CIRIO PANGANIBAN–Tagalog Poet, Dramatist, Fictionist–An Appraisal in Filipino by E. SAN JUAN, Jr.


VintaPAGHAHANAP AT PAGTUKLAS SA PANITIK NI
CIRIO PANGANIBAN

ni E. San Juan, Jr.
Professorial Lecturer, Polytechnic University of the Philippines (Manila)

Sa matipunong kasaysayan ng panitikang katutubo, ang pangalan ni Cirio Panganiban ay namumukod bilang makabagong makata at mandudula sa unang bahagi ng nakaraang siglo. Ngunit madalang ang may pagkakilala sa kanya kumpara sa mga kontemporaryo niya. Kapanahon siya nina Jose Corazon de Jesus, Deogracias Rosario, at Teodoro Gener, mga kasapi sa samahang Ilaw at Panitik. Naging patnugot ng Surian ng Wikang Pambansa (1948-1954), si Panganiban ay abogado, propesor sa FEU, mangangatha at makata, at isa sa mga nagsalin ng Codigo Administrativo ng bansa (Panganiban at Panganiban 202, 216). Pumanaw siya noong 1955, kasukdulang krisis ng “Cold War” nang mahati ang Vietnam sa sosyalisting Hilaga at neokolonyang Timog, na pinagbuhatan ng madugong digmaang Indo-Tsina na yumanig sa buong mundo.

Ang panahon ng grupo ni Panganiban, mula 1922 hanggang 1934, ay kinakitaan ng pagsilang ng lingguhang magasing Liwayway. Naging popular ang mga kuwento o maikling katha (Abadilla, Sebastian at Mariano). Isa rito ang kuwentong “Bunga ng Kasalanan” na lumabas sa Liwayway noong 1920. Bagamat sanay sa paghihilera ng mga pangyayari, sadyang mahilig siya sa pagpokus sa mga eksena o tagpong kinasasaniban ng sala-salabid na aksyon, diyalogo, pakikisalamuha. Sa halip na naratibo, madulang paglalarawan ang piniling metodo ng makata sa maraming pagkakataon.

Lalong kilala si Panganiban sa natatanging dulang Veronidia (1919). Tambad na sa dulang ito ang kuwadrong alegorikal-simbolikal na masisinag din sa banghay at paksain ng mga tulang “Manika,” “Karnabal ng Puso,” atbp. Naging popular ang Veronidia buhat nang itanghal iyon sa dulaang Zorilla sa Maynila noong ika-7 Oktubre 1927, at idinaos din iyon sa iba’t ibang bayan at paaralan.

Nakatawag-pansin ang hidwaan ng laman at porma sa dula. Bagamat melodramatiko’t sentimental ang estilo’t karakterisasyon, taglay ng akda ang isang suliraning masalimuot na dinulutan ng masinop na analisis at timbang. Masugid na itinampok sa banggaan ng mga tauhan ang karapatan at suliranin ng kababaihan sa panahon ng krisis ng patriyarkong orden ng lipunan sa ilalim ng pananakop ng Amerika at patuloy na rebelyon ng magsasaka’t manggawa laban sa kaayusang piyudal at tradisyonal na moralidad. Patayin man ng asawa si Veronidia, patuloy pa rin ang pagnanais maging tapat sa unang sumpa’t pagmamahal. Ambil ito nang lalong malawak na problema. Sapantaha nating sumbat ito sa mga taksil o traydor na tumalikod sa rebolusyonaryong adhikain at tuloy nagpaalipin sa bagong kolonisador.

Panata ng Pakikisangkot
Sumabog ang Unang Digmaang Pandaigdig ng siglo 20 ngunit wala pang ganap na kasarinlan ang taumbayan. Sa isang pagdiriwang ng Ilaw at Panitik sa Hotel Colon noong Agosto 1915, ayon sa ulat ni Virgilio Almario, binigkas ni Panganiban ang pahayag sa mga kasapi:

Apoy! Apoy ang puso ninyo’y kusang nag-iinit,
yaong apoy na mithiing sa sarili mananalig;
kayong iyan ay sa ilaw ng sariling pag-iisip
kumukuha ng liwanag na patnubay hanggang langit.
Mula noon sa Parnaso’y habang kayong umaawit
na ang tungo’y sa Olimpo upang doon ay isulit
na ang Laya’t Katubusa’y panitik ang nagguguhit,
ang tao at ang baya’y tinutubos ng panitik.

(Almario, Balagtasismo 54-55)

Tunog-talumpati ang hagod retorikal ng siniping saknong. Nasa mga anak ni Balagtas ang kaligtasan ng bayan. Ipinagpatuloy ng samahan nina Panganiban at De Jesus ang makabansa’t progresibong adhikain ng panitikan na naigiit ng naunang kapisanan, ang Aklatang Bayan nina Lope K. Santos, Faustino Aguilar,Benigno Ramos, Inigo Ed. Regalado, Amado Hernandez, at marami pang bantog na manunulat. “Laya’t katubusan” ng sambayanan ang kolektibong layunin ng dalawang henerasyon ng mga alagad ng sining sa kabila ng pansamantalang pagpanaw ng silakbo ng 1898 himagsikan.

Dumako tayo sa isang halimbawa ng pagsasapraktika ng mensahe ng nasiping pahayag. Sa mga tula ni Panganiban, natatangi ang “Three O’Clock in the Morning” sa kakaibang balangkas, imahen at daloy nito. Hindi matiyak kung kailan nailathala ito. Sa haka-haka ni Almario, tumutukoy ito sa pagkauso ng mga kabaret (sa Maypajo, San Juan at Sta. Ana) at baylarina noong dekada 1930 na dinumog ng mga sundalong Amerikano mula sa Fort McKinley at US Asiatic Fleet. Tumalab na ang impluwensiya ng kanlurang kultura, ng wika at musika nito. Tumindi ito sa pagbabalik ni McArthur noong liberasyon (1945) at tumingkad sa rehimeng neokolonyal nina Roxas, Quirino ant Magsaysay.

Bago pa man ilunsad ang mga hakbang tungo sa Komonwelt, mahigpit na ang kontrol ng aparatong ideolohikal sa diwa’t panlasa ng bayan. Dapat banggitin ang mga pangalang Tomas Claudio, kasama sa American Expeditionary Force na namatay sa Europa; si Pancho Villa, boksingerong kayumanggi na sumikat sa Amerika; at si Isang Tapales, bituin ng bodabil, na inanyayahang kumanta sa La Scala, Milan. Ang internasyonalisasyon ng milyu
ay sumagad sa krusada ng konseho ng Maynila laban sa mga puta sa Gardenia, Sampaloc. Subalternong modernisasyon ang inugit ng administrasyong kolonyal sa bawat mamamayan na may bonus na pang-aliw sa maramdaming kaluluwang kailan lamang nakawala sa patnubay ng Simbahan.

Panahon, hindi espasyo, ang problema. Dahil sa paggamit ng pamagat ng tanyag na awit noon, hinuha ni Almario: “Ang marikit ngunit panandaliang aliw sa loob ng mga panggabing pughad na ito ang dalubhasang ikinintal ni C.H. Panganiban sa kanyang ‘Three O’Clock in the Morning” na kaipala’y alaala rin ng isang paboritong awit noon” (Balagtasismo 124). Mayroong taning ang pagsulong ng urbanidad, isang katotohanang gumana’t gumayak sa maraming alagad ng sining noon. Laging matatagpuan ang tulang ito sa mga teksbuk at antolohiya. Bakit mag-aabala pa tayo sa kung sino talaga ang may-katha ng ating araling tula kung naibalita na, kahapon o malaon na, na patay na ang awtor (“death of the author,” sa panukala ni Roland Barthes at Michel Foucault)? Paano, saan matatagpuan siya, ang mga buto o labi man lamang?

Basahin natin muli ang “Three O Clock in the Morning” gamit ang puntodebistang historikal. Ano ang saysay nito, ano ang dating o kinalaman sa atin? Bakit makahulugan ito? Anong kabutihan, kung mayroon man, ang dulot nito? Mahirag tugunin ang lahat ng tanong, subalit subukan nating umaligid sa
implikasyon ng ganitong moda ng pag-urirat.

Resureksiyon ng Awtor?

Ang pagsisiyasat sa identidad ng awtor ay kolektibong pagtistis sa ating kinabibilangang lugar o tahanan ng wikang katutubo. Hanggang may gumagamit ng wika, buhay pa ang mga salitang nakatitik dito. Ipagpalagay nating di pa tuluyang utas, kundi naghihingalo pa, ang tinaguriang “awtor,” ibig sabihin, ang responsableng taong lumikha ng kulupong na mga salitang ito. Mag-asta tayong usyoso, “curiosity-seekers,” wika nga. Baka maging Lazaro pa ang ating awtor. Paulit-ulit sa mga teksbuk ang kauting datos tungkol kay Cirio Panganiban, awtor ng “Three O’Clock in the Morning.” Matatagpuan ang tula sa antolohiya, Ang Ating Panitikan, pinamatnugutan nina Isagani Cruz at Soledad Reyes, at sa inedit ni Efren Abueg na ikatlong edisyon ng Parnasong Tagalog ni A G Abadilla.

Di magluluwat, bukambibig na ang naisakatuparan ng makata. Inulit sa Internet ang naitala na nina J Villa Panganiban at Consuelo-Torres Panganiban sa kanilang Panitikan ng Pilipinas. Di kalabisang ulitin dito ang ilang datos sapagkat pambibihira ang nag-aaksaya ng panahon sa panulaang kayumanggi.

Sinilang noong Agosto 21,1895 sa Bocaue, Bulacan, ang awtor ay naging patnugot ng Surian ng Wikang Pambansa (circa 1950s). Bukod sa pagkamanananggol, siya ay makata, kwentista, mandudula, mambabalarila, at guro ng wika. Laging binabanggit ang kuwento niyang “Bunga ng Kasalanan” na nalathala sa Taliba na pinagkamit niya ng titulong kwentista ng taong 1920 dahil sa boto ng mga mambabasa ng magasing Liwayway. Napuna ng kritikong Teodoro Agoncillo na sa katibayan ng kuwento ni Panganiban, ang mga manunulat sa atin ay marunong nang “magtagni-tagni ng mga tagpo” sa isang banghay (17). Nasabi ko na, hindi naratibo ang buhay kay Panganiban kundi mga eksenang pinaglakip tulad na montage sa pelikula—ang sining ng sinehan ay bago pa lamang naikalat sa kapuluan ng 1920.

Nabanggit na natin na tanyag si Panganiban sa dulang “Veronidia” (1927) na “lumikha ng pagbabago sa kasaysayan ng mga dulang Tagalog” (Panganiban & Panganiban 203). Lalong kilala siya bilang makata ng mga tulang “Sa Likod ng Altar,” “Karnabal ng mga Puso,” “Manika,” “Sa Habang Buhay,” atbp. Kabilang si Panganiban sa grupo ng mga manunulat ng “Ilaw at Panitik,” at nasabi ko nga, sa isang antolohiya ng mga salin sa Ingles, na si Panganiban ay “link between the bardic style of Huseng Batute and the retrospective self-dramatization of A.G. Abadilla” (San Juan Introduction 74). Kung paano ito nag-ugnay kina Batute at Abadilla, ay isang bugtong o misteryong baka maaaring paglimiin sa siwang ng diskursong ito. Sa anu’t anuman, may pagkakahawig ang situwasyon niya sa karera ni Ezra Pound, tagapagtatag ng kilusang Imagism at Vorticism, tanging guro nina T.S. Eliot at tagapayo kina William Butler Yeats at James Joyce. Sayang at hindi pa natin talagang lubos nakikilala si Cirio Panganiban.

Paghalungkat sa Likhang-Sining

Ilang iskolar lamang ang nagdulot ng tiyagang kilalanin ang awtor. Sa pananaliksik ko, isang sanaysay lamang ang tumalakay sa panitik ni Panganiban, akda ni Ben Medina na lumabas sa Philippine Studies (1971), at tungkol naman sa “Three O’Clock in the Morning,” ang sipat ni Virgilio Almario. Ang komentaryo ni Medina ay pagpapatunay sa naisaad ng tala sa Wikipedia: “Naging alagad siya ni Balagtas sa pagsulat ng tula. Tradisyunal ang istilo niya sa pagbuo ng tula subalit nang malaunan ay nagbago na rin ng istilo, tulad ng masisinag sa “Manika” at sa “Three O’Clock”. Tungkol sa “Manika,” hatol ni Medina: “Napalayo siya sa pinagkaugaliang sukat, subalit pinatibayan niya ang likas na aliw-iw, indayog, ng mga salitang Tagalog…” (“Panganiban” 302). Nakagawian pa rin ni Medina ang pagkilates sa sining ayon sa pagsunod nito sa tradisyonal na panuntunan at sinaunang istandard gayong nag-iba na ang panahon at sitwasyon ng kritiko.

Paano naman ang banat ng modernistang pantas? Dalawang beses nang nadalaw ni Almario itong tulang ito, una sa kanyang 1972 libro, Ang Makata sa Panahon ng Makina, at sa pangalawa, sa formalista’t Marxistang punto-de-bista sa kanyang 2006 libro, Pag-unawa sa Ating Pagtula. Garapal ang pagtutumbas ni Almario ng “makauring pananaw” at realistang pamantayan ng Marxismo. Kaya itinuon niya ang “tipo ng buhay na isinasadula sa tula,” alalaong baga, “ang dekadenteng buhay na dulot ng modernisasyon” (Pag-unawa 283). Mistipikasyon lamang ito, ayon sa di-umano’y Marxistang pagtatasa ni Almario, samakatwid: “..ang tula ay isang romantisasyon ng aliw sa ganitong pugad ng mariwasa at hindi nakatutulong sa paglalantad ng bulok na relasyong panlipunan sa loob ng salon” (2006, 284). Batid nating mayaman ang pamilya ng makata, kaya “mambabaw kundi ma’y romantisadong paggamit” ng paksa ang nangyari. Kongklusyon ni Allmario: delikado itong ipabasa sa progresibo (o inaaping) sektor ng lipunan. Baka mahumaling ang inosenteng mambabasa sa burgesyang “lifestyle” na napanood sa tula.

Bagamat maraming partikular na detalye ang sinuyod at pinaglimi ni Almario sa kanyang pormalistang paghimay, lubhang dahop kundi man karikatura ang demonstrasyon niya ng Marxistang pagkilates. Moralista ang tula, ayon kay Almario, ngunit taglay ang angking gayuma o “iwing kamandag.” Hindi naipagkabit-kabit ang masalimuot na aspektong bumubuo sa tula. Bagamat nailugar ni Almario ang panahon ng tula sa kolonyang milyu ng Amerikanisadong lipunan bago sumapit ang WWII, istatiko’t walang makatuturang relasyon ang panahong iyon sa nakalipas at sa darating na epoka ng kasaysayan ng bansa. Kung ihahambing, higit na malawak ang tanawing panlipunang nailarawan ni Almario sa pagsakonteksto niya ng tula sa 1984 libro niyang Balagtasismo versus Modernismo, ngunit walang bisa iyon sa pagpapakahulugan sa mapagpasiyang paghahati ng panahon sa dulang itinanghal ng tula.

Bumaling tayo sa ibang puna. Timbangin ang hagod ni Rolando Tolentino sa degenerasyong naturol na ni Almario. Hindi sermon ang tula kundi pagpapatibay sa indibidwalistikong liberalismong ikinalat ng Amerika sa ilalim ng ideolohiyang liberalismo. Ipinakita ng tula ang tagumpay ng pangitaing ito, pakiwari ni Tolentino. Dagdag niya: “Ang pagtula ni Panganiban sa ganitong paksa ay pagbibigay ng lehitimasyon sa degenerasyon bilang kabahagi ng liberal na gawi–na sa hulling usapan, ang indibidwal ang may ahensya ng paglahok, pagpigil at pagwaksi sa kalakarang panlipunan, kahit pa nga nagpapahiwatig ito ng degenerasyon” (179). Sa palagay ko, tila kalabisan ang pagbibigay ng ahensiya sa nag-iisang indibidwal, sadyang salungat sa tipikal na representasyon ng dula at tauhan sa tula. Gayunman, mainam ang diin ni Tolentino sa dekadensiya ng buong milyu.

Musika ng mga Aliping Nagbalikwas

Iminumungkahi ko rito ang isang mapanghamong interpretasyon. Sa halip na ulilang indibidwal, ang diwa ng solidaridad at dinamikong alingawngaw nito ang kinakatawan ng tinig ng tula. Ang laman at anyo ng “jazz,” genre ng tugtuging “Three O’Clock in the Morning,” ay hango sa “call-and-response” ritmo ng mga Aprikanong nagtatrabaho sa mga plantasyon ng bulak sa Katimugang Estado ng Amerikano noong panahong ante-bellum, bago sumiklab ang Giyera Sibil. Kahalintulad ito ng sitwasyon ng kolonya’t malakolonyang bansa na sinakop at nilupig ng puting Establisimyentong umangkin sa jazz at kinomodify ito bilang kagamitan sa pagkamal ng kita at tubo sa Amerikanisadong cabaret noong dekada 1920-1942 sa buong kapuluan. Samakatwid, ang musikang nasasangkot rito ay mapagpalaya, hindi gayumang nakabibilanggo.

Mula sa kasaysayan ng mga itim na alipin sumibol ang jazz, katibayan ng kolektibong pananagisag ng pagkakaisa ng mga alipin/esklabo sa kanilang kasawian at pakikibaka. Bagamat may namamayaning temang sinusunod ng lahat ng gumaganap sa orkestra sa paglalaro sa jazz, may kalayaan ang bawat isa na humabi ng kanyang baryasyon o bigyan-kahulugan ang dominanteng tema sa isang partikular na tono’t bilis na ekspresyon ng pansariling nais sa loob ng napagkasunduang porma ng musika.

Ibig sabihin, sa idiomang konseptwal: ang ahensiya ng indibidwal (musikero, alipin) ay nakakapa sa kolektibong pagsisikap isakatuparan ang layuning bumubuklod sa lahat, ang bukal ng kahalagahan ng partikular na identidad ng kasapi sa orkestra. Kolektibong saloobin ang itinatampok ng jazz.

Kawangki sa istruktura ng jazz ang pagsulong ng tatlong eksena sa tula. Ang praktika ng pagsasalit-salit ng indibidwal at lipunan ay naipahiwatig sa transisyon mula sa “lilipad-lipad” na mananayaw hanggang sa pigura ng babaeng humibik, “hinahanap-hanap ang puring nawaglit.” Ang mismong senyas/representamen ng jazz ang siyang nagdadala sa pagsulong ng tula mula sa masiglang aliw sa unang saknong, kasunod ng dalumat sa pansamantala’t mapaglinlang na uri ng ganda’t saya, hanggang sa huling saknong na saksi sa pagtuklas ng kabiguan kaalinsabay ng paglukob ng dilim sa dati’y maaliwalas na kapaligiran. Sinubukang sukatin ang pagbabago ng panahon sa pag-iiba ng eksena, ngunit walang ganap na pagsabay o paglalapat.

Triyanggulong Nabuo ng Dalawang Dulo

Pagnilayin ang kaibhan ng senyas na ikon and indeks, sa semiotika ni Charles Sanders Peirce. Ang ikon ay kalidad ng nadaramang karanasan samantalang ang indeks ay referent, ang bagay o kondisyon na inihuhudyat. Sa guwang ng kontradiksiyong ito sumingit ang rason/batayan ng pagkakawing ng ikoniko’t indeksikal na senyas ng tula at tagpo’t aksyon. Ang dahilan na ang hugis ng nadaramang kapaligiran ay di dapat ituring na katotohanan kundi pambungad na hagdan o panimulang palantandaan ng katunayang matutuklasan sa dulo ng takbo ng karanasan. Ito ang tinaguring lohikang interpretant, ang masaklaw ng kahulugan ng tula.

Di naganap ang tangkang rekonsilyasyon ng mga kontradiksiyon. May himatong ng pagsasanib ng reyalidad at pantasya, ng dalamhati sa katalagahan at ligayang ginuguni, sa metapora ng pusong naglalaro sa isang sandali, kapagdaka’y nagsisinungaling. Sinalamin ng nadaramang kapaligiran, ng eksena, ang paghuhunos ng panahon. Sa natatanging lugar ng cabaret at panahon ng alanganin o biting yugto ng kinaumagahan nasapul ang ethos o chronotope ng kabuhayan sa kolonisadong Pilipinas.. Sa ganitong paraan matagumpay na napagsanib ng makata ang anyo (porma) at laman (tema) ng tula.

Nilagom ni Panganiban ang physiognomy ng dekada 1930-1940, krisis ng kaptalismong internasyonal at kolonyang Pilipinas. Maisisingit dito ang signipikasyon ng awit bilang matinik na pagsasanib ng nakalipas at hinaharap–isang diyalektikong karanasan–na mabisang nagamit ni F. Scott Fitzgerald sa nobelang The Great Gatsby. Dekada 1922 iyon, katatapos lamang ng Unang Giyerang Pandaigdig. Masigla ang kapitalismong negosyo noon, ngunit may banta ng krisis na babagsak.

Samantala, puno ng paghihintay at pag-aasam ang kabataang kadluan ng panaganip at pangarap. Paglimiin ang panimdim mula sa punto-de-bista ng tagapagsalaysay sa nobela ni Fitzgerald, si Nick Carraway: “….where Three O’Clock in the Morning, a neat, sad little waltz of that year, was drifting out the open door. After all, in the very casualness of Gatsby’s party there were romantic possibilities totally absent from her [Daisy’s] world. What was it up there in the song that seemed to be calling her back inside? What would happen now in the dim, incalculable hours?” (111). Hindi lahat ay pagkabigo’t pagkasalanta; taglay rin ng eksena’t pangyayaring iyon ang pag-asa, pangako ng katuparan, kaligtasan, tagumpay at luwalhati. Sa gitna ng apokaliptikong bugso ng panahon, sumusulak ang simbuyo ng tuwa’t kaluguran.

Dulog sa Semiotika

Sandaling ibaling ko ang diskurso se semiotika ng pilosopong Peirce.
Naipaliwanag ko na sa isang sanaysay na lumabas sa Daluyan 2013, sa kathang ”Kahulugan, Katotohanan, Katwiran: Pagpapakilala sa Semiotika” ang elementaryang turo ni Peirce. Naipaliwanag ko na rin ang ilang batayang prinsipyo ng teorya ng senyas ng pantas. Pwedeng idiin muli ang triyadikong paradigma nito: obheto–senyas o representamen–interpretant. Sa lingguwistika ni Saussure, ito ang signifier-signified na binaryong relasyon, tiwalag sa “obheto” o yaong okasyon o dahilan ng signipikasyon. Kaiba kay Saussure, binubuklod ng interpretant ang signifier (senyas) at signified (obhetong tinuturo), ayon kay Peirce. Ang interpretant (saysay, kahulugan) ang siyang nag-uugnay sa obheto (referent, sa ibang diskurso) at sign/senyas (tanda, marka).

Iniuugnay ng interpretant ang marka o representamen sa bagay na tinutukoy, ang obheto. Sa gayon nagkakaroon ng kahulugan ang senyas para sa isang nagpapakahulugan (hindi laging tao ito). Pansinin na hindi dekonstruksyonista si Peirce sapagkat ang obheto ng semiotika ang nagtitiyak o nagtatakda sa senyas/salita/marka, kaya hindi arbitraryo ang lahat ng pagpapakahulugan o signipikasyon. May reyalidad sa labas ng malay o muni. Gayunpaman, hindi lubos na natitiyak o naitatakda ng senyas ang interpretant (253-259). Kaakibat ng interpretant ang obheto na siyang nagbibigay ng kahulugan sa senyas/sign, kaya maraming posibilidad ito–at hindi talagang maiiwasan ang kalabuan, pasumala, baligtarang pahiwatig, at walang patid na sikap sa trabaho ng unawaan at pagpapaliwanagan.

Kaunting pagmamasid pa sa paksang ito. Humigit-kumulang, maitutukoy ang tatlong uri ng interpretant: ang kagyat o immediate interpretant, na hindi pa lubos na nakamamalay at nakakikilala kung ano ang ibig isiwalat na senyas. Ito ang reaksyon sa unang basa ng tula: bahagi ng sentido lamang ang nasakyan. Pangalawa, importante ang dinamikong interpretant. Tinutukoy nito ang lahat ng pormalistiko’t moralistikong pagbasa. Ito ang bisang aktuwal ng mapagkawing na punksiyon ng senyas sa ulirat, ang tahasang dating. Nasa ilalim ng kategoryang ito ang nabanggit na kritisismo. Pangatlo, ang pinal o pinakahuling interpretant. Ayon kay Floyd Merrell, “the final interpretant is that which is accessible only in the theoretical long run and hence outside the reach of the finite interpreter or interpreters” (128).

Sa pagsusuma, ihahanay ko ang posibleng baytang o antas ng tatlong uri ng interpretant sa eksplisayon ng dula ni Panganiban. Una, ang kagyat na interpretant ng Veronidia ay awdiyens na nagimbal at nasindak sa pagpatay ni Cristino sa asawa sanhi ng panibugho. Isaisip ito patungo sa pangalawang antas. Sa dinamikong interpretant, saklaw na ang pagtatagisan ng patriyarkong awtoridad ng lalaki/asawa at espirituwal na personalidad ng babae bilang malayang ahente. Sa pangatlo o pinal na interpretant, maimumungkahi na ang asal o ugaling ipinahahatid ng dula ay paglalagom ng una at dalawang antas ng pagpapakahulugan. Dinamikong pag-uugnayan ang layon upang payamanin at paunlarin ang kabatiran natin ng saysay ng tula.

Sa pakiwari ko, ito ay may kaugnayan sa etika-moral na ordeng piyudal (patriyarko) at ordeng burgesya (malayang pagkilos ng indibidwal), at ang tunggalian nito. Paano natin mapapahalagahan ang tapang ni Veronidia, ang kanyang pagsunod sa damdamin at paglabag sa utos ng makapangyarihang uri/pangkat ng kalalakihan? Alin ang may malalim o mabigat na kabuluhan: ang kaligayahan ng mapagkalinga’t mapag-arugang asal o ang indibidwalistikong danas ng personal na kagustuhan? Marami pang isyu’t usapang kasangkot nito, ngunit dapat igiit na hindi tekstuwal o pangsining lamang ang target ng semiotika kundi kilos, gawa o praktika ng relasyong panlipunan.

Pinalalim ni Peirce ang pagtalakay sa pag-imbento ng “intentional interpretant” na isang senyas na ginawa ng nangungusap upang magkaroon ng komunikasyon. Maari ring magbuo ang nangungusap o sumusulat ng”effectual interpretant” kung saan nagkabisa o tumalab ang senyas ng inilahad ng nangungusap (Liszka 90). Sa palagay ko, ang dalawang ito ay kalakip sa dinamikong interpretant. Kung lalagumin, ang iba’t ibang antas ng dinamikong interpretant ay maaaring mapatingkad at mapabulas sa masinsinang pagpapaloob ng porma at nilalaman ng tula sa kuwadro ng mahabang kasaysayan ng bansa na nagkakabit sa rebolusyon laban sa Espanya at sa Amerika hanggang sa pagsakop ng Hapon. Nakabuod sa tula ang transisyonal na espasyo/panahong tinawid ng bayang Pilipinas.

Ulirang Pagsisiyasat

Historiko-materyalistikong proseso sa hermeneutics ang nailatag ko rito. Sa aking pagbasa, itinuring kong sa likod ng partikular na detalyeng mailalahad sa isang sosyolohistikang ulat, naroon ang intensiyong gamitin ang penomena upang ipaabot ang isang mapanuri’t mapaglagom na pangitain: ang karanasan ng kolektibo, ng buong lipunan, Pagpapalawig ito sa literal o denotatibang katuturan. Pagbibigkis iyon sa punto-de-bista hindi ng isang grupo o pangkat kundi ng buong sambayanan. Sisipiin ko ang nailahad ko na sa nabanggit na artikulo:

Sa pakiwari ko, ito ang alegoryang nakalakip sa kategoryang Pangalawahin, binubuo ng indeks ng limitasyon sa kagustuhan o pagnanais ng tao. Malinaw na ang temang nakasentro ay
pagkabigo, kabalintunaan, sakit at sakuna dulot ng mapanggayumang hibo ng magara’t nakasisilaw na pamilihan/komersyo ng lungsod dala ng Kanluraning kapital. Naranasan ito sa pangyayaring naganap. Ang bayang Pilipino ang natukso ng Amerika, ngunit sa pagitan ng gabi ng kahirapan at umaga ng katubusan, hindi pa rin makaigpaw sa romansang walang kasasapitan. Ang kaligtasan ay nasa pagmumuni sa takbo ng ating kasaysayan noong bago “liberasyon” sa pananakop ng Hapon (San Juan. “Kahulugan” 12)..
Bakit ko naungkat ang rason ng ating pag-aaral at imbestigasyon tungkol sa kahulugan? Ano ang silbi nito bilang kasangkapan sa pamumuhay?

Ipagunita natin sa kalipunan ng mga nag-sisiyasat–tayo ito, ang komunidad ng mga mananaliksik at nagsusuri–ang dahilan ng pag-uusisa sa senyas, wika, sining. Ang kahulugan ay isang proseso ng komunikasyon sa iba’t ibang mga ahensiya. Ang produkto nito ay impormasyon, at ang bisa o resulta ng komunikasyon ay pag-uunawan, yaong ibinabahaging pagkakaiintindi na pag-aari ng lahat, kaalamang gamit ng lahat. Adhika nating matamo ang kasukdulang sinabi ni Peirce: “concrete reasonableness” (de Waal 155-57).

Samakatwid, ang layon o pakay ng pag-aaral (inquiry, sa kataga ni Peirce) ay pagkakasundo sa isang totoong paniniwala o kaalaman (Liszka 81). Sa pangkalahatan, pagkakaisa sa opinyong naitatag na. Ang bunga naman ng tunay na paniniwala, ng mataimtim na pinaninindigan, ay pagkontrol sa sarili, disiplina sa sarili; at para sa madla, kilos o ugali o gawi ng nagpapakita ng konkretong pagkamakatwiran (kongkretong rasyonalidad). Sa dagling pagsusuma, ang layon ng interpretasyon ay isang makatwirang pagkilos at ugali ng pakikipagkapwa taglay ang pagkamakatwiran.

Motibasyon ng Pagtatanong

Sa ganitong perspektib, sikapin nating patalasin at palawakin ang sakop ng interpretant. Bakit? Upang magamit ang pagbasa sa tula sa pagkakamit ng lalong mapagpasiyang kabatiran hinggil sa kontribusyon ng tula sa ating dunong, talino, damdamin, kakayahan, sensibilidad. Hindi ito pagkakataong ilahad ang teorya ng interpretasyong iminungkahi ni Fredric Jameson sa kanyang “On Interpretation: Narrative as a Socialiy Symbolic Act,” kasama sa The Political Unconscious (1981). Sa halip, tunghayan ang kanyang mga panukala’t paniwala sa kanyang “Third World Literature in the Era of Multinational Capitalism.”

Naimungkahi ni Jameson pagkatapos sipatin ang halimbawa ni Lu Hsun, ang rebolusyonaryong manunulat ng Tsina, na ang manunulat sa Pangatlong Mundo ay kaiba sa katukayo niya sa industriyallisadong metropolitanong sentro. Kaiba dahil ang relasyon ng pribado at publikong larangan, ang koneksiyon ng pulitika at pansariling kapakanan, ang papel na ginagampanan ng intelektwal sa pulitikong digmaan ng kolonyalismo at sinakop. ay lubhang balintuna. Ilapat ang obserbasyong ito sa panitik ng mga kapanahon ni Panganiban: “Third-world texts, even those which are seemingly private and invested with a properly libidinal dynamic–necessarily project a political dimension in the form of national allegory: the story of the private individual destiny is always an allegory of the embattled situation of the public third-world culture and society” (Jameson, Reader 320). Dalubhasa sa alegoristang pagsasalin si Panganiban.

Maidadag na sa klima ng kulturang kinasangkutan ng mga pagpupunyagi ng kapisanang Ilaw at Panitik, kabilang na si Panganiban, ang usapin ng kalayaan at kasarinlan ng bansa laban sa Estados Unidos ay maigting na adhikain. Laganap ito buhat nang sumuko si Aguinaldo sa Estados Unidos at nagapi ang mga gerilya ni Macario Sakay. Maungkat muli ang naiulat: sa isang pulong ng grupo noong Agosto 1915 nasambit ni Panganiban ang pahayag ng dakilang simulain ng manunulat sa panahon ng pananakop na manalig sa sariling pag-iisip, itaguyod ang liwanag ng patnubay na paninindigan “Na ang Laya’t Katubusa’y panitik ang nagguguhit, / Ang tao at ang baya’y tinutubos ng panitik” (Almario, Ang Tungkulin 257).

Samakatwid, ang dula ng “Three O’Clock in the Morning” ay isang alegorya ng bansa. Iyon ay dramatikong pagsisiwalat ng sitwasyon ng bansa sa pagitan ng ilusyon ng hegemonya ng Amerika at malupit na okupasyon ng pasistang lakas-pandigma ng imperyong Hapon. Batay sa bagong kaalamang ito, ano ang nararapat ipagpasiya sa pag-ugit sa pagpapalaya’t pagsulong ng buong bansa? Anong dapat gawin pagkakamit ng kabatirang dulot ng mga salita?

Kung sisipatin sa ganitong kuwadro ng pagpapahalaga, lilitaw na ang tula ay isang masaklaw na talinghaga, isang parabula ng sambayanan, hindi lamang ng ilang indibidwal o pangkat (San Juan 2015). At ang interpretant nito, kung makalilipat mula sa dinamiko hanggang final o effectual na antas, ay mahihikayat magpasiya na, una, ibahin ang sitwasyon ng panitikan at mambabasa; pangalawa, gamitin ang impormasyong nahugot sa tula at ilapat sa hinihingi ng bagong kapaligiran; at pangatlo, sa pagbabago ng ating kamalayang panlipunan at pangkasaysayan, kailangang baguhin ang ayos ng lipunang giinagalawan natin. Kung ano ang kayang gawin ninuman, o kung anong nais—ito’y responsibilidad na ng bawat uri sa kanilang pagtatagisan at pagkakaisa.

Pagsubok sa Paglampas sa Hanggahan

Dapat salungguhitan ang tesis nina Peirce at iba pang aktibistang intelektwal (Bakhtin, Althusser) sa Marxistang tradisyon. Gawing saloobin ang proposisyon na ang wika, sa panitikan o pasalitang diskurso, ay isang praktikang panlipunan na magkatalik sa kasaysayan at pulitika. Ang panitikan ay isang tahasang interbensiyon sa tunggalian ng iba’t ibang uri, sektor, lakas, isang sandatang pampulitika na bumubuo ng suheto/identidad sa pamamagitan ng interpelasyon o pagtawag sa tao upang maging suheto o aktor sa isang dulang pangkasaysayan(Lecercle 198). Ang tula ay panawagan, taliba, panghikayat upang magtaglay na kahulugan/katuturan ang mundo.

Sa sangandaang himpilan na narating natin, maitanong kung ano ang interbensiyon ng kuwentong “Bunga ng Kasalanan” ni Panganiban sa larang ng makauring politika? Maselang tanong na maaring sagutin sa salita, kilos, gawa—mga tanda ng pagkaunawa. O sa tahimik na pagwawalang-kibo, isa ring pagpapasiya.

Sa palagay ko, masisipat iyon sa unang pangungusap ng kuwento: “Si Virginia, ang babaing madasalin, palasimba at mapagluhod sa mga tabi ng “Confesionario” ay may 10 taon nang kasal kay Rodin” ( 113). Magkasalungat ang siyentipikong panunuri at tradisyonal na relihiyon sa usapin ng pagbubuntis at panganganak. Ngunit sa panaginip ni Virginia, naligtas niya ang kanyang sanggol sa kukong sasambilat dito, ang kapangyarihan ng lalaki/ama, na mapanira’t mapangwasak. Sa paraan ng pagsisiwalat sa “di-malay”na sektor ng dalumat, naisakatuparan ng naratibo ang pag-sublimate ng tradisyonal na paniniwala–“yaong sa kabaliwan ni Virginia ay tinawag na bunga ng kasalanan”–at apirmasyon ng posisyon ng Ina sa hirarkya ng modernong pamilya.

Dapat tiyakin ang partikular na sitwasyong pampulitikang kinalalagyan ng mga tauhan sa kuwento. Bagamat ito’y nangyari sa rehimen ng Amerikanong kolonisador, may pahiwatig pa rin na hindi lubos na maayos o maluwalhati ang kontrol ng patriyarkong mananakop. Nakatago o nahihimbing pa rin ang mga subteraneong lakas ng mapanlikhang subalterno/katutubo na sinasagisag ni Virginia sa akdang ito–at ni Veronidia sa dulang natalakay na natin. Paano mapapatunayan na taglay ng ama/lalaki ang awtoridad sa pamilya kung wala siyang kontrol sa libidong gumagabay sa personalidad ng asawa?

Komodipikasyon ng Damdamin

Sa kanyang pagbabalik-tanaw sa panitikang Tagalog, nilagom ni B.S. Medina Jr. ang partikular na katangian ng panulaan ng makata. Diin niya na sa kabila ng ilang tangkang eksperimental na nabanggit na, patuloy na tradisyonalista ang “pangungunyapit niya kay Balagtas”: “Kapansin-pansin na sa mga tulang namumukod ni Panganiban, ang paksang-diwang pagdurusa ng puso ay namamayani” (Tatlong Panahon 237). Sang-ayon sa kuro-kurong ito si Almario: maindayog at romantisista, bagamat taglay ang “maingat na balangkas at masinop na estratehiyang pormalista” (Walong Dekada 375).

Sa tingin ko, mapanglupaypay ang tilamsik ng pag-unawang ito. Ganoon din ang hatol ng maraming kritiko, na hindi nagsikap ihiwalay si Panganiban sa pangkat ng konserbatibong Cuarteto ng Ilaw at Panitik. Tiyak na naliliman siya ng dominanteng aura ni Huseng Batute, na kinilalang bantog na makatang-bayan bago pumawi noong Mayo 26, 1932.

Tunghayan muli natin ang malimit isa-antolohiyang “Manika.” Pagdurusa ng puso ba ang nakatanghal dito? Sa malas, tampok dito ang transpormasyon, ang pagpanaw ng utopya ng nakalipas: “sa puso ni Ina’y muling dumadalaw /ang panahong musmos ng kaligayahan.” Ngunit kakatwa: mahiwaga ang manika sapagkat hindi nagbago ang “chinitang” sa pagngiti’y pumipikit. May hinalang ang manika ng nangungusap ang manika rin ng kanyang Ina, napabayaan nang magdalaga ang Ina, kaya naghihiganti sa anak. Datapwa’t ayaw magsalita ang manika, wangis “Esfinge” taglay ang marmol na puso. Naging niyaring laruan ang organikong nilalang; nilambungan ng ingay ng palengke ang mairuging pag-aaliwan sa tahanan.

Tiyak na ang krisis ng paglipas ng ordeng kumalinga sa patriyarkong pamilya, ang sistemang piyudal, ang nagsilbing bukal ng lumbay at pananangis. Sa bagay na biniling manika, isang komoditi ng komersiyanteng lipunan, nakasalamin ang kontradiksiyon ng bagay na hindi tumatanda at karanasang nagbabago, kaakibat ng mapusyaw na imahen sa gunita. Walang mahihinuhang paliwanag ang mundo ng mga bagay-bagay, ang mundo ng negosyo at salapi, kung bakit nawala ang masuyong aruga ng Ina, ang daigdig ng layaw—ang kaugnayang naitransporma ng modernistang aparatong ideolohikal ng kolonyalismong Amerikano. Hiwalay ang manikang maakit ngunit pipi sa sitwasyon ng anak at inang nag-uusap. Sakuna sa pag-iral ng pamilihan at komersyanteng sistema ang relasyong pakikipagkapwa batay sa wika, salita, talastasan ng lipunang nakasentro sa pamilya. Walang imik ang manika.

Marikit, nakabibighani, ang kapaligiran ng komersiyanteng mundo sa panahon ng Komonwelt para sa uring petiburgis. “Sabuyan ng kompeting serpentina” ang ipinagdiriwang sa “Karnabal ng mga Puso” at “Ang Dispras Kong Nangungusap,” karanasang naulit nang matinding nostalgia sa “Three O’Clock in the Morning.” Mapipisil na si Panganiban ay nagayuma ng dalamhati at kapanglawan, pighating kasabay ng pag-alis ng minamahal o paglisan ng magandang panaginip.

Iginuhit ng Tadhana?

Bumalot sa diwa ng makata ang kolektibong trahedya ng mga makabayang alagad ng sining. Sa halip na pag-aalinlangan, na sumagisag sa mga oportunistang pulitikong baligtaran noong maggapi ang Republika ni Aguinaldo, mahilig si Panganiban sa pagsamba’t pagsamo sa “salamisim,” na siyang magdudulot ng Pag-asa at Kaluwalhatian, sa tulang “Sa Habang Buhay.”
Mahirap isantabi ang pusong nasugatan upang harapin ang pangangailangan ng diwang nagigipit, umaalimbukay. Bagamat melodramatiko at lubhang maramdamin ang tono ng makata sa “Salamisim,” hangaring maigting ng makata na makatakas o makahulagpos sa kanyang pangungulila; mahihinuhang hindi pa rin lubos na mapagsarili ang hibo ng guniguni. Napansin pa sa labas ng kanyang silid: “Sino ang dalagang sa karimla’y naglalamay?” Tumatagos sa salamisim ng utak ang tigas at talim ng buhay sa karaniwang karanasan.

Natalakay na sa unahan ang krisis na gumiyagis sa mga manunulat at intelektwal noong tatlong dekada bago maitatag ang Komonwelt: ang pagbuwag ng Malolos Republik, pagsuko ng mga oligarkong pulitiko, at pagkompromiso nina Quezon, Osmena at mga kapanalig. Sintomas ng marupok at nabubulok na rehimeng ng oligarko’t kolonyalismo ang insureksiyon ng Kolorum at Sakdal, bukod pa sa maalab na unyonismo ng uring proletaryo sa kalunsuran nang panahong bumulas ang pasismo sa Alemanya, Italya, Espanya at Hapon.

Ang pangalawang krisis na hinarap ng saray ng mga artista ay pagsuko ng puwersa ni MacArthur sa Hapon, na siyang isinadula ni Panganiban sa “Three O’Clock in the Morning.” Sa pangatlong krisis ng bansa, sinaksihan ng pagmasaker sa mga gerilyang Huk at pagbabalik ng sistemang piyudal/burokrata-kapitalismo nang itayo ang Republika ni Roxas, tumahimik tila si Panganiban nang siyang hiranging puno ng Surian hanggang sa kanyang pagkamatay noong 1955. Nalugmok ang gerilyang Huk nina Magsaysay at mga tutang pulis/militar, at pansamantalang nanlupaypay ang makabayang kilusan.

Ang huling saknong ng “Salamisim” ay maituturing na maniobrang paglutas sa hidwaan ng adhikaing lumaya at realidad ng pagkabusabos. Ang indeks ng pakikitunggali ay nalubog sa ikon ng damdamin at pangimpan. Ang kalikasan ay kumakatawan sa kaluluwa, paglilimayon ng makata:

At sapagkat ang sampaga ay bulaklak kong kalihim,
Sa kanya ko itinanong ang sa gabing salamisim….
At nagtapat: “Ikaw pala!” Ang mukha mo, aking Giliw,
Ay sa hamog ng sampaga nalarawang tila Birhen.
(Medina, Tatlong Panahon 237)

Panghihimasok ng Kapangitan
Mapapansin na bihasa sa malahimalang resolusyon ng problema ang makata. Ngunit ang dula ng krisis ng manunulat tulad ni Panganiban at mga kapanahon ay hindi nagtatapos sa mistikong kaisahan ng kalikasan at espiritu tulad ng kongklusyon ng maraming tula niya at mga kasamang Batute, Gener, atbp. Mahirap iwasan ang komprontasyon ng imperyalistant panginoon at pinagsasamantalahang taumbayan.

Ungkatin natin ang pinakamadugong usapin noong bata pa si Panganiban: ang kasong libel laban sa editoryalista ng “Aves de Rapina” ng El Renacimiento (Oktubre 30, 1908). Isinakdal ng mga peryodistang Martin Ocampo at Teodoro Kalaw ang paninibasib ng upisyal na si Dean Worcester, Interior Secretary, na tutol sa pagsasarili ng Pilipinas. Ibinandila ni Amado Hernandez ang pangyayaring ito sa kanyang nobelang Mga Ibong Mandaragit, na tumutukoy sa mga oligarko’t imperyalistang bumibiktima sa masang yumayari’t lumilikha ng kayamanan ng bansa, ang uring manggagawa’t magsasaka, sampu ng petiburgesyang naglilingkod sa pamahalaan.

Kasangkot si Panbaniban sa usapin ng pagsasamantala, hustisya, pagbabago, demokratikong karapatan, at pambansang kasarinlan. Hindi tuwirang tinalakay niya ang mithiing rebolusyonaryo’t nasyonalistiko sa bawat tula, liban na lamang sa isang tulang natatangi, “Babala ng Lawin.”

Alegorikong hayag ang diskursong kumbensyonal, na ginagad niya sa kontemporaryong daloy ng pamamahayag noon. May himig balagtasan ang tempo ng pangungusap at payak ang mga imaheng ginamit. Walang dapat ipangamba. Gayunpaman, ito’y katibayan na sa likod ng melodramatiko’t romantisistang tabing ay matatagpuan ang rebeldeng diwang kumakatawan sa kapalaran ng nakararaming mamayan, di lamang sa Pilipinas kundi sa buong planeta—ang tadahana ng sangkatauhan:

Babala ng Lawin

Mga bukang pakpak,
Mga matang uslak—
Mahayap ang tuka, matalim ang kuko—
Buhat sa irurok ay pumapalasong daragitin ako;
Kung ako ay sisiw, sa papaimbulog ay mabibitbit mo…

Ngunit ako’y bayang bayani’t malakas
Na di maaring gapiin sa dahas,
At sa aking pusong hindi nasisindak
Ay may nagbabagang patalim ang kidlat,
At sa aking dibdib ay may naglalatang na ngitngit ang bagyo—
May bulkan sa diwa, may tabak sa kamay, may dupil sa noo—
Kaya, Mandaragit, huwag mong tangkaing kunin ang Laya ko,
Sapagkat may lintik at may kamatayang kikitil sa iyo!

(Almario, Walong Dekada 59)

Sunod sa arkibo ng araling utopya, ang kalikasan ay nasa panig ng taumbayan at ang kolektibong dunong at kakayahan nito ay maihahaintulad sa puwersang nasasaksihan sa karaniwang proseso ng buhay. Lamang, dito, tutol ang budhi at bait ng bayan sa lawin, sa “ibong mandaragit” (ang naninibasib na imperyalismong Yangki), na binabalaan, tulad ng turo ni Apolinario Mabini sa kanyang paninindigan na dapat masigasig na labanan ang mabangis na rasismo ng makapangyarihang Anglo-Saxon (1969). Mabisang sandatang ideolohikal ang rasismo, kaakibat ng makismo o paghahari ng kalalakihan, na inatupag tuligsain nina Batute, Ramos, Hernandez, at mga kapanahon.

Di hamak ang utopikong simbuyong nananalaytay sa tulang-bayan, sa poklorikong diskursong popular. Malapit sa masang pesante o magbubukid, hindi pa sanay sa kabihasnan ng madaya’t mapagkunwaring kalunsuran, ang mga kapanahon ni Panganiban ay nakalingod pa sa paraiso ng masaganang bukid, ilog, parang, kung saan wala pang batas ng pribadong pag-aari, at ang salapi ay di pa siyang nagdidikta ng direksiyon ng buhay, Salungat sila sa alyenasyon ng kapitalistang orden, ngunit ang kanilang sandata ay luma, mahina, hiram sa romantikong tradisyon ng Europa, salat o kulang pa sa disiplina at kabatiran ng proletaryong nakausad na sa Paris Commune ng 1871 or sa Rebolusyong Bolshevik ng 1917. Subalit di dapat sisihin sila, taglay ang iwing pastoral/utopikong sensibilidad ng pesanteng nagpugad sa mabiyayang kalikasan ng kapuluan.

Pandayin ang Bukang-Liwayway

Pag-isipan natin na hindi sabay-sabay ang pagsulong ng iba’t ibang panig ng lipunan. Magkahalo ang maunlad at reaksyonaryong tendensiya sa bawat uri, grupo, pangkat, saray. Hitik sa kontradiksiyong obhetibo ang personalidad ng manunulat, ang kolektibong diwa ng mga organikong intelektwal saan mang lugar. Ang modernistang kilusang nailunsad nina Jose Garcia Villa at Alejandro Abadilla ay nakaugat sa petiburgesyang saray sa lungsod ng Maynila at sadyang may kanluraning oryentasyon. Marahil nalahiran si Panganiban ng mga eksperimentong promalistika ng dalawa sa balangkas ng saknong at sa maladulang ayos ng diyalogo ng mga tinig. Walang pasubaling naganap ang tunggalian ng mga ideya, damdamin, paniniwala, sa dibdib, utak, danas ng mga makatang nabanggit.

Gayunpaman, ang kontribusyong radikal ni Panganiban ay natatangi. Tinanglawan niya ang anyo’t bilis ng mga pagbabago, siniyasat niya ang masalimuot na hidwaan ng makabago at makaluma, hinimay niya ang kuwadro ng modo ng produksiyong kinalalagyan ng mga pangyayaring inilarawan niya. Siya ang gumanap ng papel ng seismograph ng pagsulong mula agraryo-piyudal na kaayusan ng malay tungo sa neokolonyal at burokratikong hugis nito, sampu ng mga sintomas ng krisis ng kasindak-sindak na pagbabagong nadama ng pambansang konsiyensiya. Isa siya sa mga artistang humubog ng poetikang mapagpalaya, kahanay nina Jose Corazon de Jesus, Amado V. Hernandez, Benigno Ramos, at Teodoro Agoncillo.

Bukod kay Amado Hernandez, wala pa sa kanila ang nakaimpluwensiyang malalim sa budhi at sensibiidad ng madla. Tanggapin natin ang obserbasyong laganap: nakukulapulan pa ng romantikong alapaap ang simbuyong mapaghimagsik sapagkat nagsisilbing silungan o saligan ang makalumang gawi, isip at dalumat. Samakatwid, hindi pa tapos ang pagtuklas ng kahulugang mapagpalaya sa likod ng minanang estilo’t retorika. Hindi pa luma o laos ang intelihensiyang mapanuri’t mapanlikha na nakasingit sa pagitan ng mga lumang taludtod at saknong ng makata. Kailangan ng tiyaga’t intuwisyon ang pagbulatlat ng halu-halong tendensiya sa daloy ng mga pangyayari sa kasaysayan.

Ipagpaumanhin ang panawagang ito sa estilo ni Panganiban: Nasa sa inyo, mga mambabasa, ang tungkuling pigilin ang takbo ng panahon at bumuo ng bagong daigdig na makatutubos sa panahong lumipas. Isang asignatura itong tumitimbang sa katuturan ng panitikan o sining bilang mga karaniwang pangangailangan sa larangan ng kritika ng ideolohiyang mapaniil at utopyang bumabanaag sa harapan, isang mabisang patnubay tungo sa pagpupunyaging makamit ang isang makatao’t makatarungang lipunan (San Juan Lupang Tinubuan). Ito ang ating pangkalahatang mithing sinisikap matamo sa abang gawaing pagpapahalaga’t panunuri ng mga tulang nakasulat sa ating katutubong wikang matagal nang lumago’t namulaklak sa gubat at kalunsuran ng “bayang sawi.”
SANGGUNIAN
Abadilla, A.G., F. B. Sebastian, & A.D.G. Mariano. Ang Maikling Kathang Tagalog. Quezon City: Bede’s Publishing House, Inc., 1954. Print.
Abueg, Efren. Parnasong Tagalog ni A. G. Abadilla, Ikatlong Edisyon. Maynila: MCS Enterprises Inc., 1973. Print.
Agoncillo, Teodoro, Ang Maiklng Kuwentong Tagalog (1886-1948). Maynila: Inang Wika Publishing Co., 1972. Print.
Almario, Virgilio. Walong Dekada ng Makabagong Tulang Pilipino. Maynila: Philippine Education Co., 1981. Print.
——-. Balagtasismo Versus Modernismo. Quezon City: Ateneo University Press, 1984. Print.
—-. Pag-unawa sa Ating Pagtula. Maynila: Anvil, 2006. Print.
—. Ang Tungkulin ng Kritisismo sa Filipinas. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2014. Print.
Barthes, Roland. Writing Degree Zero. New York: Hill and Wang, 1968. Print.
de Waal, Cornelis. Peirce: A Guide for the Perplexed. New York: Bloomsbury, 2013. Print.
Fitzgerald, F. Scott. The Great Gatsby. New York: Bantam Books., 1952. Print.
Foucault, Michel. Language, Counter-Memory, Practice. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1977. Print.
Jameson, Fredric The Political Unconscious. Ithaca: Cornell University Press, 1981. Print.
—–. The Jameson Reader. Malden, MA: Blackwell, 2000. Print.
Lecercle, Jean-Jacques. A Marxist Philosophy of Language. Chicago IL: Haymarket Books, 2005. Print..
Liszka, James Jakob. A General Introduction to the Semeiotic of Charles Sanders Peirce. Bloomington, IND: Indiana University Press, 1990. Print.
Mabini, Apolinario. The Philippine Revolution. Tr. Leon Ma. Guerrero. Manila: National Historical Commission, 1969. Print.
Medina, Ben S. “Panganiban: Tradisyon at Modernismo.” Philippine Studies 192 (1971): 287-306. Print
——-. Tatlong Panahon ng Panitikan. Maynila: National Book Store, 1972. Print.
Panganiban, Cirio. “Three O’Clock in the Morning.” Nasa sa Ang Ating Panitikan, pinamatnugutan nina Isagani Cruz & Soledad Reyes. Manila: Goodwill Trading Inc., 1984. Print
—–.. “Bunga na Kasalanan.” Nasa sa Ang Maikling Kathang Tagalog, pinamatnugutan nina A.G. Abadilla, F.B. Sebastian at A.D.G. Mariano. Quezon City: Bede’s Publishing House, 1954. Print..
—–. “Veronidia.” Nasa sa Ang Dulang Tagalog, pinamatnugutan ni Federico Sebastian. Quezon City: Bede’s Publishing House, 1951. Print.
Panganiban, J. Villa & Consuelo Torres Panganiban. 1954. Panitikan ng Pilipinas. Quezon City: Bede’s Publishing House, 1954. Print.
Peirce, Charles Sanders. Peirce on Signs. Ed. James Hoopes. Chapel HIll: University of North Carolina Press, 1991. Print.
San Juan, E., ed. Introduction to Modern Pilipino Literature. Boston: Twayne, 1974. Print.
——. “Kahulugan, Katotohanan, Katwiran: Pagpapakilala sa Semiotika ni Charles Sanders Peirce,” Daluyan 18.1 (2013): 54-60. Web.
—–. Lupang Hinirang, Lupang Tinubuan: Mga Sanaysay sa Politikang Pangkultura at Teorya ng Panunuri. Manila: De La Salle University Press, 2015. Print.
Sebastian, Federico B. Ang Dulang Tagalog. Quezon City: Bede’s Publishing House, 1951. Print.
Tolentino, Rolando B. Sipat Kultura. Quezon City: Ateneo U Press, 2007. Print.
Wikipedia. “Cirio Panganiban.” <http://tl.wikipedia.org/w/ 2014. index.php? title+Cirio_Panganiban&oldid=1436428> Web.

___________________

Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS | Tagged , , , ,

APOLINARIO MABINI: Ang Pagitan ng Katalagahan at Pangangailangan


THE PHILIPPINES MATRIX PROJECT

tapaya_muralAPOLINARIO MABINI: PAGHAMON SA TADHANA AT MULING PAGSILANG NG MAPANGHIMAGSIK NA KAMALAYAN

ni E. San Juan, Jr.
Professorial Lecturer, Polytechnic University of the Philippines
Walang kaibahan kung mamatay tayo sa gitna o dakong huli ng ating mahapding paglalakbay; ang salinlahing darating, nagdarasal sa harap ng ating libingan, ay maghahandog ng kanilang mataimtim na pag-ibig at pasasalamat, hindi mapait na pagsumbat. [It matters not whether we die in the middle or at the end of our painful journey; the generations to come, praying over tombs, will offer their tears of love and gratitude, and not of bitter reproach.]
–Apolinario Mabini
Palasak na taguriang “Sublime Paralytic,” o “Dakilang Lumpo,” si Apolinario Mabini, tanyag na bayaning naglingkod sa unang Republika ng Pilipinas na inilunsad sa Malolos, Bulacan, noong Enero 23, 1899. Hinirang siya ni Heneral Emilio Aguinaldo na maging tagapayo niya sa pagbuo ng gobyernong rebolusyonaryo sa Dekreto ng Hunyo 18, 1898.

Ngunit…

View original post 6,894 more words

Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS

APOLINARIO MABINI: Ang Pagitan ng Katalagahan at Pangangailangan


tapaya_muralAPOLINARIO MABINI: PAGHAMON SA TADHANA AT MULING PAGSILANG NG MAPANGHIMAGSIK NA KAMALAYAN

ni E. San Juan, Jr.
Professorial Lecturer, Polytechnic University of the Philippines
Walang kaibahan kung mamatay tayo sa gitna o dakong huli ng ating mahapding paglalakbay; ang salinlahing darating, nagdarasal sa harap ng ating libingan, ay maghahandog ng kanilang mataimtim na pag-ibig at pasasalamat, hindi mapait na pagsumbat. [It matters not whether we die in the middle or at the end of our painful journey; the generations to come, praying over tombs, will offer their tears of love and gratitude, and not of bitter reproach.]
–Apolinario Mabini
Palasak na taguriang “Sublime Paralytic,” o “Dakilang Lumpo,” si Apolinario Mabini, tanyag na bayaning naglingkod sa unang Republika ng Pilipinas na inilunsad sa Malolos, Bulacan, noong Enero 23, 1899. Hinirang siya ni Heneral Emilio Aguinaldo na maging tagapayo niya sa pagbuo ng gobyernong rebolusyonaryo sa Dekreto ng Hunyo 18, 1898.

Ngunit hindi si Aguinaldo kundi ang kaaway ang ultimong kumilala sa kanya. Tanyag siya sa naratibo ng imperyalistang gobernador W. Cameron Forbes: “The brilliant and irreconcilable Apolinario Mabini exercised a predominant influence in determining the policy pursued by his chief leading up to and following the rupture of friendly relations with the Americans” (1945, 51). Tila walang ironya ang pagtukoy kay Mabini. Puna naman ni Stuart Creighton Miller na si Mabini ay “ilustrado with lower-class origins with radical ideas of a ‘simultaneous external and internal revolution’ na siyang nakasindak sa elitistang pangkat nina Paterno, Buencamino, atbp. na kumikiling sa isang “oligarchy of intelligence” (1982, 38). Bunyag na ang oligarkong iyon ang tusong pumaslang kay Bonifacio, tagapagtatag ng Katipunan, at kumitil din sa buhay ng masilakbong Heneral Antonio Luna.

Karapat-dapat ang pagdakilang iyon kay Mabini. Subalit hindi iyon ang nagbukod sa kanya bilang pangunahing rebolusyonaryong dalubhasa, ang utak at pilosopo ng rebolusyonaryong lakas ng kolonisadong masa. Ang pambihirang katangian niya ay nasa pagkabatid sa tunay na katuturan at kahulugan ng pakikibaka para makamit ang mabisang kalayaan/kasarinlan ng sambayanan laban sa mananakop, Kastila man o Amerikano. Ang proseso, bago muna ang natamong layon, ang dapat idiin bilang desideratum.

Pagpapasiya kaagapay ng kolektibong praktika ang pinakamahalaga. Ang makauring kamalayang taglay ni Mabini ay produkto ng pagtambal ng namulatang kapaligiran, angking kakayahan, at malikhaing pagtatalik ng mga sangkap ng karanasan at karakter na nahubog ng mga pangyayari’t kolektibong danas ng inapi’t pinagsamantalahan.
Tatak at Lagda sa Talambuhay

Balik-tanawin natin ang pinanggalingan ni Mabini. Isinilang noong Hulyo 23, 1864, sa Tanauan, Batangas, si Mabini ay anak nina Inocencio Mabini at Dionisia Maranan na nagmamay-ari ng maliit na sakahan ng palay, tubo, mais at gulay. Uring pesante, malapit sa uring manggagawa sa kanayunan. Nag-aral sa paaralang lokal. Pagkatapos ng sekundarya sa gabay ni Padre Valerio Malabanan, nag-aral si Mabini sa San Juan de Letran (1884-85) habang nagtuturo ng Latin sa isang pribadong institusyon upang matustusan ang mga pangangailangan. Tumigil siya sa Lipa noong 1886-87, nakihalubilo sa karaniwang tao roon.

Noong 1888, kumuha siya ng abogasya sa Unibersidad ng Santo Tomas at nakasulit noong 1894. Dahil sa sakit na polio, naparalisado siya noong Enero 1896 habang aktibo sa kilusang pampropaganda nina Jaena, Del Pilar at Rizal. Dinakip siya dahil sa pakikisangkot sa Katipunan (damay sa kaibigang Adriano) at ibinilanggo sa Ospital ng San Juan de Dios noong Oktubre 1896 (Corpuz 2002, 212).

Di naglaon, kapiling na si Mabini ng insureksiyong lumaganap mula sa mabangis na labanan sa Cavite. Noong Hunyo 1898, hinirang siyang pangulo ng Gabinete ni Hen. Aguinaldo, bukod sa katungkulan bilang kalihim ng kalakarang panlabas. Sinulat niya ang maraming dekreto ng pamahalaang rebolusyonaryo (hanggang Mayo 1899) bago nadakip ng mga Amerikano noong Disyembre 1899. Dalawang taon pagkaraan, sanhi sa paglalathala ng mga artikulo niyang nagtatanggol sa rebolusyon, ipinatapon siya sa Guam noong Enero 1901. Nang bumalik siya sa Pilipinas dala ang natapos na testimonyong La Revolucion Filipina, nadamay siya sa salot ng kolera’t pumanaw noong Mayo 13, 1903 sa edad na 39 taon.

Si Mabini ay mababansagang isang pangyayaring mapangahas sa kasaysayan ng lahi. Sa pagitan ng kanyang pagsilang at pagkasawi humagibis ang buhawi ng mga pagbabago. Walong taong gulang si Mabini nang sumiklab ang aklasan sa Cavite noong 1872, Maraming filibusteros na mestizo’t creole ang ipinatapon sa Marianas, bukod sa pagbitay sa mga paring Burgos, Gomez at Zamora. Dahil doon, lumipat sina Marcelo del Pilar at Graciano Lopez Jaena sa Espanya at nagtatag ng La Solidaridad sa Barcelona noong Disyembre 13, 1888, 24 edad si Mabini noon, kapapasok lamang sa UST (Constantino 1975, 154-55).

Mabilis at matarik ang agos ng kasaysayan. Apat na taon pa, nakisalamuha na siya sa mga kapanlig ng Liga–nina Domingo Franco at Andres Bonifacio–kung saan siya ang sekretaryo ng Supremong Kunseho. Nakagraduweyt na si Mabini sa kurso ng pakikitunggaling anti-kolonyal. Hindi kataka-taka na imungkahi niya pagsabog ng digmaan laban sa Amerika: “Hindi natin makakamit ang kalayaan ng ating bayan kung hindi natin iaalay muna ang ating laya para sa kanya” (Zaide 1970, 285). Maidaragdag dito bilang talababaan: sa interogasyon ni Rizal, sinabi niyang hindi ni kilala si Mabini–walang dudang pag-ilag ito sa lambat ng mga awtoridad (Palma 1949, 278). Kakatwa ang inog ng mga kaganapan na naging malapit si Mabini kay Heneral Paciano Rizal sa kasagsagan ng pagbalikwas laban sa Espanya (Alvarez 1992, 203).

Sa pakiwari ko, si Mabini ang unang kritiko ng sambayanan laban sa rasismong ideolohiya/politika ng imperyalismong U.S. Siya ang anti-imperyalistang diwang patnubay ng mga naghihimagsik. Kaugnay nito, siya ang unang teoretikang kamalayan na lumikha ng konsepto ng bayang naetsa-pwera, ang nagkakaisang hanay (united front) ng inalipusta’t dinuhagi, na tutol sa hirarkya’t makauring kaisipan ng ilustrado’t kolonyalismong inuugitan ng Simbahan. Tutol siya sa pribilehiyo ng mga may-ari ng lupa, ng petiburgesyang kasabwat ng olikarko’t kapitalistang panginoon. Samakatwid, si Mabini ang unang organikong intelektuwal–ayon sa partikular na depinisyon nito ni Gramsci (1971)–ng masang sumasalungat sa pwersang sumusugpo sa makataong adhikain nito. Bagamat taglay ang edukasyong pormal sa abogasya, nakasanib ang sikap at talino sa mapagpalayang kilusang pangmasa, una sa Liga Filipina at sumunod, sa lideratong rebolusyonaryo. Sa gayon, hindi ilustrado sa ugat at tunguhin si Mabini.

Rasismo at Pambansang Kaligtasan

Sa kabila ng inimbentong “sanduguang kasunduan” nina Legaspi at Sikatuna noong Siglo 1600, hindi mahulagpusan ang pagkakaiba ng mga bagay-bagay. Nakukulayan iyon ng hidwaan ng mga uri sa lipunan. Ang hugis ng katawan at mukha ay naging simbolo’t senyas ng ideolohiya, ng pagpapahalagang moral o espirituwal. Sa halip na rasyonalidad, lasa at damdamin ang namagitan. Magayumang talinghaga ang lumpong katawang ginagabayan ng mataray na utak.

Subaybayan ang takbo ng Zeitgeist sa modo ng produksyong materyal sa lipunan. Naglaho na ang Siglo ng Kaliwanagan, lumaganap na ang sensibilidad ng kontra-repormasyon, ang milyu ng Inquisition. Mula pa sa kilusang sekularismo nina Burgos, Gomez at Zamora, noong unang hati ni Siglo 1800, litaw na mahayap ang pakiramdam ng mga sambayanang inaguriang “indio” sa pagkakabukod ng lipunan ayon sa katangiang pisikal—sa kulay ng balat, ayos ng katawan, marka ng tinig o bigkas, at iba pang makikitang tanda. Umaayon ito sa antropologong kaalaman sa Europa: ang imperyong puti ang siyang bukal ng sibilisasyon. Matindi ang sipat at kritika nina Marcelo del Pilar, Isabelo de los Reyes, at Jose Rizal sa rasismo ng Kastila. Natuto si Mabini sa kanilang halimbawa.

Ang pinakamatingkad na pagpapatibay sa mapagpasiyang saloobin ni Mabini hinggil sa rasismo ay makikita sa kanyang reaksyon sa manipesto ni Schurman noong Abril 5, 1899. Nakapaloob sa manifesto ang deklarasyon na di umano’y inilipat sa Estados Unidos ang soberanya ng Espana sa Pilipinas. Puspos ng kasinungalingan at kabulaanan iyan! sambitla ni Mabini. Nais ipataw ng Amerika ang dahas nila sa Pilipinas na noon pa man ay wala na sa kamay nila, dahil sa natalo sila ng armas ng rebolusyon. Paliwanag ni Mabini:

Anong palabas ito na naitambad sa siglong tinawag na sibilisado at may pinag-aralan ang isang bansa na marunong umibig sa kasarinlan at nakapagmamalaki sa kanyang wani sa hustisya ay siya ngayong gagamit ng pinagbuklod na dahas upang agawin sa isang mahinang bayan ang mga karapatan na, sa kanilang pagtitiwala, ay angkin nila ayon sa batas ng kalikasan. Nalugmok tayo sa matinding kalungkutan sa pagkabatid na ang mga magiting na mga bansa, na binigyan ng Banal na Maykapal ng mahal na misyon at kasangkapan upang mapanitili ang kapayapaan at katarungang unibersal, ay malamig at walang kibo sa harap ng kalapastanganang ito…. Tinutugis tayo ngayon ng perhuwisyong rasista, akalang nakapipinsala na sadyang malalim, malupit at walang humpay mula sa Anglo-Sahon ng Hilagang Amerika (Agoncillo 1974, 231; salin ni ESJ).

Pinagdiinan ni Mabini na ang rasismong gawi’t patakaran ng mananakop ay katumbas ng pag-kaalipin ng lahi. Ikinabit niya ito sa kasaysayan ng Estados Unidos, sa sistema ng pambubusabos sa mga katutubong Indio at mga esklabo inangkat mula sa Aprika. Iginiit ni Mabini na ang pagsakop ng Amerika ay “mangangahulugan ng walang patid na kaalipinan sa kamay ng mga taong talagang kaiba sa atin sa asal, kostumbre; mga panginoong ayaw makapiling ang mga taong balat-kayumanggi; mga mananakop na hindi natin matatakasan ng walang madugong pakikibaka” (Agoncillo 1974, 233-34). Kung ayaw nating maulit ang sinaunang kasaysayan, kailangan ang sama-samang interbensiyon.

Dumako tayo sa isa pang komprontasyong makatas sa katalasan ng paghimay sa masalimuot na suliraning pampulitika at katapangan ng diwa ni Mabini. Kaugnay ito ng kanyang pakikipagpalitang-kuro kay Heneral James Franklin Bell ng Estados Unidos. Sumulat si Bell kay Mabini upang balewalahin ang gerilyang taktika ng mga Pilipino. Sumbat ni Bell na matatanggap lamang ang digmaan kung maaaring manalo ang mga Pilipino; kung sila’y magpapatuloy, wala silang muwang sa sibilisasyon, sila’y dapat ibukod sa sangkatauhan at sa gayon sila ay kriminal na hindi makapagpapahalaga sa kabutihan ng gobyernong sibil na handog ng Estados Unidos. Litaw na rasyonalisasyon ito sa mabangis at walang awang pag-masaker ng mga katutubong nilalang.

Ano ang sagot ng paralitiko? Ikinatwiran ni Mabini na ang argumento ni Bell ay walang iba kundi, dahas ay makatwiran. Ang makapangyarihan ay tama at masusunod. Ang sibilisado’t makataong sentimyentong inaangkin ni Bell ay kunwari lamang, madaya’t mapanlinlang. Ang pakikitunggali ng mga Pilipino sa paraang gerilyang estratehiya ay pag-agap sa kahinaan ng rebolusyonaryong hukbo kumpara sa Estados Unidos. Gayunpaman, taglay ng kapwa naglalaban ang parehong dami ng panganib sa pakikipagsapalaran. Hindi kalabisan ito ng nagtatanggol sa kanilang tahanan at kanilang kalayaan. Napilit ang maliliit na bayan sa pagpili ng gerilyang pamamaraan sa harap ng panghihimasok ng malalaki’t maunlad na bansa. Bakit mali ito?

Mangahas Magnasa, Mangahas Humangad

Matining ang lohika ng pantas. Giit ni Mabini, ito ay “pagtatanggol sa ating karangalan at mga karapatang natural, mahanga’y pagbintangan tayong walang kabihasnan at walang pananagutan sa isang mabuting gobyerno… Kung tutuusin, ang gerilyang pagsalungat ay sagisag na may sapat na kalinangan ang mga Pilipino…. Ang resistensiyang kilos ng mga Pilipino ay hindi tulak ng pagkutya sa rasa kundi pinapatnubayan ng mga simulaing pinagpala’t binendisyunan din ng dugo ng mga ninuno ng mga sumasalakay sa atin” (Kramer 2006, 135-36; salin ni ESJ).

Hindi mapapasubalian ang tindig ni Mabini. Sa paglagom, maisususog: kung walang kalayaan at kasarinlan, walang identidad at dignidad ang sambayanan. Sa pakikibaka lamang mabubuo ang kaluluwa ng bansa, ang taal at dalisay na pagkatao na tatak ng humanidad. Malayo iyon sa sopistikong lohika ng mga upisyal ng imperyalistang hukbo, tulad nina Bell at MacArthur–ang huli ang siyang nagpatapon kay Mabini sa Guam pagkatapos bigyan siya ng lektura tungkol sa pagsasarili at kalayaan (Miller 1982, 161; San Juan 2004).

Ang dakilang katapatan ni Mabini ay hindi nakakuwadro sa karunungan niya sa agham o sa ibang disiplina. Iyon ay kaagpang sa transpormasyon ng kapaligiran. Laging handa si Mabini sa pagbabago, tulad ng pagkaparalisado niya bago lumahok sa pamahalaan ni Aguinaldo. Tanggap ang kapalaran, handang sumabak sa pagsagupa sa tadhana.

Masasalat ang gipit na sitwasyon ng paralisadong intelektuwal sa panahon ng gulo’t ligalig. May kakulangan sa balita, sa kabatiran. Ayon kay Ambeth Ocampo, nagkamali si Mabini sa hinuha niyang tutulong ang Amerika sa pagpapalaya sa Cuba. Sa isang liham niya sa mga rebolusyonaryo noong Abril 1987, nang siya ay nakabimbin sa San Juan de Dios Hospital mula Oktubre 1986 hanggang Hunyo 1987, ipinahatid niya ang proposisyon na kapag nakitang may malakas at organisadong masa na handang ipagtanggol ang kanyang karangalan at mga batas ng hustisya, mapipilitan silang maghunos-dili at humingi ng mabuting pakikipagpalagayan. Inamin ni Ocampo na mas masaklaw ang kaalaman ni Mabini kaysa kay Rizal tungkol sa tendensiyang heopolitikal ng Amerika (isinaad ni Rizal sa akdang “Ang Pilipinas Sa Loob ng Isang Siglo”).

Gayunpaman, hindi nahinto sa kabanatang iyon ang buhay ni Mabini. Nagbago ang pananaw niya pagkaraang masaksihan ang maniobra ng Schurman Commission at mga kakutsaba nito sa Kongreso ng Malolos. At pagkaraang makipagbuno kay Heneral Bell. Walang pasubaling nagbabago ang kaisipan allinsunod sa bigat ng daluyong ng mga pangyayari, laluna’t bukas sa diyalektika ng ideolohiya at dinamikong mekanismo ng produksyon na susi sa transpormasyon ng pagsulong ng lipunan. Nasakyan ni Mabini ang masalimuot na problema ng relasyon ng ideolohiya at relasyong panlipunan sa Pilipinas sa gitna ng digmaang Filipino-Amerikano ng 1899-1903.

Salamangkerong Tagapayo?

Nagkaroon ng pagkakataong maisapraktika ni Mabini ang prinsipyong anti-rasismo sa pagtulong sa himagsikang anti-imperyalista. Ano ang problemang hinarap ni Mabini nang siya’y makilahok sa grupo ni Aguinaldo noong tumungo siya sa Kawit, Cavite noong Hunyo 12, 1898? At anong problema ang binuno niya nang mahuli siya ng Amerikanong sumakop sa Cuyapo, Nueva Ecija, noong Disyembre 10, 1899? At, sa wakas, ano ang magagamit sa mapanuring repleksiyon niya tungkol sa karanasan ng pakikilahok sa rebolusyon?

Hindi na kaila sa palaaral ang masilakbong kontradiksiyon ng mga uri sa Cavite at sa Malolos. Bunga iyon ng mga pangyayaring naglunsad sa gobyernong inugitan ng grupo ni Aguinaldo na hango sa prinsipalya’t maykayang uri. Bagamat hindi kasapi sa uring propitaryo, pinili siya ni Aguinaldo dahil sa dunong sa batas at pagtutol sa kolonyalismong Espanyol. At dahil din sa katanyagang umakit ng paghanga mula sa mga palaaral na insurekto. Ang pagsapi niya sa rebolusyon ay nagbuhat sa talino, karanasan, at makatwirang kapasiyahan, hindi sa katapatan sa pamilya o uring kinasibulan. Kapasiyahang indibidwal batay sa kolektibong sitwasyon ng lahing kinabilangan niya.

Nang kasangkot na sa administrasyon ni Aguinaldo, tumulong si Mabini sa pagsulat ng mga dekreto sa pagbuo ng mga pangasiwaan ng munisipyo’t probinsya noong Hunyo 23, 1898. Bagamat hindi pa tuluyang napapalaya ang buong kapuluan, intensiyon na ng Asambleang Popular na “ipakahulugan sa matapat na paraan ang layuning popular ng masa.” Ang diktadura ni Aguinaldo ay naghunos sa rebolusyonaryong pamahalaan noon Hunyo 23, 1898. Ang programa ng pamahalaan noon, ayon kay Mabini, ay isa lamang pansamantalang paraan habang hindi pa sumusuko ang Espanya: kailangang “makibaka upang matamo ang kasarinlan ng Piipinas na kikilalanin ng lahat ng bansa, at ihanda ang bayan upang maitatag ang Republika.” Kailangang umiral muna ang awtoridad at poder ng katutubong liderato kaakibat sa paglunsad ng mga institusyong kasangkot dito (Tan 2002, 33).

Dahil dito, bilang tagapagtaguyod ng disiplina ng kilusan, salungat si Mabini sa mapusok na asal ni Heneral Antonio Luna sa simula. Sa pagkatapon sa Guam, nagbago ang pagsipat at pagtimbang ni Mabini sa kontribusyon ni Luna sa pakikibaka nang siya’y paslangin. Ayon kay Agoncillo (1998, 216-223), doble-kara si Mabini. Hindi tumpak ang pagtayang ito sapagkat hindi nakalapat sa pasumalang pagsasanga ng landas ng gumaganap sa dula ng kasaysayan.

Nang sulatin ni Mabini ang gunita niya ng rebolusyon, may malawak at matayog na perspektiba na siya mula sa malahatang pagtanaw niya na inihasa sa Guam. Sa pagsusuma, ginamit ni Mabini ang isang diyalektikang metodo upang matimbang ang halaga ng paglilingkod ni Luna sa kabila ng mga kakulangan sa pakikipagkapuwa sa mga sundalo’t opisyal. Sa pakiwari ko, walang daya o pagkukunwari ang pagkilatis ni Mabini sa pagkatao nina Aguinaldo at Luna sa gitna ng kumplikadong sitwasyon nila.

Himaymayin ang mga Kontradiksiyon

Dalawa ang tangka ng mga dekretong niyari ni Mabini sa panahon ng emerhensiya. Ano ang determinadong paghahanay ng mga puwersang politikal-historikal noon? Bukod sa nais lusawin ang Republikang nadungisan ng Kasunduan sa Biak-na-Bato, hangad ni Aguinaldo na monopolisahin ang kapangyarihan ng lahat ng mga grupong lumalaban sa Espanya. isa na rito ang mga tropa ni Emilio Jacinto, ang katulong ni Bonifacio sa Katipunan, at ni Paciano Rizal, na hindi pa tuluyang nakipagsunduan sa mga ilustrado.

Inanyayahan si Jacinto ni Mabini na umanib na kay Aguinaldo pagkatapos mabuo ang kongreso sa Malolos. Ang pangalawang dahilan, sa puna ni Renato Constantino, ay makauri: ibuod sa personalidad ni Aguinaldo ang magkakahiwalay na lakas sa buong bansa na maaaring magbunsod sa anarkiya (1975, 206). Mungkahi ang hakbang na ito ni Ambrosio Rianzares Bautista, hindi ni Mabini. Sumunod ang proklamasyon ng independensiya sa Kawit, Cavite, noong Hunyo 12, 1898. Ngunit pagkatapos ng kunwaring sagupaan, sumuko ang Espanya sa Amerika noong Agosto 13, 1898. Babala na ito ng darating na digmaan.

Katibayan na hindi pa mabisa ang pag-angkin ng kasarinlan sa isang proklamasyon. Sa katunayan, nag-uumpisa pa lamang ang proyekto ng pagbuo ng bansa bilang republika. Ito ang dahilan kaya hindi siya sumang-ayon sa mga panukala nina Felipe Calderon at Pedro Paterno na ipataw ang Konstitusyong napagkasunduan sa Malolos sa pangulo (Aguinaldo) sapagkat ang binansagang kongreso sa Barasoain ay hindi tunay na kinatawan ng sambayanan. Ang mayorya ay hinirang ni Aguinaldo at hindi tunay na representatibo ng nakararaming mamamayan. Ipinahayag ni Mabini na ang naturang kongreso ay magsilbing tagapayo lamang; kailangan ang malakas, matipuno’t makatuturang liderato na, sa panahong iyon, ay taglay ng pangulo (Aguinaldo). Ang pinakaimportante ay ang nagkakaisang hanay laban sa kolonyalismo, pangalawa na lamang ang kasiping na kontradiksiyon ng mga uring bumubuo ng hanay.

Hindi nasunod ang mungkahi ni Mabini. Isinaisantabi ang mga egalitaryang mungkahi niya nina Calderon at mga kasabwat (Karnow 1989, 132). Tumiwalag si Mabini sa pamahalaan bilang Unang Kasangguni noong Agosto 23, 1898. Nagpatuloy siyang sumulat ng mga tudling “na pambuhay ng loob” na nailathala sa La Independencia, ang organo ng rebolusyon (Sevilla 2015). Sa naratibo ng kasaysayan, ang paglusob ng pwersang Amerikano ang nakaputol sa pagpapatuloy ng liderato ni Aguinaldo at mga tagapayong humalili kay Mabini: ang pangkat nina Paterno, Calderon, Buencamino, Legarda, Pardo de Tavera, Araneta, atbp.–mga ilustrado’t oligarkong handang makialyado sa imperyalismong Amerikano.

Tila umaalingawngaw sa lagusan ng kasaysayan ang masaklaw at matalas na babala ni Mabini na binitiwan niya nang pumutok ang sagupaan noong Pebrero 1899: “Hindi tayo makapangingibabaw sa araw na ito, ngayon, subalit maari tayong umasa na matatamo ang tagumpay sa kinabukusan kung kasama’t kaakbay natin ang taumbayan. Kung hindi, tiyak na tayo’y magagapi.” Nangyari nga ang hula, at lalong mangyayari pa hanggang hindi naisasaloob ang aral na, sa huling paghatol, ang masa lamang, hindi mga bayani o liderato, ang siyang tunay na humuhubog ng kasaysayan.

Simbuyo ng Makauring Lakas

Balik-tanawin muli natin ang konteksto ng digmaan. Wala pang apat na buwan mula nang iproklama ang Republika sa Barasoian noong Enero 23, 1899, nabuo na ang Schurman Commision ng Estado Unidos na inutusang magmungkahi ng awtonomiya sa rebolusyonaryong gobyerno ni Aguinaldo. Walang atubili sina Paterno at pangkat nito na tanggapin ang alok ng Schurman Commission, ang mapang-akit na bitag at pain.

Tahasang umayaw si Mabini. Pinalitan siya ni Aguinaldo; si Paterno ang naging pangulo ng gabinete. Ang bunga’t kinahinatnan ng pagsunggab ng kapangyarihan ng mga oligarko ay paghina ng hukbo’t demoralisasyon sa pagpatay kay Heneral Antonio Luna ng grupo ni Buencamino, na sinang-ayunan ni Aguinaldo. Sa gayon, naulit ang pagtataksil ni Aguinaldo na nag-umpisa sa pagpaslang kina Andres Bonifacio at kapatid pagkatapos ng kombensyon sa Tejeros noong Marso 22, 1897. Naulit ang kataksilan.

Hinirang si Mabini bilang puno ng Gabinite ni Aguinaldo noong Enero 2, 1899, pagkaraang magkasundo ang Kongreso sa deklarasyon ng Konstitusyon ng Unang Republika.Nilusaw ni Aguinaldo ang gabineteng ginagabayan ni Mabini, pumalit si Padro Paterno bilang premier. Ang mga kasabwat ni Paterno ang pumaibabaw sa liderato: sina Felipe Buencamino (na nagplano sa pagpatay kay Antonio Luna), Severino de las Alas, Mariano Trias, atbp. Nang mabalitaan ni Mabini na nakikipagtawaran na sina Paterno sa Schurman Commission, nainis siya sa mga taong naghahangad na independensiya ngunit ayaw makibaka. Hinulaan niya na na ang mga itong nasuya na sa pakikibaka ay walang silbi kung “isabalikat ang singkaw ng pagkaalipin” (Constantino 1975, 221).

Magkatugma ang komentaryo ni Constantino sa analisis ng historyador na si Teodoro Agoncillo sa Filipino Nationalism 1872-1970. Nabihag ng mga kinatawan ng prinsipalya’t mariwasang mestizo si Aguinaldo. Lumagpak ang gabineteng hawak ni Mabini sapagkat matipuno ang paninindigan niyang huwag magpakabulag sa gayuma ng Schurman Commission. Sinagot ni Mabini ang Manifesto nina Schurman, Dewey, Otis, Worcester, Denby & Charles McArthur na isinalin ni Agoncillo sa Ingles. Walang saysay ang Tratado sa Paris sa pagitan ng U.S. at Espanya sapagkat lumipas na ang administrasyon ng Espanya sa buong kapuluan. Ngunit di binigyan ng tinig ang mga delegado ng Pilipinas batay sa rason at batas pang-internasyonal. Pakutyang hagod ni Mabini:

What a spectacle it is to see that at the end of the century called enlightened and civilized, a people who know how to love their sovereignty and proud of their sense of justice now would use their accumulated force to wrest from a weak people the very rights which in their case they believe to be inherent in natural law!…Let us fight to our last breath in order to defend our sovereignty, our independence. ….if we lay down our arms our children will be in bondage and will not be able to recover; they will inherit from us nothing but misery and struggle which they will be forced to suffer if we do not continue the present war. If you wallow in poverty, chained to slavery, and then you come to think of what your children will be, do you now think it is sweeter to die? This abject suicide will be the fate of anyone who will allow himself to be duped by the poisonous promises of the North Americans (Agoncillo 1974, 231-32)

Kung maiging titimbangin, mas malalim at matalas ang kabatiran ni Mabini sa ideolohiya ng rasismo. Iyon ay nakakubli sa mga kabulaanang itinambad ng mga dayuhan tungkol sa demokrasya’t kaunlaran ng sibilisadong Kanluran. Ang rasismong gawi, prehuwisyong mapang-uyam sa katutubo, ang natarok ni Mabini na umuugit sa mabangis na dahas ng Amerika. Itong sipat ni Mabini ang pinakamakatuturang persepsiyon niya sa katangian ng mananakop batay sa kanyang malawak na kaalaman sa historya ng Estados Unidos, partikular ang negosyo sa mga busabos na bihag mula sa Aprika, at pagmasaker sa mga tribung katutubo, mga taal na nananahan sa kontinente. Dahil dito, maitatanghal kong si Mabini ay siyang walang-kapantay na propetikong dalubhasa ng rebolusyonaryong tradisyon ng lahi. Dinggin ang talakay niya:

…For wherever we turn we are being pursued by race prejudice, which is deep, cruel, and implacable in the North American Anglo Saxon…. Annexations, whatever form it may take, will result in our eternal slavery by a people so different from us in manners and customs, a people who do not want to see a brown people beside them, and a people from whom we cannot separate without resorting to armed conflict (Agoncillo 1974, 233-34)

Sandatang Utak ng Katawan

Sa arkibo ng mga pagkukuro’t interpretasyon hinggil sa kontribusyon ni Mabini sa pagsulong ng masa, ang pinakatagilid at mapanghamak ay iyong tuligsa ni Nick Joaquin sa dalawang kabanata ng A Question of Heroes tungkol sa bayani. Ang argumento ni Joaquin ay maibubuod sa isang pangungusap: Dahil si Mabini ay “Eminence Grise” sa likod ng Pangulo at siyang responsable sa mga dekreto ni Aguinaldo at mga hakbang nito sa pakikipagkapwa sa mga uring prinsipalya, creole at iba pang mariwasang ilustrado, hindi si Aguinaldo o Paterno ang sanhi ng pagkabulusok ng rebolusyon kundi si Mabini mismo. Ang pagkakawatak-watak ng mga pwersang tumututol sa barbarismong Yangki ay kagagawan ni Mabini, hindi ng mga katunggali o kakompitensiya sa larangan ng politika.

Maraming maling desisyon at akto ni Mabini ang sinisi ni Joaquin. Si Mabini raw ang hindi pumayag sa pagpapalaya sa mga bilanggong Kastila, kaya hindi nirespeto ng ibang bansa ang Republika. Si Mabini ang may kasalanan: hindi niya isinali sa tropa ng rebolusyon ang mga Kastilang sundalong nabihag. Sa huling paghuhukom, ang bukal ng mga kasalanan at pagkabigo ni Mabini ay isa: egotismo, pagkamakasarili, walang modo, lisyang taktika, walang kaparaanan. Sa maikling salita, lumaki ang ulo ni Mabini, na umastang isang Napoleon Bonaparte.

Akusasyon din ni Joaquin na walang prinsipyo si Mabini kundi sariling kapakanan. Wala siyang tiwala sa mga manggagawa o magsasaka, wala rin siyang paggalang sa mga kapwa ilustrado. Para kay Joaquin, si Mabini ay isang oportunistang walang interes sa estratehiya ng digmaan, sa mithiin ng mga maralita, o sa pangarap ng mga Creole, prinsipalya’t relihiyoso (bagamat itinaguyod niya sina Gregorio Aglipay at mga kapanalig, mga tagapagmana ng sekularistang kilusan). Mabigat na mga paratang ito–paratang na walang ebidensiya o matinong lohika upang seryosong isaalang-alang.

Sa masinop na pagsisiyasat, ang anti-rasismong kritika ni Mabini ay sumupling sa modernidad ng anti-kolonyalismong proyekto. Hindi lamang katwiran at batas ng kalikasan ang timbulan ng pakikibaka, na inihabi mula sa iskolastikong pilosopiya ni Santo Tomas Aquina at mga klasikong Stoikong pantas ng imperyong Romano. Ito ang laging tinatalakay ng mga iskolar (halimbawa, Reyno 1964). Tanggap na nabahiran ang kaisipan niya ng mga ideya nina Cicero, Althusius, Grotius, Spinoza, Hobbes at Locke (Sabine 1937). Maari ring may impluwensiya si Hooker at kilusang masoneria kay Mabini. Ngunit sa aking palagay, mas tumagos ang mga ideya nina Rizal, Del Pilar at mga kapanalig sa Solidaridad. Mahihinuha rin na ang partikularidad ng kirkumtansya ni Mabini ang higit na mabisa sa pag-linang at pag-unlad ng pangangatwiran at pagpapasiya.
Mapagbagong Praktika

Inisyatiba sa organisasyon ang idiniin ni Mabini. Nang pansumandaling nakahimpil si Mabini sa Rosales, Pangasinan, noong Oktubre 22, 1899, nagproklama siya ng isang manipestong humihikayat sa mga paring katutubo na magbuo ng isang simbahang pambansa. Ito ang naging inspirasyon kina Gregorio Aglipay at Isabelo Reyes sa pagtatag ng Iglesia Filipina Independiente (Agoncillo & Alfonso 1967, 279-281). Natupad ang mga pagsisikap nina Burgos, Gomez at Zamora na isabansa ang relihiyong hiniram sa mga misionero. Ang mga pari ay mamamayang kaagapay ng mga pesante, manggagawa, at karaniwang taumbayan na sinikil at binusabos ng mga prayle. Hindi tutol si Mabini sa pananampalataya, kundi sa abuso’t paglapastangang sinanay ng mga Espanyol sa Simbahan sa inihaing likod ng mga paganong bininyagan.

Ang tema o diskurso ng transisyon tungo sa kasarinlang pambansa ay sumasaklaw sa mga institusyong minana sa mga dayuhang umangkin ng katutubong espasyo. Iyon ay mga aparato ng ideolohiya, makina sa manipulasyon ng utak at puso, isip at damdamin. Kaya kailangang mabawi ang pagpapalakad ng mga institusyon mula sa kamay ng mga dayuhang mapagsamantala. Nagunita ni Mabini (nakintal sa kabanata tungkol kina Burgos, Gomez at Zamora sa La Revolucion Filipina)ang lakas ng kolektibong damdamin ng pakikiramay nang bitayin ang tatlong martir noong 1872.

Pagtuunan ng pansin ang tema ng politika ng kalumbayan at pakikiramay na inilarawan ni Mabini. Ang hapdi at pagkahabag, ang pighati’t pagsusumakit sa kahirapan ng mga nasawi, ang siyang pumukaw sa madla at bumigkis dito:

Lumikha ng mirakulo ang hapis; sa kauna-unahang pagkakataon nagkamalay ang Filipino sa kanyang kondisyon. Nagkamalay sa sakit, at samakatwid gumising sa katotohanan ng buhay, itinanong nila kung anong klase ng pamumuhay ang dinaranas nila. Ang pagkamulat ay masakit, at nagsusumikap manatiling buhay, lalong sumidhi ang kirot, subalit kailangang mabuhay. Paano? Hindi nila alam, at ang paghahangad na malaman kung paano, ang pagkabalisa sa pagtuklas ng kasagutan, ay siyang sumaklot sa kaluluwa ng mga kabataan sa atin. Ang kurtinan ng ignoransiya na inihabi ng ilang siglo ay biglang napunit sa wakas. Fiat lux, batiin ang liwanag, hindi na ito magtatagal, ang bukang-liwayway ng bagong panahon ay sumapit na (1969, 23; tingnan si Ileto 1998, 13-14).

Totoong nalugmok sa pighati ang nakiramay, nasindak at tuloy nag-isip. Umaahon na tayo sa larangan ng maramdaming pagpapasiya ni Rousseau at nasa bingit ng anarkistang haka-haka nina Nietzsche at Bakunin. Salungat sa haka-haka ng mga subalternistang historyador, bagamat maramdamin ang taumbayan, hindi sila napatangay sa sinumang panatikong mesiyas, kaya hindi naging terorista tulad ng mga Rusong pumaslang sa mga tsar noong siglo 1800. Bakit? Dahil may kolektibong kamalayan, hindi makasarili, taglay ang disiplina ng pesanteng umaangkop sa daloy ng panahon, klima, hangin, ulan. Ekolohikal ang etika ng rebolusyong ibinalangkas ni Mabini sa isip at gawa.

Sanay siya sa pagmamasid sa takbo ng kapaligiran, sa masalimuot na daluyong ng mga pangyayari. Nagpamalas si Mabini ng pagkamaramdaming pagbubulay-bulay noon pa mang pinangasiwaan niya ang Cuerpo de Compromisarios noong Oktubre 1893 hanggang kalagitnaan ng 1894. Naramdaman niyang hindi na uubra ang mapayapang iskema ng Solidaridad. Kailangan nang lumukso sa yugto ng Katipunan. Pagdaramdam lang ba ito? O masusi’t matiyagang analisis at pagtatasa ng mga kilos, salita, tono, ritmo at iba pang senyas ng katawan ng kapanlig (mga 50 miyembro ng kapisanan) sa lansangan, sa pagpupulong, sa karaniwang pakikipagkapuwa? Nahinuha ni Mabini noon: “Hindi karaniwan ang mga araw ngayon, bagamat hindi makasisiguro kung ang lagay ngayon ay hudyat ng isang kagimbal-gimbal na lindol o isang simpleng pagbabago sa kapanatagan ng atmospera” (sinipi sa Mojares 2006, 464). Binalasa niya ang aksidente at katiyakan, sinubok kung saan makasisingit ang interbensiyon ng masa sa pagsasakatuparan ng programa ng himagsikan.
Managot Tayo sa Katotohanan

Totoong naging abogado si Mabini sa kanyang sariling pagsisikap, tiyaga at angking talino. Ngunit ang ipangalandakan na nabuyo’t nahumaling lamang sa legalidad ang kamalayan ni Mabini ay isang kalabisang sakdal. Iyon ang haka-haka ng mga kritiko.

Hindi porma o istruktura ng pangyayari ang inasikaso kundi ang laman at sigla nito. Bago natapos ni Mabini ang kurso sa batas sa Unibersidad ng Santo Tomas noong 1894, maigting na ang kanyang pagkasangkot sa kilusang mapagpalaya. Sa unang pagkakataon, kasapi siya sa Liga Filipina na inilunsad ni Rizal noong gabi ng Hulyo 3, 1892. Humalili siya kay Deodato Arellano sa pagka-sekretaryo ng Liga. Nang unti-unting maglaho ang Liga sa pagkatapon kay Rizal sa Dapitan, napalitan ito ng Cuerpo de Compromisarios upang ipagpatuloy ang pagtulong sa Solidaridad. Kalahok pa rin si Mabini sa gawaing iyon.

Nabuo ang sekretong organisasyon ng Katipunan nina Bonifacio at iba pang dating kasapi sa Liga. Dapat idiin na hindi itinakwil ni Mabini ang Katipunan na dagling nagpatuloy sa malikhaing transpormasyon ng mga simulain ng Liga, laluna ang pag-isahin ang lahat ng mga tao sa buong sangkapuluan, ang masang kinabibilangan ng pesante o magbubukid at trabahador, ang nakararaming sinisikil. Dagdag sa adhikain iyon ang dalawa pang prinsipyo: pasiglahin ang kolektibong pagtutulungan at maiging ipagtanggol ang lahat laban sa karahasan at inhustisya. Ang Katipunan ang siyang unang samahang nagbuklod sa nakararaming uri sa isang nagkakaisang hanay laban sa kolonyalismong Espanyol at mga institusyong piyudal at teokratikong kasanib nito. Iyon ang kanyang tunay na edukasyon, ang pagkatuto sa metamorposis ng realidad.

Nang mabunyag ang lihim na kilusan ng Katipunan, nabilanggo si Mabini at mga kasapi sa Liga noong Oktubre 11, 1896. Kabilang ang abogadong Numeriano Adriano na pinagsilbihan ni Mabini bilang katulong, at naging matalik na kaibigan. Ibinitay ng Espanya sina Adriano, Domingo Franco, Moises Salvador, at iba pang subersibong nadamay sa Katipunan. Dahil lumpo si Mabini (nagkasakit noong 1896 dalawang taon pagkatamo ng titulo sa abogasya), inilipat siya sa San Juan de Dios Ospital; at nang mapalaya, nanirahan siya sa Los Banos at sa Bay, Laguna. Kapiling muli ang taumbayan.

Muling Pagsilang

Ano ang pahiwatig ng unang yugtong ito sa buhay ng “dakilang lumpo”?

Mahihinuha na bagamat traumatiko kay Mabini ang nangyari sa mga martir ng Liga’t Katipunan, kailanma’y hindi itinakwil ni Mabini ang mithiing nagtulak sa maraming kababayan na sumama sa Katipunan at ialay ang buhay sa ikaliligtas ng dangal at dignidad ng mga kapwa o kanayong pinagsasamantalahan. Nailagom ang buod ng mithiing iyon sa kanyang Dekalogo na naggigiit na “hindi natin makakamit ang kalayaan ng ating bayan nang hindi tayo nagsasakripisyo ng ating sariing kalayaan (para sa kabutihan ng lahat) sa pagtahak sa landas ng karangalan at birtud.” Ang identidad ay nakukuyom sa puso ng mga kapwa api.

Bawat sakuna ay naging aralin. Nang makulong si Mabini noong Disyembre 10, 1899 at mapalaya nong Setyembre 23, 1900, isang yugto ng karanasan iyon na nagpatibay sa ideya niya tungkol sa barbarismong Anglo-Sajon. Hindi sumumpa si Mabini na tanggapin ang soberanya ng U.S. Di naglaon, binira niya ang patakarang pandigmaan ni Heneral Arthur MacArthur, gobernador militar ng bayan. Inilathala ang pagtuligsa niyang may pamagat na “El Simul de Alejandro” sa El Liberal noong Enero 5, 1901. Dali-dali siyang pinadakip at ipinatapon sa Guam, kasama ang makabayang Pablo Ocampo (tungkol sa komentaryo ni Mabini sa pandaraya ng mga Amerikano, konsultahin ang ulat ni Lilia Laurel [1989]).

Dalawang taon siyang naghirap, kimkim ang pananalig na maipagpapatuloy ang panatang tumupad ng makabayang tungkulin. Hindi naman siya bulag o matigas ang ulo. Sa kalaunan, batid na ang mga dating alagad ng Republika ay pumailalim na sa kapangyarihan ng mananakop–hindi ito legalidad kundi realidad–napilitang sumumpa ni Mabini noong Pebrero 26, 1903. Wala pang tatlong buwan ang nakalipas nang siya’y maigupo ng kolera noong Mayo 13, 1903.

Lagda ng Kalikasan

Maipapanukala na sa buong panahon ng pakikisangkot ni Mabini, hindi legalidad ang gumabay sa kanya. Manapa’y komitment o paninindigan sa batas natural na itinuro ng mga humanitikong pilosopo ng Kaliwanagan at Rebolusyong Pranses–sina Voltaire, Rousseau, Montesqieu, atbp.–at ginamit nina Balagtas, Rizal, Marcelo del Pilar, Bonifacio at Jacinto sa kanilang pedagohiya’t propaganda.

Stoikong pilosopiya ang nakataya rito. Hindi ito formalistikong legalidad kundi teorya’t praktika ng dignidad at karapatan ng bawa’t tao sa santinakpan na hugot di lamang sa kabihasnang Grieygo’t Romano kundi mula sa pilosopiya’t kaalamang sekular ng India at Tsina. Mapipisil ang buod ng humanistikong pangitain ni Mabini sa Dekalogo kung saan ang sariling puri, karangalan at pagkamakatwiran ng budhi ang kaakibat sa pagsamba sa Bathala. Bukod dito, ang pangalawang sentro ng turo ni Mabini ay pag-ibig sa republikang niyayari, laluna sa proseso ng pagyari.

Makitid at mali ang paratang ni Joaquin na naulol si Mabini sa pagsamba sa legalidad ng bawat bagay. Matalas ang kamalayan niya tungkol sa karakter at sikolohiya ng mga tao sa kanyang paligid. Marunong siyang makipagkapwa at maglapat ng alintunin sa iba’t ibang okasyon. Alam niya na may mga sangkap ng kalikasan ng tao’t lipunan na di saklaw ng regulasyong tradisyonal. Batid niya na may mga pagbabagong nagaganap bunga ng bagong karanasan; sa gayon, sumusulong ang kasaysayan at buhay, naiiba rin ang panuntunan o sistema ng mga alituntuning kailangan upang lutasin ang mga bagong suliranin.

Patunay sa angking galing at dunong ni Mabini ang pagtitiwala sa kanya ng guro niyang si Fr. Valerio Malabanan, at nina Melchor Very (sa paaralan ni Very naglinkod si Mabini) at Numeriano Adriano, Kawaning taga-sulat si Mabini sa upisina ni Adriano habang siya’y nag-aaral sa UST. Napagtiwalaan din siya ng mga kasapi sa Liga. Lubos na sumangguni si Aguinaldo sa kanya–hanggang sa manaig ang kasike’t oligarkong oryentasyon ni Aguinaldo batay sa tuso’t oportunistikong estilo ng mga kasike’t negosyante, na siyang mikrobyo ng kapitalismong sakit na ipapataw ng imperyalismong Kano sa buong kapuluan.

Bagamat produkto si Mabini ng institusyong tradisyonal (San Juan de Letran; UST), tulad nina Rizal at iba pang antikolonyalista, sumabak si Mabini sa pagsasapraktika ng pilosopiya ng Griyego-Romanong hurisprudensiya. Nakasalig iyon sa doktrina ng batas-natural na hango naman sa turo nina Socrates, Aristotel at mga pilosopong Stoiko hanggang kina Spinoza, Leibniz at Descartes.

Siyentipiko’t humanistikong pangitain ang natutunan ni Mabini sa pag-aaral niya ng hurisprudensiya. Umaayon iyon sa maligoy na agos ng karanasan at kasaysayan. Kaya kung pagninilaying masinop, ang prinsipyong pumatnubay kay Mabini sa panahong aktibo siya sa pamunuan ni Aguinaldo ay hindi legalidad kundi isang diwa’t puntodebista ng pagkakapantay-pantay. Naisaloob niya ang etika ng pakikiramay sa diwa’t damdamin, karanasan at pangarap at pangangailangan, ng nakararaming taong hindi maisakatuparan dahil walang kalayaan at kasarinlan ang lipunan. Kasudlong ito ng gawi ng magbubukid na nagtutulungan, ng mga mangingisda’t mangangaso–ang modo ng produksiyong umiiral habang karamihan ay nasa poder ng Simbahang may hawak ng lupain. Sa pusod ng agrikulturang pamamayan sumungaw ang kasike’t negosyante ng mga produkto ng maralitang taga-nayon.

Diyalektika ng Pakikipagsapalaran

Sa malas, ang ambag ni Mabini sa ating estratehiya ng pagbaklas sa imperyalismong global ay matatas at matining. Nakapaloob ito sa kanyang paniniwala sa kapangyarihan ng pinagsamang lakas ng taumbayan. Nabanggit na niya sa La Revolucion Filipina ang metamorposis ng kilusan. Napansin niya na sa simula, binuhos ni Bonifacio ang panahon at sikap sa paglaki ng miyembro ng Liga ni Rizal simula pa sa pagtatag nito noong 1892. Sa kalaunan, natuklasan ni Bonifacio na wala nang kapakinabangan ang mapayapang hakbang.

Ang isa’y nagiging dalawa, tatlo; nag-iiba ang mundo. Sa isang antas ng padalumat sa takbo ng mga pangyayari, ulat ni Mabini, naliwanagan ang mga namumuno ng Liga na ang masa, na sa tingin ng mga Espanyol ay hangal at walang muwang, ay nagkaroon na ng inisyatiba. Nahati ang Liga sa cuerpo de compromisarios at alagad ng Katipunan (Mabini 1931, 297-299). Nagbabago ang sitwasyon, nagbabago rin ang pagtingin o sensibilidad ng tao at kanyang gawi, ugali, saloobin.

Maipaglilirip na ang paghahati sa dalawa at marami pang saray ng dalumat ay bugso ng diyalektika ng lipunan noon. Mahigpit na kaugnay ito sa kahulugan ng libertad o kalayaan. Sa turing ni Mabini, ang kalayaan ay hindi pagkilos nang walang balakid o sagka, anuman ang gustong gawin. Ang kalayaan ay laging nakaangkla sa rason, sa makandiling konsiyensiya, sa makatarungang budhi. Wika niya: “Ang kalayaan ay pagsunod sa taong inaakala nating may kakayahang mamatnugot; sa gayon, sumusunod lamang tayo sa ating rason….Ang isang pulutong ng mga mamamayan ay hindi makagagawa ng anuman kung walang kaisahan sa pagkilos at adhika” (sinipi sa De la Costa 1965, 243). Saan nagmumula ang kaisahan ng kamalayan at gawa, ang praktika at mentalidad? Sa bayanihan, sa pakikiramay, sa kolektibong paraan ng pamumuhay sa kanayunan.

Bukal iyon sa pagkakawing ng panloob at panlabas na transpormasyon. Ipinahiwatig niya ito sa pagsisiyasat sa kalamnan at mithiin ng rebolusyon. Tagubilin niya: “Kung nais nating itayo muli ang ating lipunan sa isang matipunong saligan, dapat nating itaguyod ang isang repormang radikal hindi lamang sa ating mga institusyon kundi sa ating ugali sa kaisipan at gawain Hindi lamang panlabas kung panloob din ang ating rebolusyon” (sipi ni De la Costa 1965, 243). Magkasabay ang transpormasyong panloob at panlabas, edukasyon ng edukador ang nasasaksihan, sapagkat magkasuklob ang damdamin at kaisipan kapag kumikilos ang masa sa mapagpalayang pagsulong.

Kinakailangan ang pagbabago ng kalooban, ng saloobing ayos ng pagkatao, katugma sa pangangailangan ng realidad. Ito tila ang mabagsik na payo at turo ni Mabini. Dapat pawiin natin ang minanang ugali, gawi, balangkas ng ating pamumuhay, na isiningkaw ng kolonyalismong Espanyol. Kung hindi, mapapariwara ang buong bayan sa giyera sibil at awayan, na maski na ang dugong ibinubo ng ating mga bayani ay hindi makapagliligtas sa atin sa kamatayan.

Tumayo’t Lumakad, Humakbang

Para kanino ang katuturan ng buhay mo? Tinutukoy ni Mabini ang kamatayan ng katawang pampolitika. Alalalong baga, kung walang kaisahan ng adhikain, patakaran, simulain, na siyang sagisag at katibayan ng humanidad ng bansa, malayong maisakatuparan ang layon ng rebolusyon. Malayo nga sa harap ng indibidwalismong konsumerismo, kompetisyo, makahayup na pagtatagisan upang magkamal ng salapi, titulo, pabuya, aliw, pansumandaling yabang, atbp.

Sa pagsusuma, matatarok ang nakapatnubay na prinsipyo ng diwa ni Mabini sa dedikasyon ng La Rebolucion Filipina sa kanyang ina. Iyon ay pag-aalaga sa komunikasyon sa isang minamahal, sa isang taong kinilala niyang bukal ng kanyang puso’t kaluluwa. Nais ng ina niyang maging pari ang anak. Ngunit dahil sa kasalatan, hindi naging pari si Mabini. Namatay ang ina sa hirap ng trabahong nakapagtawid sa pamilya. Bagamat hindi naging pari, kumpisal ni Mabini sa ina niyang siyang umaktong nakikinig–na tila sikologong dulot ang gamot sa birtud ng salitaan o komunikasyon–ang tunay na ministro ng Diyos ay yaong nagpapatalastas ng kanyang kadakilaan sa pamamagitan ng kawanggawa, ng paglilingkod sa nakararaming nilalang (alingawngaw ni Bentham at utilitaryang pilosopo tula ni John Stuart Mill). Isinumpa ni Mabini na siya ay mananatiling tapat sa kagustuhan ng ina habang may sigla.

Anong maihahandog ng pulubing anak, ng paralisadong katawan? Natutong sumulat, natutong magsalita. Hindi dasal kundi kumbersasyon, balitaan, pakikipagtalastasan. Sa piling ng mga kapwa nilalang, hindi panginoon o bathala. Kaya iniaalay ni Mabini ang kanyang panitik sa memorya ng ina, isang bagay na hindi katumbas ng pagkatao ng ina, ngunit isang bagay na hinabi ng taos-pusong pagsisikap ng kanyang anak. Sa bulong ng anak sa ina, at sa pagdugtong sa dalawang mundong iyon, sa komunidad ng nag-alaga at inalagaan, nakatambad ang ullirang halimbawa ni Mabini, ang konsiyensiya ng kanyang lahi. Ang sakripisyo sa pakikibaka ang siyang matibay na pundasyon ng maunlad at nagsasariling bansa na nagkakaintindihan at nagkakaunawaan.
SANGGUNIAN

Agoncillo,Teodoro A. 1974. Filipino Nationalism 1972-1970. Quezon City: R.P. Garcia Publishing Co.

——-. 1998. Bahaghari’t Bulalakaw. Quezon City: University of the Philippines Press.

——-and Oscar Alfonso. 1967. History of the Filipino People. Quezon City: Malaya Books

Alvarez, Santiago V. 1992. The Katipunan ang the Revolution. Quezon City: Ateneo de Manila University Press.

Constantino, Renato. 1975. The Philippines: A Past Revisited. Quezon City: Tala Publishing Services.

Corpuz, O.D. 2002. Saga and Triumph: The Filipino Revolution Against Spain. Queazon City: University of the Philippines Press.

de la Costa, Horacio. 1965. Readings in Philippine History. Manila: Bookmark.

Forbes, W. Cameron. 1945. The Philippine Islands. Revised ed. Cambridge, Mass: Harvard University Press.

Gramsci, Antonio. 1971. Selections from the Prison Notebooks. New York:
International Publishers.

Ileto, Reynaldo C. 1998. Filipinos and their Revolution. Quezon City: Ateneo de Manila University Press.

Joaquin, Nick. 1977. A Question of Heroes. Makati: Ayala Museum.

Karnow, Stanley. 1989. In Our Image: America’s Empire in the Philippines. New York: Random House.

Kramer, Paul. 2006. The Blood of Government. Chapel Hill: The University of North Carolina Press.

Laurel, Lilia H. 1989. “The Legacy of Apolinario Mabini.” Midweek (August 16): 11-13.

Mabini, Apolinario. 1931. La revolucion filipina, con otros documentos de la epoca. (2 vols. Manila: Bureau of Printing).

—–. 1969. The Philippine Revolution. Tr. by Leon Maria Guerrero. Manila: National Historical Commission.

Majul, Cesar Adib. 1973. “The Relevance of Mabini’s Social Ideas to Our Times.” Asian Studies xi.1 (April): 28-36.

Miller, Stuart Creighton Miller. 1982. “Benevolent Assimilation”: The American Conquest of the Philippines, 1899-1903.” New Haven: Yale University Press.

Mojares, Resil B. 2006. Brains of the Nation. Quezon City: Ateneo de Manila University Press.

Ocampo, Ambeth R. 1998. The Centennial Countdown. Manila: Anvil Publishing Co.

Palma, Rafael. 1949. The Pride of the Malay Race. New York: Prentice Hall.

Reyno, Adriano C. 1964. The Political, Social, and Moral Philosophy of Apolinario Mabini. Cebu: San Carlos Publications.

Sabine, George. 1937. A History of Political Theory. New York: Henry Holt Co.

San Juan, E. 2007. Workiing Through the Contradictions. Lewisburg, PA: Bucknell University Press.

Sevilla, Jose N. 2015. “Apolinario Mabini.” Nasa sa Sa Langit ng Bayang Pilipinas: Mga Dakilang Pilipino. Maynila: Limbagan nina Sevilla at mga Kapatid. Ebook from The Project Gutenberg.

Tan, Samuel K. 2002. The Filipino-American War, 189-1913. Quezon City: University of the Philippines.

Zaide, Gregorio. 1970. Great Filipinos in History. Manila: Vere Books.

Posted in COMMENTARY ON CURRENT EVENTS, CRITICAL THEORY, DISCOURSES ON CONTRADICTIONS, FILIPINO | Tagged , , | 1 Comment

Foreword to Peter McLaren’s PEDAGOGY OF INSURRECTION


DSC_0405 [Desktop Resolution]FOREWORD to PETER MCLAREN’S PEDAGOGY OF INSURRECTION

by E. SAN JUAN, Jr.

For citizens of the informed public sphere everywhere, Peter Mclaren needs no introduction. He is one of the world’s most distinguished educators, the key architect of “revolutionary critical pedagogy,” to quote his colleague Paula Allman. His substantial academic record of over 45 books and hundreds of scholarly articles, beginning from his pathbreaking Life in Schools to his epoch-making Che Guevarra, Paulo Freire and the Pedagogy of Revolution, is widely known. It unfolds a chronicle of passionate engagement with radical social movements and popular-democratic forces of change spanning over 30 years. It serves as a testimony to an examined life in the service of humanity, in particular “les damnes de la terre.”

“Wretched of the earth,” Frantz Fanon’s rubric for the colonized peoples of the global South, signals what is crucial in McLaren’s new endeavor. It is a point of departure for finessing of the weapons of critical pedagogy in the age of the wars of terror, planetary surveillance, legal torture, genocidal drone assassinations, in this mystifying regime of disaster capitalism. As a leading public intellectual, McLaren seeks a rearming of the collective spirit to explore possibilities for resistance and transformation of social life.

Here we witness a novel turn in McLaren’s career. But it is a dialectical move, negating but also preserving elements of the old in a new configuration. Mclaren began as a school teacher in Canada. After involvement in youth activism and the international protest against the anti-Indochina wars, McLaren earned his doctorate from the Ontario Institute for Studies in Education, University of Toronto. His early rich experience in frontline teaching (1974-79) is intimately documented in Life in Schools. It was followed by his scholarly dissertation on Schooling as a Ritual Performance: Towards a Political Ecoonomy of Educational Symbolos and Gestures (1986).

In his early teaching and research, McLaren’s expertise in critical literacy, ethnography, and curriculum studies reflected his Weberian interest in the politics of consumption and lifestyle identity nuanced with Frankfurt Critical Theory. With the outbreak of of global capitalism’s crisis after the end of the Vietnam War, and the attempt of the neoconservative bloc (Reagan and Thatcher’s reactionary attacks on unions and the social-welfare consensus) to roll back revolutions in Central and South America, as well as in Africa and Asia (support of dictatorships in Chile, the Philippines, apartheid rule in South Africa, etc) until the explosion in 2008, McLaren’s thinking underwent delicate recalibration, if not a subtle retooling of the critical-pedagogy paradigm.

In the trajectory of McLaren’s development, 1994 is marked as the pivotal year of change. His encounter with the ideas and example of Paulo Freire, the great Brazilian thinker, functioned as a heuristic and catalyzing influence. Freire negated the neoliberal hubris of possessive individualism and replaced it with the secular ideal of a community of learners-teachers. Freire’s vision of education as freedom for action was simultaneously realistic, utopian, and self-critical.
This encounter harbored germinal insights for McLaren’s future work. The re-discovery of Jesus of the Gospels as a foundational communist, the origin of the narrative of Christian communism, has given his Marxist humanism a new line of approach in the “war of position” against predatory capitalism. McLaren now wrestles with questions prompted by his synthesis of critical pedagogy as a praxis of class-struggle and a neoGramscian approach to constructing the counter-hegemony of the “wretched of the earth.” He asks: “How can we reclaim Jesus as a fellow communist?… After all, it was not Marx who established the final criterion for judging the authenticity of one’s life as a concern for all peoples in need. It was comrade Jesus. How do we move beyond a new left narrative of redistribution and defence of public services? How do we get up and run an antagonistic social and political paradigm to neoliberalism? How can forms of popular power from below be transferred into a new historical bloc?” These are urgent questions not to be postponed for a future agenda of organic intellectuals.

The application of historical-materialist methodology leads us to “Comrade Jesus.” As Enrique Dussel (in The Ethics of Liberation) has pointed out, we find the ethical criteria of those subjugated by the Empire in the primacy of “corporeal carnality,” the community” and its carnal needs, summed up in Matthew 25: 35-36: “For I was hungry and you gave me food, I was thirsty and you gave me drink, I was a stranger and you welcomed me, I was naked and you clothed me, I was sick and you visited me” (for a feminist angle, see Elisabeth Fiorenza, Bread Not Stone, 1995). In this context, McLaren affirms that Jesus’ “intransigent condemnation of the rich” and the vision/prophecy of a classless society that emerges from the abolition of private property and alienated labor, is a message “grounded in the establishment of justice and life now, at this very moment.”

This detour to the Gospels actually brings us back to the real world of contradictions, to the historicity of lived experience. We rediscover the world of sensuous practice which resolves the classic duality of immanence and transcendence, idealism and materialism, and the historic disjunction of manual and mental labor. Social agency reveals itself in the metabolism of human needs and nature, of congnition and material conditions. We grasp anew the “community of life” where bodies with their potential and actual powers interact with the natural life-world–Marx’s fundamental insights expressed in the 1844 Manuscripts and Grundrisse. A similar experience occurred in the Philippines during the nightmarish U.S.-Marcos dictatorship (1972-1986) when partisans of the movement against U.S. imperialism invented a theology of struggle and organized the Christians for National Liberation. Both lay persons and church workers joined hands with national-democratic movement guerillas in the fight for social justice and genuine sovereignty. “People’s war” waged by the Communist Party of the Philippines since the 1960s articulated a program of structural transformation partly inspired by the Latin American theology of liberation initiated by Gustavo Gutierrez, Leonardo Boff, and others.

In the essay on “Comrade Jesus,” McLaren revitalizes the principles of materialist dialectics with his account of his visit to San Juan Chamula where the indigenous farmers of Mayan lineage now struggle with the Zapatistas. He also celebrates the people’s mobillizations in Detroit and in Cochabamba, Bolivia, for basic rights to water and other vital resources, against corporate greed and cynical bourgeois reforms. They serve as examples of self-management and decolonizing collective praxis. These enduring struggles for food, health care, housing, education, and other basic human rights on an international scale (including the phenomenal Occupy Wall Street insurrection) have now expanded and enriched the revolutionary critical pedagogy that McLaren initiated in the last decades of the last century.

Operating on the terrain of ideological struggle, Mclaren’s militant cultural politics evolves in resonance with the times. It continues to confront state apparatuses of reification, media commodity-fetishism, and networks of power that construct identity/performative subjects. It strives to expose the limits of nihilistic deconstruction, anarchist pragmatism, and the biopolitics of the multitude. His interventions into the embattled sites of popular culture, of common-sensical habitus in the urban life-world colonized by racist-sexist politics of white supremacy, seek to analyze institutional relations of power and their reproduction. McLaren’s vocation has always been to discover opportunities in classroom and community life susceptible to mediation, resistance and transformation. His commitment to advance the project of producing subjects or agencies of liberation empowered with sensuous rationality and reflexive structures of feeling, is vibrantly demonstrated in this new work.

As Paulo Freire noted in his preface to McLaren’s Critical Pedagogy and Predatory Culture, we are fortunate to become “intellectual cousins” of Mclaren by sharing (through his discourse and his example) the knowledge and skills needed for conscientized participation in changing our world by sharing with, and cooperating in, the struggle of the “wretched of the earth” for our all-encompassing liberation from the barbarism of global capitalism and for the survival of the planet.

—E. SAN JUAN, Jr.
Professorial Lecturer, Polytechnic University of the Philippines
Manila, Philippines

________

Posted in COMMENTARY ON CURRENT EVENTS, CRITICAL THEORY, DISCOURSES ON CONTRADICTIONS | Tagged , , , , , | 1 Comment

On E. San Juan, Jr.’s Filipino poems


ESANJUANPoems of Engagement: E. San Juan, Jr. and the
Various Philippine Political Dispensations

by Tomasito T. Talledo
Division of Social Sciences
University of the Philippines Visayas
Miag-ao, Iloilo
<tomastalledo@yahoo.com>

This essay aims to capture the continuing engagements of the poems written by E. San Juan, Jr. with the selected four Philippine po-litical dispensations, namely, administrations under Corazon Aquino, Fi-del Ramos, Joseph “Erap” Estrada and Gloria Macapagal Arroyo. These were post-Marcos administrations that claimed to be popularly elected yet distressed by disquieting vox populi. Supposedly they were dispen-sations that restored formal democratic institutions after the ouster of Marcos’ autocratic rule but failed to escape the odious label as regimes dependent upon the support of the world’s chief unilateralist — the po-litically imperial United States of America. In other words, they are ex-emplary dispensations fitting as objects of critical examination, they are dispensations that E. San Juan, Jr. elected to continuously discourse on in his poems even after Marcos. Earlier collected poems by E. San Juan, Jr. already recorded those struggles against Marcos martial rule but they deserve our separate attention elsewhere and in some other time.

When one does not subscribe to the thesis that the Marcos’ autocratic rule phenomenon was something unique and singular in our recent history, that it was in fact a kind of “solution-as-conclusion” ar-rived at when class contradictions in the Philippines were at its peak during that historical juncture, what followed then was the thesis of continuing problem, the deep down spiralling of social crises that are cognizable registers in San Juan’s later poems. Indeed, the erstwhile “US-Marcos dictatorship” was ousted by popular uprising in 1986, but the poet is only too familiar with the farce that Marx referred to in The 18th Brumaire of Louis Bonaparte thence he pursues his committed writings. The gyrating forces of neo-colonial relations and underdevel-opment had further impelled San Juan to remain awake, to vigil still, when many amongst us already went to sleep lulled as we were by the sweet bourgeois songs of Ibong Adarna.

Very like “kalamansi sa sugat” were the spicy, stinging, disquiet-ing poems written by E. San Juan, Jr. that were addressed to the re-gimes of Cory Aquino, Fidel Ramos, Erap Estrada and Gloria Macapagal Arroyo; those severe reminders which could have kept us awake and should have prevented us from turning into unfeeling stones. San Juan’s poetry is not “magical as a seagull,” its dictions feel like a stinging whip that draws no blood.

Early Readings of E. San Juan’s Texts

The Pilipino literary criticisms of E. San Juan in 1960s made used of Formalism, though he was not a fervent subscriber to its tenets, ac-cording to scholar Soledad Reyes (1977). In fact, he later disavowed the Formalist approach, but his English poems published in 1964 to 1965 were not able to escape formalist reading by critics. Literary critic L. M. Grow found in San Juan’s English poems, the “lyric voice” and “the comic voice” as the poet’s “saving grace”. This appears to me a formal-ist modus operandi of judgement as it was characterized by a double-faced task of putting-down and lifting-up what the critic considers as in-trinsic worth and inadequacies of a poetic work. The critic writes, “… lyric interludes are rare in San Juan. He easily drifts into dullness by simply writing uninspired prose in the form of verse” (Grow 1992: p.525).

Yet much later the critic reluctantly concluded, “many readers will find San Juan’s poetry repulsive because crude – even gross – it is his humor, if anything, which is its saving grace” (p. 529).” Ambivalence as virtue appears to be a fixation of formalist judgement. The same critic later acknowledges that San Juan’s Filipino poems in 1964 and 1965 – “Kundiman XL,” “Eklipse ng Buwan at Araw sa nayon ng Montal-ban,” and “Isang Pangkaraniwang Dalaw” rightly deserved honors in Talaang Ginto contest. It can be asked: is it in the court of ambivalence or of inconsistency where the formalist judgement is pronounced when the poet’s case is in the language that the critic does not share? A cur-sory view here suggests that San Juan’s poetic frame went through a process of metamorphosis.

Literary scholar Soledad Reyes produced an assessment of San Juan’s writings, mostly literary criticisms in Pilipino, where she grouped those criticisms into two periods: the first, from 1964 to later part of 1968 and the second, from early 1969 to 1973/5 (Reyes 1977). In the first period, Reyes noted that San Juan as a literary critic was freely in-fluenced but did not completely subscribed to the school of the New Critics or English and American Formalism. Reyes’ definition of this ap-proach reads: “The New Critics or Formalists are English and American critics noted for their critical theories and practise, stressing the need for a careful scrutiny of the text and a conscious exploration of the world of the poem as something abstracted from other external data pertaining to the author’s life, to history, and other backgrounds” (see footnote 2 in Reyes 1977: p.302). Never conceiving himself as a severe Formalist, in the first period San Juan maintained the “belief that the development of Philippine literature can be evaluated in terms of the artist’s response to the human condition that he articulates through a conscious use of language” (Reyes 1977: p. 303). But San Juan escaped such prison house of language through healthy self-assessment and dismissal of the idea that one can dream of becoming the Wittgenstein of the Pilipino language.

In the second period, according to Reyes, San Juan has shifted from reluctant formalism to a historico-sociological perspective, his point of arrival at a realization that no creative work can be viewed as something closed and self-contained. Allow me to repeat San Juan’s self-admission as quoted by Reyes: “… I soon learned that without a his-toricist and materialist grounding, the partially valid insights of existen-tialism, Freudian rationalism, archetypal speculations, phenomenology, and other idealist styles of thought, would never lead to an objective revolutionary understanding of life – of the reality of one’s specific time and place judged in concrete perspective” (Reyes 1977: p. 316). With these words, San Juan finally plunged into the waters of his future po-litical writings. When he made this self-admission in fact, it was 1971, the ominous year described as “may balana ng unos sa bundok,” in a poetic line that appeared in the underground publication Ulos (Ordonez 1986: p. 12).

Poems of Engagement from Cory Aquino to Gloria Arroyo

The poems by San Juan selected as subject of our commentary here were understood to be written during his critical engagement with various presidential administrations after Marcos. The appellation “re-gime” is the loaded and widely-used word that critics deploy to charac-terize the periods when the dispensations of Cory Aquino, Fidel Ramos, Joseph Estrada and Gloria Arroyo were in power. From standard sources, the word regime does not only refer to a particular govern-ment in power but generally the ruling system as well. And in the poems of San Juan we sense that he tries to portray the persisting system of inequality that fetters social classes even as various presidential dispen-sations succeeded one after another. The poet avers that while on the political exterior names and faces of rulers change, the flawed funda-mentals in Philippine society remained.

In this paper the poems of engagement are those written by San Juan to openly expose and oppose the various regimes after Marcos. The valor in these poems is straightforward, their message unabashed, they are the poet’s head-on confrontation with phony optimism of op-pressors, business-as-usual timidity of the middle class and quietist poli-tics of the day. Where there is a preference for don’t-rock-the-boat dis-course among consumers of media products; and where self-control is hallowed by producers of the imaginary when they portray the powers that be — San Juan was no longer patient with Formalist ambiguity un-less perhaps such ambiguity is Leninist clandestinity. His poems bravely capture and pitilessly critique the social conditions that characterized the succeeding post-Marcos regimes.

The poems/tula selected for exemplifications were part of the E. San Juan, Jr.’s already published collections such as “Alay sa Paglikha ng Bukang Liwayway,” 2000 by the Ateneo de Manila Press, “Sapagkat Iniibig Kita at iba pang bagong tula,” 2004 by the University of the Philippines Press, “Salud Algabre, Babaeng Mandirigma at iba pang tula,” 2007 by the University of San Agustin Publishing House, and “Bu-kas, Maynilad!” 2009 by Philippine Cultural Studies Center in Storrs, Connecticut. The selected poems also came from Eduard C. Dionio’s un-dergraduate terminal essay requirement of his senior Literature course that I suggested and later on supervised (Dionio 2010). The selection of poems focuses more on the details of social reality that are captured in the poems than on the poet’s style and form of writing. Being aware that San Juan has consciously unloaded the previous baggage of For-malism, the selection here is therefore deliberate: the preference is content over form.

The selected poems or mga tula are: “Masaker sa Mendiola: En-ero 22, 1987” and “Litanya para sa Kapayapaan sa Gitna ng Karahasan” for Cory Aquino’s term; “Lagalag sa Makati” and “Megamall sa Metro Manila for Fidel Ramos’ term; “Uyayi sa Panahon ng Terorismo” and “Dalumat ni Felix Razon sa Boston Harbor” for Joseph Estrada’s term; and “Bago Ideklara ang Emergency Rule ng Diktaduryang Arroyo” and “Makabagong Dasal: Madapa ka, Presidente Gloria” for Gloria Macapa-gal Arroyo’s term. Represented by two poems for each presidential dis-pensation after Marcos, there are a total of eight poems for exemplifi-cation.

“Masaker sa Mediola…” and “Litanya para sa Kapayapaan…”

The Mediola Massacre or what was later termed Black Thursday by journalists happened in January 22, 1987 under Cory Aquino’s dis-pensation. A street march was held then followed by a huge gathering in the city spot near the Presidential palace called Mendiola for the peasants to publicly broadcast their demands revolving around the na-tional issue of land distribution pointing in particular the Cojuanco fam-ily-owned Hacienda Luisita. The paranoiac security forces assigned therein went berserk and the routine dispersal operation turned vio-lent. The gruesome count includes thirteen (13) unarmed peasants that died on the spot, thirty-nine (39) with serious gunshot wounds, and thirty-two (32) suffered various types of injuries. This incident was in-ternationally reported and seriously tarnished the immaculate image of the Cory regime. The anger is a little subdued, yet the poet rages and echoes those howls after the many massacre incidents in our national history:
Abot tanaw na
Tumatagos sa karimlan ng hirit-ganti
Sa ilalim ng bandila ng pulang mandirigma
Unti-unti
Abot-tanaw na natin
Ang liwanag ng sumabog na utak at dugong dumanak
Sa larangan ng digmaan
Sa Mendiola

The contented middle-class that felt settled, the devoted constituency of the Cory “yellow” administration was not spared by the poet’s sting-ing scorn.

Dito sa aming bayan ng Gitnang-Uri
Mapayapa ang lahat –
Payapa ang kasama sa bukid na nagpapawis araw-araw, walang kibo
Payapa ang mga trabahador na nagbabanat ng buto, walang ingay
Payapa ang mga babaeng nasa kusina
Patuloý ang luto at laba, walang imik
Kung may naligaw na pulubi’t palaboy rito
Mapayapa ring manlilimos o nagugutom, walang ungol

The erstwhile peace enjoyed by the middle-class brought no advance-ments to the lives of those in the lower classes. The progress hoped for after the fall of the Marcos dictatorship by the landless peasants, urban workers and women trapped in their domestic role was not delivered by the middle-class Cory dispensation. If the prevailing temper then was not disappointment, more probably it was betrayal of expectations for the majority populace.

“Lagalag sa Makati” and “Megamall sa Metro Manila”

San Juan’s poems seek to disrupt the smart propaganda of pros-perity spewed by the media machine of the Ramos regime. While the regime painted a modernist vision of a leaping “tiger economy” for the Philippines, the poet makes sure that reality still bites, “Alumpihit sa umatikbong trapiko, wala ka pang trabaho at ilang/ Buwan ng pasabit-sabit lamang./ Nagbibilang ng poste’t bituin, inaabot ng siyam-siyam.” The reality includes high rate of unemployment while the local labor market is not capable to absorb the new and young workers. With a contracted local labor market, the burden of average-size household gets heavy. And to shoulder the basic needs of its members, the house-hold affords to sacrifice even its optimism.

Pumalaot ka sa Ayala Avenue, pikit-matang nilulunok ang bayag
sa lalamunan
Humahagibis ang bilis ng tren ni Dr. Zhivago pero hanggang Tutuban
lang tayo.
Sa bartolina ng panaginip sumisingit at lumalagos ang amoy
ng pulbura.
Walang itulak-kabigin ang pagtitiis, kumapit sa patalim.

To fund its pompous vision, the Ramos regime launched its ambitious programs of deregulation, decentralization and privatization – the full speed globalization of Philippine economy riding the winds of the dreaded neo-liberalism. Aggressive invitations to foreign investments and massive export of warm bodies for their expected remittances were integral to the strategies of the rentier state under Ramos. Such vision was not informed by the dark experiences of South American peoples under neo-liberalism. But when the planned Constitutional change to extend his term of office was derailed, Ramos exited in a whinge for failing to industrialize the country and was disgraced by the Amari deal corruption issue.

“Uyayi sa Panahon ng Terorismo” and “Dalumat ni Felix Razon…”

The presidential term of Joseph Estrada was the shortest so far since post-World War II history of the country. This short term was nonetheless troubled by terroristic activities such as hostage taking of locals and foreign-ers for ransom, the logistics and casualties of war it launched against Moro rebels but what abruptly truncated his stay in the Chief Executive’s Office was his shameless amassing of monies from gambling operations and the scandals of his personal life. The president whose occupancy of the highest office was propelled by cinematic roles became the casualty of the tele-broadcast of his own impeachment. Here, the poet rudely awakens the gullible movie fan in us by his satirical uyayi or lullaby.

Gising na, bunsong madungis, humabi ng bagong uyayi
Manupol ng pulbura’t isabog sa marangyang alta
Gusi’t bumbong ay bawiin kamusmusay isuka

By the Boston City harbor, the poet anxiously ruminates what transpires in the Philippines under Estrada. His uneasiness continuously lingers, “Laluna kung nababalitaan ang inhustisya sa ati’y kalabisang lumalatay/ na parusa sa bawat mamamayan – extra-judicial killings, forced disappearances, ma-saker ng mga pesante’t manggagawa…” Piercingly the poet’s private inner voice becomes publicly audible.

“Bago Ideklara ang Emergency Rule…” and “Makabagong Dasal …”

The international Human Rights Watch and other bodies that monitor the violations of human rights in the Philippines were simply appalled by the grisly record of the Gloria Arroyo regime. At some point of its rule, its tally of victims exceeded the number of the lengthy Marcos dictatorship. Though Ar-royo ascended into the Presidency as successor of the ousted Estrada, it em-ployed numerous manoeuvres to stay longer in power like the manipulation of election results, open repression of political oppositions, declaration of emer-gency rule, among others. The poet asks the apparent yet disconcerting ques-tion: “Sa pambubusabos at pagmamalupit baka walang hihigit sa ‘tin –/ Di ba nasaksihan ito sa pagmamalabis ng diktaduryang Marcos? At ngayon pa-sistang sundalo ni Col. Palparan, pulis at vigilanteng berdugo ng may po-der?” This history redux is a cruel farce in our collective impasse and I sense only a few are laughing but numerous are indeed grieving.

Sharing the sense of frustration by the countless that are fed-up with the excesses of Arroyo regime, San Juan writes the mantra prayer: “Hoy GMA madapa ka madapa ka sapilitan ka ring mawawala.” Now we realize such are poetic and prophetic words of the poet. Former President Gloria Macapa-gal-Arroyo is now isolated while under trial for the crime of plunder.

Concluding Words

In more than twenty years, the writing of these poems of engagements has registered the poet’s creative combat with the imposing suasions of the succeeding political dispensations after Marcos. Such political commitment must have required from the poet steady patience, unflagging energies and single mindedness – sometimes perhaps, with “pessimism of the mind and op-timism of the will”. Yet almost without rest, the poet continues to dig deep into the bowels of our collective experiences as a nation. He brings to surface what were expediently secreted in the national psyche. He acts like the reli-able “old mole” tunnelling into the communist horizon.

He piercingly rages against killings of innocents and the business-as-usual nonchalance of the middle class during Cory Aquino’s dispensation; he actively unmasks the smart propaganda of neoliberal globalization during the presidency of Fidel Ramos while poses the reminder that grim reality still bites; during the Estrada administration, he shakes the gullible and passive fan mentality of citizens yet still meditates the fate of our country while located elsewhere outside its territory; he asks disconcerting questions and like an augur prophesizes the downfall of Arroyo.

San Juan’s poems of engagement are no “sweetness and light” for he “sees his role as part of an organization within a nationwide movement seek-ing thoroughgoing social change” (Ordonez 1986: p. 15).

REFERENCES

Abalajon, Eric P. “New Poems of an Established Poet: Review of Bukas Luwalhating kay Ganda (2013) by E. San Juan, Jr.” BUSAY [Students’ Literary Folio, College of Arts and Sciences, University of the Philippines Visayas]. Year 38 2013-2013. Pp. 35-38.

Casper, Leonard. The Opposing Thumb: Decoding Literature of the Marcos Regime. Quezon City. Giraffe Books. 1995.

Dionio, Edward C. Social Conditions and Transformations in the Selected Filipino Poems of E. San Juan, Jr. An Undergraduate Thesis Presented to the Division of Humanities, University of the Philippines Visayas. March 2010.

Grow, L.M. “Epifanio San Juan, Jr. as a Poet.” Philippine Stud-ies. Volume/Fourth Quarter 1992. Pp. 522-30.

Ordonez, Elmer. “Emergent Writing in the Underground Press.” Diliman Review. Vol. 34, No.4. 1986. Pp. 1, 12-15.

Reyes, Soledad S. “Main Trends in the Criticism of Epifanio San Juan, Jr.” Philippine Studies. Volume. 25/ Third Quarter 1977. Pp. 302-333.
_________________________________________________

First presented at a symposium on “The Places of E. San Juan, Jr.” at Ateneo de Manila University, 7 March 2015.

Posted in AESTHETICS, CRITICAL THEORY, DISCOURSES ON CONTRADICTIONS, EXTRAPOLATIONS, FILIPINO, Filipino poetics, POETICS, SOCIOCRITICISM, UNTIMELY OBSERVATIONS

LAMBAT NG BAHAG-HARI ni E. SAN JUAN, Jr.


THE PHILIPPINES MATRIX PROJECT

tapaya_muralLAMBAT NG BAHAG-HARI: Katumbalikan sa Teorya & Praktika

ni E. SAN JUAN,Jr.+++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++


A. PAIN
Anak na di paluhain, ina’t asawa ang patatangisin–
Walang ligaya sa lupa na di dinilig ng balde-baldeng luha–

Dagat binubuo ng patak ng tubig, bundok ng buto’t bungong maliliit–
Maliit man daw ang sili may anghang na angking sarili–

Malaki man at buhanghang, daig ang munting aring siksikan–
Munti ma’t matindi, daig ang nagmamalaki–

Mababaw man ang sugat, malalim ang ugat ng gurlis at pilat–
Sugat na inilihim at tinakpan, gumaling ma’y balantukan–

Kung minsan ang awa ay nagiging iwa, pasaling ma’y humihiwa–
Nasa tuldik ang awa, nasa lumagda ang gawa, siya nawa–
B. LANSI
Hindi lahat ng batid o wani kailangang ipagsulit—
Walang humawak ng kalan o nanghimasok sa luto na di naulingan.

Bawat palayok daw ay may kasukat na suklob, isinukat na tungtong.
Sumala ang sandok sa palayok, gusing lihim ang nadukot.

Sala…

View original post 270 more words

Posted in DISCOURSES ON CONTRADICTIONS

LAMBAT NG BAHAG-HARI ni E. SAN JUAN, Jr.


tapaya_muralLAMBAT NG BAHAG-HARI: Katumbalikan sa Teorya & Praktika

 

 

ni E. SAN JUAN,Jr.+++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++


A. PAIN
Anak na di paluhain, ina’t asawa ang patatangisin–
Walang ligaya sa lupa na di dinilig ng balde-baldeng luha–

Dagat binubuo ng patak ng tubig, bundok ng buto’t bungong maliliit–
Maliit man daw ang sili may anghang na angking sarili–

Malaki man at buhanghang, daig ang munting aring siksikan–
Munti ma’t matindi, daig ang nagmamalaki–

Mababaw man ang sugat, malalim ang ugat ng gurlis at pilat–
Sugat na inilihim at tinakpan, gumaling ma’y balantukan–

Kung minsan ang awa ay nagiging iwa, pasaling ma’y humihiwa–
Nasa tuldik ang awa, nasa lumagda ang gawa, siya nawa–
B. LANSI
Hindi lahat ng batid o wani kailangang ipagsulit—
Walang humawak ng kalan o nanghimasok sa luto na di naulingan.

Bawat palayok daw ay may kasukat na suklob, isinukat na tungtong.
Sumala ang sandok sa palayok, gusing lihim ang nadukot.

Sala sa lamig, sala sa init, sa pagmumura nagkasala’y nahuhuli–
Walang masamang kanya, walang mabuti sa iba, pag-aayaw-ayawin pa ba?

Malabis na pag-asa, laging pangangarap, dalamhati ang ibubunga.

Batong-buhay ka man na sakdal tigas, unti-unting patak ng dura
tuloy maaagnas–
Biyayang apoy at habagat, batuta man ay pinalalambot.

Humahabol ay nahuli sa unang humarurot sa pagsisisi.
Walang unang sisi sa huling pangyayari, mayroon sa unang pagkawili.

Bakit ka pa magsisisi, gayong napariwara’t di na makangisi.

C. SILO

Kung mayroong itinanim, tila hindi tiyak na may aanihin–
Kapag may isinuksok sa dingding, kailangan pa bang tingalain?

Kung hangin ang itinanim, baka tsunami ang aanihin–
Hanging pabula-bulangit, sandaling sakdal tuwid, kadalasa’y pilipit–

Nagkamali ang hilot sa isinuksok, ay naku! sa puwit nadukot–
Ang sukli ng isang nasa kamao, higit sa ipinangakong dalawa o tatlo–

Iba na ang isang hawak sa palad kaysa sandamakmak na lumilipad–

Walang mailap na baboy-ramo sa matiyagang patay-gutom–
Iba ang pugong huli na kumpara sa sungayang dadakpin pa–

Walang umani ng tuwa na di sa hinagpis naipunla–
Kung hiwaga ang itinanim, baka himala’t masungit na aswang ang anihin–
D. DAYA
Kapag iniamba dapat na itaga, kapag itinaga, maipatataga–

Ang anumang gawin, makapito mong isipin kung di ka pa nabigti–
Kung magagawa at di gawin, di na magagawa kahiman ibigin–

Tikatik man kung panay ang ulan, nakapinid na pilik-mata’y mapapaapaw–
Anumang gawang dinali-dali, malimit mangyari’y di mayayari’t tuloy lugi–

Hanap lamang ay hamog, putragis, buong katawan sa tubig naanod-

Kung di makipagsapalaran, di makatatawid sa magkaibayong karagatan–
Kaya maligo ka sa linaw, kahit duling o bulag, sa labo magbanlaw–

Kung ang hirap ay masasal na, bisperas na kaya ng ginhawa?–##

Posted in AESTHETICS, DISCOURSES ON CONTRADICTIONS, EXTRAPOLATIONS, FILIPINO, POETICS, SEMIOTICS | 1 Comment