungan (hinggil sa kontrobersyang legal at etikal kaugnay sa pornograpiya, konsultahin si Strossen 1995).

Magtiyaga na lang kayo sa kampo ng mga nudist, susog ng mga miron. O pornograpikong eksena/video sa Internet. Mag-ingat ka, ang surveillance ngayon ay di lamang estratehiya ng pulis, kundi maniobra ng mga espiya sa Internet, satellite, drones—wala kang ligtas! Puputaktahin ka ng isang katerbang buwisit at kamyerdahang panghihimasok.

Hamon kina Gabriela Silang at Mga Babaylan

Paano kung ambisyon mo ang tumulad kay Shigeko Kubota? Lalaki ka man, puwede ka ring gumaya kay Kubota.

Sino itong Kubeta? Kubota po, hindi kubeta. Ipinanganak siya sa Niigata, Hapon, noong 1937, kalahi ng mga Budistang monghe (Wikipedia 2015). Naging kasapi siya sa organisasyong Fluxus sa New York noong dekada 1960. Si Kubota ay tanyag na avantgarde video-iskultor, lumilikha ng video installation, sumusuri sa pamana ni Marcel Duchamp, ama ng modernismong sining. Kalahok ang mga maraming likha niya sa Dokumenta 7, Kessel (1982) at iba pang museo’t galeri. Naging propesor siya ng teknolohiya ng video/pelikula sa iba’t ibang unibersidad at institusyong global. Unang napag-aralan niya ang komposisyon ni John Cago noong 1963 sa pagsasanib niya sa grupong musikero sa Tokyo, ang Ongaku, kasama si Yoko Ono.

Naging tanyag si Kubota sa “Vagina Painting,” na ginanap sa Perpetual Fluxus Festival,Cinematheque, New York noong Hulyo 1965. May foto ng akto niya sa libro ni Peter Osborne, Conceptual Art (2002), pahina 71. Subaybayan din siya sa Internet sa dokumentasyon ng “Vagina Painting” at iba pang likhang-sining niya (Godfrey 1998).

Sa pangyayaring ito, inilatag ni Kubota ang isang malapad na papel sa sahig. Doon nagpinta siya nang abstraktong linya sa pulang kulay sa bisa ng galaw ng brotsa. Nakakabit ang brotsa sa singit. Huwag mo nang itanong kung gaano katagal ang aksyon at ano ang reaksyon ng awdiyens noon. Sinasagisag ang kanyang vagina bilang bukal ng inspirasyon. Ang pulang pinta ay kahalintulad ng dugo sa regla na hulog mula sa lugar na tinaguriang kawalan ng phallus (sa metaporikang pakahulugan; ibig pahiwatig, hindi penis o titi). Sa gayong palabas, pinasimulan niya ang isang perspektibang makababae sa tipikal na pagtatanghal ng Fluxus hinggil sa operasyong pagbabakasakali, pasumala o patsansing-tsansing(“chance operations”).

Iminungkahi ni Kubota sa kanyang akto ang isang alternatibo sa agresibong teknik ng action o drip painting ni Jackson Pollock. Isang hamon din ang ginanap ni Kubota sa papel ng babaeng artista na laging pinapatnubayan, ginagabayan, at inuugitan ng kalalakihan–awtoritaryong disiplina ng mga Patriyarko. Dagdag pa, pinuna ni Kubota ang paggamit sa babae bilang brotsang buhay, nilubog sa pintang kulay asul, na pinagapang sa kanbas, na masasaksihan sa Anthropometrie serye ni Yves Klein noong dekada 1950-1960.

Salungat si Kubota (na asawa ng bantog na si Nam June Paik) sa ganoong paggamit ng katawan ng babae, isang uri ng “human traffiking” ng kababaihan. Kapanalig niya sa krusadang ito sina Yoko Ono at Carolee Schneeman, na hindi masyadong nagustuhan ng kanilang grupong Fluxus (Osborne 2002).

Makibaka, Huwag Magsipsip

Sunod ba ang One Billion Rising sa pintang pukyutan ni Kubota? Aktibo pa rin si Kubota sa New York. I-Google ninyo. Uliran ang kanyang halimbawang napasimulan sa pagpukpok sa pukyutan upang pukawin ang bihag at nakukulong na kamalayan. Isang sandata iyon sa conscientization ng madla.Bakit hindi? Bakit hindi gamitin ang katawan–na siyang lugar ng “Kingdom” ng Tagapagligtas–upang palayain ang pagkatao’t kaluluwa (kundi pa naisangla o naipagbili)? Bakit pa nagkaroon ng inkarnasyon kung tayo’y mga anghel na walang puwit o bunganga, walang titi o puk%?

Anong reklamo mo? Manunuod na lang ba tayo ng “Fifty Shades of Grey” at YOUTUBE seryeng pornograpiko, at mga artifaktong pabalbal sa Internet tulad ng “Kakantutin ka lang nila” (mahigit 4,081,933 ang taga-subaybay sa YOUTUBE; Lordganja 2015). Kuntento na ba tayong laging nakatungaga sa mga strip-tease at sirko ng mga egotistikong selebriti sa TV at pelikula? Marami tayong reklamo, sigurado, kaya dapat ipahayag na ito. Pasingawin at ibilad ang mga pasakit, himutok, hinanakit. Kundi, baka magkarambulan sa sikolohiyang pantayo’t pambarkada.

Alam nating lahat ang tunay na situwasyon. Tulad ng anumang bagay, puspos ng masalimuot na kontradiksiyon. Lahat ng bahagi ng katawan ay may reklamo, laluna ang sikmura, uhaw sa hustisya. Marami nang pasubali: kaya bang ipahiwatig ang damdamin ng buong body politic sa makitid at partikularistikong paraan ng Vagina Monologue o Vagina Painting? Binugbog at pinarusahang mga katawan ng sambayanan, isinasangkot sa pambansang mobilisasyon ang lahat ng kasariang inaapi. Bukod ito sa One Billion Rising.

Pag-ugnayin muli ang pinagwatak-watak na bahagi ng katawan upang mabuo muli ang kalayaan at pagkakapantay-pantay na winasak ng imperyalismo’t kapitalismong global. Usapang mapagpalaya, hindi lang usapang puk%, ang rebolusyong sumusulong, kabilang ang lahat ng nakikiramay ngayon kina Ka Leoncio Pitao at Ka Vanessa Limpag, biktima ng barbarismong kabuktutan ng rehimeng Aquino at US imperyalismo (Dulce 2015). Mabuhay sina Kumander Parago at Ka Vanessa, bayani ng lahi, laging buhay sa puso ng masa.

SANGGUNIAN

Barry, Kathleen. 1995. The Prostitution of Sexuality. New York: New York University Press. Nakalimbag.

Dulce, Leon. 2015. ” ‘Taytay Parago’ and the Defiance of Paquibato.” Kalibutan. Nakapost sa Bulatlat (2 July).
<bulatlat.com/main/2015/07/02/tatay-parago> Webpage.

Frank, Priscilla. 2015. “A Brief History of Art Censorship from 1508 to 2014.” HuffPost Arts and Culture <www.huffingtonpst.com/2015/01/16/art- censorship_n_646510.html> Webpage.

Godfrey, Tony. 1998. Conceptual Art. New York: Phaidon Press. Nakalimbag.

Goldsmith, Kenneth. 2015. “The Body of Michael Brown.” Facebook of Kenneth Goldsmith. Entry for March 15, 2015. Webpage.

Lordganja. 2015. “Kakantutin ka lang nila lyrics.” <https://www.youtube.com/watch?v=JVDZWJoFzO&gt; Webpage.

NPA Panay. 2014. “One Billion Rising, by the Red Detachment of Women.” YOUTUBE. Webpage.

Osborne, Peter. 2002. Conceptual Art. New York: Phaidon Press Lit. Nakalimbag.

San Juan, E. 2015. Between Empire and Insurgency. Quezon City: University of the Philippines Press. Nakalimbag.

Strossen,Nadine. 1995. Defending Pornography. New York: Doubleday. Nakalimbag.

Wikipedia. 2015. “Eve Ensler.” <https://en-wikipedia.org/wiki/Eve_Ensler&gt; Webpage.

Wikipedia. 2015. “Shigeko Kubota.” <https//en-wikipedia.org/wiki/shigeko- kubota> Webpage.

____________________________________________________________

E. San Juan, Jr.
Professorial Lecturer, Polytechnic University of the Philippines
E-mail: <philcsc@gmail.com>

Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS

BAGUHIN ANG MUNDO: Siklab Lektura: U.P. Los Banos, Feb. 6, UPLB Communicators’ Association


“HINDI LAMANG IPAKAHULUGAN, KUNDI BAGUHIN DIN ANG MUNDO”:
Proyekto tungo sa Paglunsad ng Rebolusyong Pangkultura
LEKTURA SA UPLB SIKLAB PROGRAM, Feb. 6, 2017

ni E. SAN JUAN, Jr.

Vinta
Sa bisa ng likas na kalakaran ng mga bagay, nasa sambayanan mismo ang lahat ng kapangyarihang nakasasaklaw rito….Kung nasa pagtutugma ng katwiran at karanasan ang katotohanan, nasa pagtutugma ng teorya at praktika ang birtud.
–APOLINARIO MABINI

It is no longer a matter of bringing death into play in the field of sovereignty, but of distributing the living in the domain of value and utility.
–MICHEL FOUCAULT

The philosophers have only interpreted the world, in various ways; the point is to change it.
–KARL MARX

Nasaan na tayo? Galing saan at patungo saan? Umabot na tayo sa malubhang krisis ng planeta: pagharap ni Trump sa globalisadong krisis ng finance capitalism na pinalala ng giyera laban sa terorismo, at sa ating bakuran ang pag-lunsad ng giyera laban sa droga ni Presidente Duterte na umani ng mahigit 6,000 biktima. Bakit pinayagan ito?
Matindi’t umiigting ang mga kontradiksiyon sa buong mundo. At tumitining o umiigting ito sa neokolonyang bayan natin, na hanggang ngayon ay sakmal ng Estados Unidos at nakayukod sa kapangyarihan ng mga korporasyon at dayuhang kapital. Sa mga bansa sa Asya, kaipala’y tayo ay huli sa lahat, kumpara sa Indonesya’t Thailand o Vietnam.
Mahigit 103 milyong Filipino na tayo, pero mahigit kalahati ay pulubi’t nagdaralita, “below the poverty threshold.” Hindi na kailangang lagumin ang datos na mababasa sa IBON Webpage. Bakit nakasadlak pa rin ang buong sambayanan sa kahirapan, sa pagsasamantala ng dayuhang kapital, sa korapsyon at kawalang-katarungan, pagkaraan ng Pebrero 1986?
Mahigit 12 angaw na ang OFWs sa iba’t ibang sulok ng daigdig, mga 3 libo ang nag-aabrod. Hindi pa naranasan ito hanggang ngayon. Di na ba nakasisindak? Haemorrhage ng body politic, anong triage ang makaliligtas?

Inihudyat ng bagong administrasyon ang islogan ng pagbabago. Manhid na ang marami sa ganitong pangako. Tuwing eleksiyon, ito ang mantra. Anong uri ng pagbabago? Pagpapalit ng personnel lamang? Paano ang mga patakaran, gawi ng pamamahala, layun ng mga palisi? Meron bang pangkalahatang bisyon o pangitain ng alternatibong kinabukasan?

Merong kaibahan. Kahanga-hanga ang pagtuligsa ni Presidente sa imperyalismong Amerikano. Siya lamang presidente, mula pa kina Roxas at Quirino, ang nakapagbitiw ng matinik na puna sa patuloy na dominasyon ng U.S. sa atin, laluna sa foreign policy at militar. Ngunit hanggang ngayon, puro salita. Nariyan pa rin ang JUSMAG, ang VFA at EDCA. Nariyan pa rin ang mga US Special Forces, at ang marahas na Oplan Bayanihan, ngayon binansagang Oplan Kapayapaan, tila parikalang biro. At kamakailan, nagbalita na malaking konstruksiyon ang ibubunsod ng Amerika sa mga base militar upang gamitin ng kanilang mga tropa. Para saan ito kundi counterinsurgency war, pasipikasyon ng masang tumututol at naghihimagsik laban sa korapsyon, dahas ng panginoong maylupa, komprador at burokrata-kapitalistang lumulustay ng kayamanan ng bansa?

Nagdiriwang ang iba sa diplomasya, hindi sa giyera. Katatapos lamang ng pangatlong sesyon ng “peace talks” sa Roma sa pagitan ng NDF at gobyerno. Mapupuri ang Presidente sa pagpapatuloy ng negosasyon na itinigil ng mga nakaraang rehimen. Maselan at masalimuot itong usapan, ngunit patuloy ang lumalalim na paghahati ng lipunan sa minoryang mayaman at nakararaming nagdaralita. Walang tigil ang karahasan ng sistemang ipinamana ng kolonyalismong Espanyol at Amerikano.

Bumabagsik ang class war, ang tunggalian ng mga uri at hidwaang sektor sa lipunan. Nahinto pansumandali ang sagupaan ng MILF at GRP, ngunit patuloy ang sindak sa Abu Sayyaf at iba pang elementong suportado ng ISIS o Al Qaeda. Nariyan pa rin ang mga sindikato ng droga sa loob mismo ng Estado. Nariyan pa rin ang JUSMAG, ahente ng CIA/FBI sa loob ng kampo ng AFP/PNP. Tahasang neokolonya pa rin tayo, kahit may nominal na independence, depende sa tulong na militar mula sa US.
Sa pangkalahatan, masidhi ang mga kontradiksiyong fundamental at istraktural, na nagbuhat pa sa karanasang hindi na magunita ng mga henerasyong millenials ngayon–hindi ko tinutukoy ang diktaduryang Marcos/martial law, kundi ang pagkawasak sa rebolusyonaryong republika natin sa Filipino-American War, 1899 hanggang 1913. Wala ito sa kolektibong memorya ng bayan. Nang ipaalala ni Pres. Duterte ang “howling wilderness” ni Gen. Jacob Smith bilang ganti sa Balangiga masaker, nagulat ang karamihan sa atin sapagkat wala tayong kamulatan tungkol sa ating kasaysayan, mahina o malabo ang ating memoryang publiko. Pagwariin natin ang pagkagumon ng madla sa konsumerismo sa mall, sa gayuma ng midya spectacle at comodifikasyon ng bawat salik ng pagkatao natin, hindi lang katawan kundi pati kaluluwa, panaginip, atbp. Tumagos sa ating loob ang modernismong kaakibat ng industriyalisadong sistema ng pamumuhay at teknolohiya kahit piyudal at kalakalan lamang ang ekonomiya natin. Bakit nagkaganito?

Maganda ang tema ng inyong 5th Anibersaryo, ng SIKLAB:”to showcase the power of culture and the arts as tools for social change.” Klasikong paksa ito na angkop sa ating sitwasyon bilang isang bansang naghahangad pa ng kasarinlan, tunay na kalayaan, pagkakapantay-pantay, demokrasyang pambansa. Dapat ngang maging instrumento sa pagbabago ang sining at kultura. Ngunit kadalasan, hindi. Naudlot ang pag-ahon sa kolonisadong kabuhayan nang lusubin at sakupin tayo ng Estados Unidos, at hanggang ngayon, hindi pa makahulagpos sa neokolonyang kagipitan, naghahangad pa tayo ng dignidad bilang bansang nagsasarili, malayang nakapagpapasiya sa pagbuo ng makataong lipunan at masaganang kinabukasan. Nagsisikap ngunit laging bigo. Sintomas ba ng malubhang sakit ng psyche?
Sa palagay ko, hindi lamang sikolohikal ito sa isang aspeto kundi, kung tutuusin, talagang mabigat na problemang panlipunan at pangkasaysayan. Nararapat ang kongkretong (multi-dimensiyonal) analisis ng kongkretong kondisyon sa perspektibong historikal-diyalektikal.
Pagbabagong panlipunan: ito ang mithiin natin. Anong klaseng pagbaba—–go, paano at tungo saan? Dapat natin linawin ito upang magkasundo kung paano matatamo ang pagbabagong ninanais ng buong sambayanan. Inaadhikang umunlad mula sa tradisyonal na antas ng ekonomiya tungo sa isang modernong kaayusan, ngunit ang balangkas na sinusunod natin ay hango, gagad o ipinataw ng IMF-World Bank at mga teknokratikong tagapayo mula sa Estados Unidos at Europa.

Itampok natin ang alternatibong pananaw. Nais kong ihapag sa inyong dalumat ang ilang mungkahi, ilang proposisyon na marahil kontrobersyal sa marami, kaya iniklian ko ang panayam na ito upang dulutan ng malaking espasyo/panahon ang pagpapalitang-kuro at tanungan sa nalalabing panahon. Hindi upang maging moderno, kundi upang lumikha ng ating sariling landas sa pakikitungo sa kapwa sa gitna ng malalang krisis.

Totoong masaklaw at malalim ang lakas ng sining at kultura sa anumang binabalak na transpormasyon ng lipunan. Balik-tanawin na lamang ang mga makabagong pintor at iskultor ng Renaissance, at mga pilosopo’t manunulat noong Enlightenment/Kaliwanagan ng siglo 18 sa Europa, na nagbunga ng Rebolusyong Pranses, sumunod ang tagumpay ng burgesiya at liberalismo sa buong Kanluran, at ang hantungan nito sa 1848 Communist Manifesto nina Marx & Engels. Hindi payapang ebolusyon ang masasaksihan, kundi mga pagluksong marahas, nakamamanghang pagpalit ng sitwasyon ng buong lipunan, pagsira na luma’t pagyari ng bago.

Sa balik-tanaw sa kasaysayan, dagling mapapansin na ang kultura, ang nalikha ng mga alagad ng sining, ay bunga ng mga puwersang nagtatagisan sa larangan ng ekonomya at pulitika. Ibig sabihin, ang mga pangyayaring kultural ay resulta ng mga banggaan at salpukan ng mga puwersang materyal sa araw-araw na buhay, repleksiyon ng mga pangyayari sa kabuhayan at reaksyong kasangkot sa pagtulak o pagsagka’t paghadlang sa daloy ng mga pangyayari. Nababago ang kaisipan dahil sa prosesong iyon, at sa bisa ng bagong kaisipan, napapabilis ang takbo ng mga pangyayari. Sina Dante,Shakespeare, Rousseau, Voltaire, Goethe, atbp. ay gumanap ng kanilang mga papel sa bisa ng mga institusyong kinasangkutan nila, institusyong politikal at pangkabuhayan. Sa kabilang banda, tumulong sila upang mapasigla ang tendensiyang progresibo at mapukaw ang madla sa pagbabagong tutugon sa kanilang pangangailangan na hindi na binibigyan-kasiyahan ng lumang orden. Mula sa ritwal ng lumang orden sumupling ang karnabal at pista ng taumbayang mapanlikha’t masuyo sa inilaang biyaya ng kalikasan. Diyalektikal ang proseso ng pagbabagong luwal ng daloy ng mga kontradiksiyon sa mundo.

Bago natin makaligtaan, sa taong ito ipinagdiriwang ang ika-100 anibersaryo ng Bolshevik Rebolusyon na pinamunuan nina Lenin at mga kapanalig sa Rusya. Ito’y tuwirang naging masiglang inspirasyon sa sumunod na rebolusyon sa mga kolonya–sa Tsina, Biyetnam,Cuba, Algeria, Korea, atbp. Nasagap at tumagos sa diwa ng sambayanan ang alingawngaw ng pagbabagong ito sa atin sa pagtatag ng Partido Komunista ng Pilipinas noong 1938. Bagamat naibalik ang kapitalismo sa Rusya at Tsina noong nakaraang siglo, hindi ganap na mabubura ang naikintal sa kamalayan ng anak-pawis ng buong mundo ang ulirang pakikipagsaparalan ng proletaryado sa Rusya at Tsina, na hanggang ngayon ay naisasapraktika sa rebelyon ng mga inalipin at dinuhagi sa iba’t-ibang lugar, halimbawa, sa NIcaragua,Venezuela, Palestina, Nepal, Korea, at sa ating bayan.

Sa gitna ng ganitong mga transisyon, hindi lahat pasulong kundi liku-liko’t masalimuot, maitanong natin: Ano ang tungkulin ng mga nag-aaral tulad ninyo, o ng mga intelektuwal (na kabilang sa uring petiburgesya) upang maging kapaki-pakinabang sa transpormasyon ng bansa mula sa neokolonyalismong kapitalismo tungo sa isang demokratiko’t nagsasariling lipunan? Anong klase ng partisipasyon sa pagbabagong pambansa ang mapipili o mararanasan ng intelihensiyang tulad natin? Sa malas, nariyan ang huwaran nina Rizal, Bonifacio, Mabini, Crisanto Evangelista, Amado V. Hernandez, Angel Baking, Emmanuel Lacaba, Maria Lorena Barros, at marami pang bayani ng katubusan.

Ang katungkulan ng intelektuwal sa midya’t kultura, sa pakiwari ko, ay magsilbing organikong tagapamagitan sa mga uring bumubuo ng mayorya: manggagawa, pesante o magbubukid, kababaihan, propesyonal o negosyante, etnikong katutubo’t iba pang sektor na inaapi. Ang grupong ito ay magsisikap bumuo ng isang progresibong bloc o nagkakaisang-hanay upang itaguyod ang programang mapagpalaya. Maaring magkaroon ng maraming partido o organisasyong magtataguyod ng programang napagkasunduan. Ang proyektong babalikatin ng magkasanib na mga partido/kalipunan ay makapagpalaganap ng isang hegemonya o gahum ng masang produktibo, ang pangingibaw ng lideratong moral-intelektuwal ng produktibong lakas, ng sambayanang lumilikha, sa pambansang kilusan.

Ang unang salik sa programang ito ay paglikha ng ahensiya o agency/subjectivity ng rebolusyonaryong puwersa ng masa. Sa palagay ko, ang pasimunong aralin sa pedagohiyang pagsisikap ay pagmulat sa bawat indibiduwal ng isang kamalayang historikal, isang dalumat pangkasaysayan. Sapagkat lubog tayo sa kulturang neokolonyal, kinalupulan ng gawi’t saloobing piyudal at mapagsunurin, walang inisyatiba o awtonomiya ang normalisadong mamamayan (nakakulong sa kwadra ng ordeng namamayani) , kaya dapat pagsabayin ang isang pagbabagong kultural–isang rebolusyong kultural na paglalangkapin ang mga natamo sa burgesiyang kultura (siyensiya, sekularisasyon)–at ang radikalisadong pangitain na siyang tutugon sa malaking problema ng alyenasyon, reipikasyon, at komodipikasyong lohikang likas sa nabuwag na kapitalismong sistema. Ito ang tinaguriang permanente o walang-patid na rebolusyon.

Walang pasubali, unang imperatibo ang pawiin ang batayan ng komodipikasyon: ang pribadong pag-aari ng gamit sa produksiyon at pagbibili ng lakas-paggawa ng bawat tao. Mawawala na ang pagbebenta ng sarili upang mabuhay. Samakatwid, pagpawi sa eksplotasyon o pagsasamantala. Sa wakas, sa pagpanaw ng paghahari ng komoditi, halagang nakasalig sa palengke o pamilihan, na siyang nagdidikta kung ano ang pamantayan ng halaga. Pagpawi sa salapi, exchange-value, pagsukat ng halaga batay sa tubo/profit. Pagpawi sa tubo o surplus-value. Ang ideolohiyang liberalismo, na nakaangkla sa inbiduwalistikong pananaw, ay mawawala kapag napalitan ang pagkilates sa halaga ng isang bagay batay sa kung ito’y mabibili sa pamilihan at makapagtutubo. Sa halip, iiral ang malayang pag-unlad ng bawat indibidwal na nakasalig sa malayang pagsulong ng lahat.

Marahil utopiko o pangarap lamang ito? Subukin natin. Bago matamo ang antas na ito, ang proseso ng himagsikan–ang malawakang mobilisasyong rumaragasa–ang siyang magbubunsod ng mga pagkakataong makagigising sa budhi’t kamalayan ng bawat tao sa neokolonyang lipunan. Ano ang hinahanap nating kahihinatnan sa mga pagkikipagsapalaran ng bawat tao sa proseso ng pagbabago?

Nais kong ilatag ang isang ideya ni Antonio Gramsci, fundador ng Partido Komunsta ng Italya. Karaniwan, kung tatalakayin ang paksa ng kultura, o kung sino ang taong sibilisado, taglay ang dunong at kaalamang naisilid sa memorya, paniwala tayo na “highly cultured” na iyon. Paniwala na ang kultura ay katumbas ng pagsasaulo ng encyclopedia, at ang edukasyon ay walang iba kundi pagsilid ng sambakol na datos at impormasyon sa utak. Kantidad, hindi diskriminasyon sa kalidad, ang mahalaga’t magagamit sa paghahanap-buhay. Mabibilang ba ang kaalamang nakuha at mapapagtubuan–iyan ang mentalidad ng madla na kailangang baguhin na namana sa ekonomiya ng komodipikasyon.

Kasalungat nito ang pakahulugan ng kultura kay Gramsci, kung ano ang katuturan at kahihinatnan nito. Pahayag ni Gramsci: “Culture…is an organization, discipline of one’s inner self, a coming to terms with one’s own personality. It is the attainment of a higher awareness, with the aid of which one succeeds in understanding one’s own historical value, one’s own function in life, one’s own rights and obligations.”
Salin ko: “Ang kultura ay isang organisasyon/pagsasaayos, disiplina ng kalooban, isang pagtataya sa iyong pagkatao. Iyan ay pagkamit ng mas matingkad na kamalayan, at sa tulong nito matatarok natin ang halaga natin sa kasaysayan, ang ating papel na ginagampanan, ang ating karapatan at pananagutan.”
Nais kong igiit dito na ang buod ng sarili ay walang iba kundi ang ugnayan nito sa kapwa. Walang pagkatao ang isang inbidwal kapag hiwalay sa lipunang kinabibilangan niya. Samakatwid, ang kultura ay galing at kakayahang pagpasiyahan ang paghubog ng ating kapalaran sa buhay, ang pagkaunawa sa halagang pangkasaysayan ng ating natatangi o namumukod na partikular na pag-iral sa mundo sa isang tiyak na lugar at panahon.

Kung pagninilayin ang naisaad kong imperatibo, ang pagkamit ng dalumat o kamalayang pangkasaysayan–“historical awareness”–hugot sa ating karanasan, edukasyon, pakikisalamuha, ay mahigpit na kaagapay ng pakikilahok sa proseso ng pagbabago. Sa larangan ng sining at midya, ito’y rebolusyong kultural. Ito’y pakikisangkot sa pakikibakang etikal at politikal upang mapamahalaan ang pag-unlad ng kalagayan ng nakararami–mga pesante, manggagawa, kababaihan, Lumad, atbp.–ang produktibong pwersa ng bayan. Mungkahi ni Walter Benjamin: “Sunggaban, pangasiwaan ang mga kagamitan sa produksyon upang makasangkapan sa kapakanan at kapakinabangan ng lahat.”
Sa digmaang kontra-imperyalismo, ang mapagpalayang pananaw ng yumayari’t lumilikhang masa ang siyang sandatang kakasangkapanin upang maigupo ang indibidwalistikong punto-de-bista ng kapitalistang ideolohiya’t ugali. Ang pagbabago ng pagkatao ay hindi bukod, manapay matalik na katambal ng paglahok sa malalim at malawak na transpormasyon ng mga institusyong istraktural ng isang kaayusan sa isang tiyak na yugto ng kasaysayan. Ang teorya at praktika ay kasal sa napagkasunduang proyekto ng sambayanang umaalsa.

Ang tinutukoy rito ay ang neokolonyal na ayos o balangkas ng ating kasalukuyang lipunan, na lubog at lunod sa neoliberal na programa ng kapitalismong global. Paano tayo makauusad mula sa pagkalugmok sa barbarismong laganap ngayon sa krisis ng Estados Unidos at lahat ng ekonomyang nakapako sa tubo, komodipikasyon ng buhay, paghahari ng salapi at akumulasyon ng kapital? Paano tayo kakalas sa pagkabilanggo rito?

Ito nga ang hamon sa ating kolektibong lakas. Tungkulin at responsibilidad ng mga intelektwal tulad ninyo, tulad nating lahat, ang magpunla ng binhi ng kamalayang historikal, ang kaisipang malingap at mapanuri, at linangin ito sa paraang magiging mabisa ang mga ideya ng katarungan at kasarinlan sa bawat kilos at gawa. Kung paano ito maisasagawa, ay depende sa partikular na sirkonstansya ng bawat isa. Walang absoluto’t monolitikong gabay sa pag-ugit ng mobilisasyon ng kolektibong lakas. Bawat pagkakataon ay humihingi ng bagong analisis, paghimay ng kongkretong pagsalabat ng sapin-saping determinasyon, at patakaran, estratehiya at taktika sa pagresolba ng mga kontradiksiyon. Bawat okasyon ay may sariling kontradiksiyong dapat masinop na suriin, timbangin, kalkulahin, at kilatesin upang mahagilap kung saan mabisang maisisingit ang interbensiyon ng nagkakaisang lakas ng produktibong masa, ang ahensiya/subhetibidad ng bansang ipinapanganak.

Masahol daw ang suliranin ng ating lipunan, ayon sa ilang dalubhasa. Ang dahilan daw ay ito: nakabilanggo tayo sa pribadong spero ng buhay, nakasentro sa pamilya, kabarkada, sa makitid na espasyo ng ating tahanan, nayon, rehiyon. Hindi ito nakasudlong sa publikong lugar. Samakatwid, mahina o wala tayong publikong diwa, “civil society,” sanhi sa personalistikong daloy ng ating pakikipagkapuwa. Kaya atrasado ang bansa dahil sa “damaged culture,” umiiral ang pagkakanya-kanya, kompetisyon ng mga dinastiya, oligarkong pangkat, atbp. Tumpak ba itong palasak na diyagnosis ng ating pangkalahatang problema? Lumang tugtugin ba ito na dapat isaisantabi na upang makaakyat sa mataas na baytang ng pagsulong?

Upang maliwanagan ang sitwasyong ito, sa palagay ko, kailangan ang imbentaryo ng bawat buhay, isang kolektibong pagkukuwenta. Una’y balik-tanawin ang ating kasaysayan, mula kina Legaspi at Sikatuna, Dagohoy at Hermano Pule, Burgos at Propagandista, hanggang sa panahon nina Duterte at NDF/NPA. Ano ang mga kontradiksiyong hindi nalutas, na sumukdol sa kasalukuyang krisis? Saan nakadisposisyon ang pwersang reaksyonaryo’t pwersang progresibo? Anong bagong ahensiya o suhetibidad ang mabisang makakapag-iba ng obhetibong sitwasyon, ng itinakdang pag-aayos ng mga pwersang nangingibabaw at pwersang kontra-gahum? Ito ang mga katanungang dapat nating harapin–ang asignaturang kailangang bunuin upang maisakatuparan ang tungkulin ng sining at kultura sa transpormasyon ng buong lipunan. Handa na ba tayong suungin ang hamon ng kasaysayan?
Narito ang mapanuksong repleksiyon ni Apolinario Mabini sa kanyang napakamakabuluhang akda, “Ang Rebolusyong Filipino”: “Sumuong tayo sa digmaan sa paniniwalang atas ng tungkulin at dangal natin ang magsakripisyo sa pagtatanggol ng ating kalayaan hangga’t makakaya natin sapagkat kung wala ito, sadyang hindi mangyayaring magkaroon ng panlipunang pagkakapantay-pantay sa pagitan ng naghaharing uri at ng katutubong mamamayan at hindi mapapasaatin ang tunay na katarungan….Sa bisa ng likas na kalakaran ng mga bagay, nasa sambayanan mismo ang lahat ng kapangyarihang nakasasaklaw rito….Kung nasa pagtutugma ng katwiran at karanasan ang katotohanan, nasa pagtutugma ng teorya at praktika ang birtud..”
Pagmuniin natin ang proposisyon ng dakilang bayani bilang magkasudlong na interpretasyon at pagsubok baguhin ang ating kapaligiran–“not only interpret the world but change it.”–###

Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS